Wprowadzenie do działań niepożądanych acyklowiru
Acyklowir (Aciclovirum) jest lekiem przeciwwirusowym, stosowanym w różnych postaciach i drogach podania, m.in. jako tabletki, krem, żel, maść do oczu czy roztwór do infuzji123. Jak każdy lek, może powodować działania niepożądane, choć nie u każdego pacjenta one wystąpią4. Większość objawów ubocznych ma łagodny charakter i ustępuje samoistnie, jednak w niektórych przypadkach mogą być one poważniejsze. Występowanie i nasilenie działań niepożądanych zależy od postaci leku, drogi podania, dawki, czasu stosowania oraz indywidualnych cech pacjenta, takich jak wiek, stan zdrowia czy obecność innych schorzeń56. W przypadku preparatów złożonych, np. kremu z acyklowirem i hydrokortyzonem, profil działań niepożądanych może być inny niż w przypadku leków zawierających wyłącznie acyklowir7.
Przed rozpoczęciem leczenia acyklowirem zawsze należy rozważyć korzyści i ryzyko związane z jego stosowaniem, a w przypadku wystąpienia niepokojących objawów skonsultować się z lekarzem.
Działania niepożądane według częstości występowania
Bardzo często (≥1/10)
- Maść do oczu: powierzchowna, ogniskowa keratopatia, czyli niewielkie zmiany na powierzchni rogówki. Zwykle nie wymagają one przerwania leczenia i ustępują samoistnie89.
Często (≥1/100 do <1/10)
- Tabletki i roztwory do infuzji: nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha, bóle głowy, zawroty głowy, świąd, wysypka (także nadwrażliwość na światło), zmęczenie, gorączka46510.
- Roztwory do infuzji: zapalenie żył w miejscu podania, przemijające zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych, zwiększenie stężenia mocznika i kreatyniny we krwi511.
- Kremy, żele, preparaty do stosowania na skórę: łagodne wysuszenie lub złuszczenie skóry1213.
- Maść do oczu: przemijające, lekkie kłucie lub pieczenie oka, zapalenie spojówek89.
- Krem z acyklowirem i hydrokortyzonem: wysuszenie i łuszczenie skóry14.
Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)
- Tabletki: pokrzywka, przyspieszone wypadanie włosów (związek z acyklowirem nie jest pewny), bóle brzucha17.
- Preparaty do stosowania na skórę: przemijające uczucie pieczenia, mrowienia lub swędzenia, kontaktowe zapalenie skóry1213.
- Maść do oczu: przemijające uczucie pieczenia, zapalenie spojówek89.
- Roztwory do infuzji: zmniejszenie wartości wskaźników hematologicznych (niedokrwistość, trombocytopenia, leukopenia)510.
Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000)
- Tabletki: reakcja anafilaktyczna (ciężka reakcja alergiczna), duszność, obrzęk naczynioruchowy, zwiększenie stężenia mocznika i kreatyniny we krwi, zapalenie wątroby, żółtaczka64.
- Kremy, żele, maści: rumień, kontaktowe zapalenie skóry131812.
- Krem z acyklowirem i hydrokortyzonem: rumień, zmiany pigmentacji, zapalenie skóry pod opatrunkiem, reakcje zapalne w miejscu stosowania14.
- Maść do oczu: zapalenie brzegów powiek89.
Bardzo rzadko (<1/10 000)
- Tabletki i roztwory do infuzji: pobudzenie, splątanie, drżenia, niezborność ruchowa, zaburzenia mowy, omamy, objawy psychotyczne, drgawki, senność, encefalopatia, śpiączka. Te objawy występują częściej u osób z zaburzeniami czynności nerek i mają zwykle charakter przemijający4510.
- nagłe reakcje nadwrażliwości, w tym obrzęk naczynioruchowy i pokrzywka41218.
- ostre zaburzenia czynności nerek, ostra niewydolność nerek, ból nerek1615.
- przemijające zwiększenie stężenia bilirubiny, zapalenie wątroby5.
- zmęczenie, gorączka, miejscowe reakcje zapalne po podaniu dożylnym16.
Częstość nieznana
- Krem z acyklowirem i hydrokortyzonem: nieostre widzenie14.
