Fenytoina – przeciwwskazania

Czym jest fenytoina i kiedy należy zachować ostrożność?

Fenytoina to substancja czynna należąca do grupy pochodnych hydantoiny, wykorzystywana głównie w leczeniu padaczki, zwłaszcza napadów uogólnionych i częściowych, a także w zapobieganiu drgawkom po urazach głowy lub zabiegach neurochirurgicznych¹². W niektórych przypadkach jest również używana do leczenia ostrych zaburzeń rytmu serca¹. Jej działanie polega na stabilizowaniu błon komórkowych neuronów i hamowaniu nadmiernego pobudzenia nerwowego³.

Należy jednak pamiętać, że fenytoina, jak każdy lek, może być przeciwwskazana w określonych sytuacjach. Przeciwwskazania dzielimy na bezwzględne (czyli takie, które całkowicie wykluczają stosowanie leku) oraz względne (lek można zastosować tylko w szczególnych przypadkach i pod ścisłą kontrolą lekarza)⁴⁵. Dodatkowo istnieją sytuacje, w których nie jest ona formalnie przeciwwskazana, ale jej stosowanie wymaga dużej ostrożności i indywidualnego podejścia.

Przeciwwskazania bezwzględne – kiedy nie wolno stosować fenytoiny?

• Nadwrażliwość na fenytoinę, inne hydantoiny lub składniki pomocnicze – podanie leku może wywołać ciężkie reakcje alergiczne, w tym reakcje anafilaktyczne⁴⁵⁶.
• Blok przedsionkowo-komorowy II lub III stopnia, blok zatokowo-przedsionkowy, bradykardia zatokowa, zespół chorego węzła zatokowego – fenytoina może nasilać zaburzenia przewodnictwa w sercu i wywołać poważne arytmie lub zatrzymanie akcji serca⁴⁶.
• Zespół Adamsa-Stokesa (Stokesa-Adamsa) – ryzyko poważnych powikłań sercowych i nagłego zatrzymania krążenia⁴⁶.
• Poważne uszkodzenie krwinek lub szpiku kostnego – fenytoina może pogorszyć istniejące zaburzenia krwiotwórcze, prowadząc do zagrażających życiu powikłań, takich jak niedokrwistość aplastyczna, agranulocytoza czy małopłytkowość⁶.
• Porfiria – lek może nasilać objawy tej choroby metabolicznej⁵.
• Podanie dotętnicze lub podskórne – z powodu wysokiego pH roztworu, podanie tą drogą może prowadzić do ciężkiego uszkodzenia tkanek⁴⁶.
• W ciągu pierwszych trzech miesięcy po zawale mięśnia sercowego oraz przy ciężkim upośledzeniu czynności serca – zwiększone ryzyko poważnych powikłań sercowych⁶.
• W skojarzeniu z delawirdyną – możliwość utraty skuteczności leczenia infekcji HIV i rozwoju oporności na leki przeciwwirusowe⁴.

Przeciwwskazania względne – kiedy stosować tylko po dokładnej ocenie ryzyka?

• Pacjenci w podeszłym wieku lub ciężko chorzy – u tych osób ryzyko powikłań, zwłaszcza ze strony serca i układu nerwowego, jest zwiększone, dlatego decyzja o leczeniu powinna być szczególnie ostrożna⁷.
• Kobiety w ciąży – fenytoina może powodować wady rozwojowe u płodu i zaburzenia neurorozwojowe, dlatego powinna być stosowana w ciąży tylko wtedy, gdy korzyści przeważają nad ryzykiem⁸⁹.
• Pacjenci z cukrzycą – lek może wpływać na metabolizm glukozy i powodować hiperglikemię¹⁰¹¹.
• Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek – zaburzenia te zwiększają ryzyko kumulacji leku i działań niepożądanych, konieczne jest dostosowanie dawki i ścisłe monitorowanie¹²¹³¹⁴.
• Pacjenci z hipoalbuminemią – obniżenie poziomu białek osocza może zwiększyć ilość wolnej (aktywnej) fenytoiny we krwi, co podnosi ryzyko działań niepożądanych¹⁵¹⁴.
• Nosiciele allelu HLA-B*1502 (osoby pochodzenia azjatyckiego) – u tych pacjentów istnieje większe ryzyko wystąpienia ciężkich reakcji skórnych, takich jak zespół Stevensa-Johnsona lub toksyczna martwica naskórka¹⁶¹⁷¹⁸.

Kiedy należy zachować szczególną ostrożność?

Istnieje wiele sytuacji, w których stosowanie fenytoiny nie jest formalnie przeciwwskazane, ale wymaga zwiększonej uwagi oraz indywidualnego dostosowania dawki i monitorowania stanu pacjenta:

• Pacjenci z zaburzeniami czynności wątroby, nerek, hipoalbuminemią, hiperbilirubinemią – konieczne jest częstsze monitorowanie stężenia leku we krwi i ewentualna korekta dawki, by uniknąć toksyczności¹²¹³¹⁴.
• Pacjenci z cukrzycą – lek może powodować wzrost poziomu cukru we krwi, szczególnie w przypadku wysokich stężeń fenytoiny¹⁰.
• Pacjenci z porfirią – zaleca się ostrożność, gdyż istnieją doniesienia o zaostrzeniu objawów choroby⁵.
• Pacjenci z obniżoną odpornością lub po przebytych reakcjach nadwrażliwości – ryzyko ciężkich powikłań, w tym zespołu DRESS i innych reakcji alergicznych²¹²².
• Pacjenci z zaburzeniami psychicznymi – leki przeciwpadaczkowe, w tym fenytoina, mogą zwiększać ryzyko wystąpienia myśli i zachowań samobójczych²³.
• Pacjenci z chorobami krwi – obserwowano rzadkie przypadki poważnych zaburzeń krwiotwórczych, takich jak agranulocytoza czy