- Reakcje polekowe z objawami ogólnoustrojowymi (DRESS): opisywane po stosowaniu pochodnych acyklowiru, bardzo rzadkie przypadki ciężkich reakcji alergicznych z gorączką i zmianami skórnymi19.
- Działania niepożądane mogą różnić się w zależności od postaci leku: preparaty stosowane miejscowo na skórę rzadko powodują ogólnoustrojowe skutki uboczne, a najczęściej ograniczają się do podrażnienia skóry lub reakcji alergicznych.
- Preparaty do stosowania dożylnie lub doustnie mogą powodować zarówno objawy ze strony układu pokarmowego, jak i poważniejsze zaburzenia neurologiczne lub nerkowe, zwłaszcza przy nieprawidłowym stosowaniu lub w grupach ryzyka.
- W przypadku nietypowych objawów, takich jak obrzęk twarzy, trudności w oddychaniu, nagłe reakcje alergiczne, należy natychmiast zgłosić się do lekarza.
- Prawidłowe stosowanie acyklowiru oraz odpowiednie nawodnienie organizmu znacząco zmniejsza ryzyko powikłań.
Możliwość zgłaszania działań niepożądanych
Każde podejrzewane działanie niepożądane po zastosowaniu acyklowiru powinno być zgłaszane do Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL) lub producenta leku. Zgłaszanie działań niepożądanych pozwala na stałe monitorowanie bezpieczeństwa stosowania leków i zapewnia większe bezpieczeństwo wszystkim pacjentom20212223.
Tabela – działania niepożądane acyklowiru według układów narządowych i częstości
| Układ narządowy | Bardzo często | Często | Niezbyt często | Rzadko | Bardzo rzadko | Częstość nieznana |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Układ nerwowy i psychiczny | – | Bóle głowy, zawroty głowy | – | – | Pobudzenie, splątanie, drżenia, niezborność ruchowa, zaburzenia mowy, omamy, drgawki, senność, encefalopatia, śpiączka | – |
| Układ pokarmowy | – | Nudności, wymioty, biegunka, bóle brzucha | – | – | – | – |
| Wątroba i drogi żółciowe | – | Przemijające zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych | – | Przemijające zwiększenie bilirubiny | Zapalenie wątroby, żółtaczka | – |
| Skóra i tkanka podskórna | – | Świąd, wysypka (także nadwrażliwość na światło), łagodne wysuszenie lub złuszczenie skóry | Pokrzywka, przemijające uczucie pieczenia, mrowienia lub swędzenia, kontaktowe zapalenie skóry | Rumień, obrzęk naczynioruchowy | Nagłe reakcje nadwrażliwości, w tym pokrzywka | Nieostre widzenie, zmiany pigmentacji |
| Nerki i drogi moczowe | – | Zwiększenie stężenia mocznika i kreatyniny we krwi | – | Ból nerek, zaburzenia czynności nerek | Ostra niewydolność nerek | – |
| Układ krwiotwórczy | – | – | Zmniejszenie liczby krwinek białych, niedokrwistość, małopłytkowość | – | – | – |
| Układ immunologiczny | – | – | – | Reakcja anafilaktyczna | Nagłe reakcje nadwrażliwości, w tym obrzęk naczynioruchowy | – |
| Oczy | Powierzchowna, ogniskowa keratopatia | Kłucie lub pieczenie oka, zapalenie spojówek | – | Zapalenie powiek | – | Nieostre widzenie |
| Ogólne | – | Zmęczenie, gorączka | – | – | Miejscowe reakcje zapalne | – |
Acyklowir – działania niepożądane zależne od postaci leku
Podsumowując, acyklowir w różnych postaciach może powodować zarówno łagodne, jak i poważniejsze działania niepożądane. Preparaty do stosowania miejscowego, jak kremy czy żele, zwykle wywołują łagodne reakcje skórne, natomiast preparaty doustne i dożylne mogą powodować objawy ogólnoustrojowe, w tym ze strony układu nerwowego, nerek czy wątroby. Ryzyko poważnych działań niepożądanych jest większe u osób z zaburzeniami czynności nerek oraz w przypadku nieprawidłowego stosowania leku. Regularne zgłaszanie niepożądanych reakcji pozwala na bieżąco oceniać bezpieczeństwo terapii i chronić pacjentów przed powikłaniami2022.


















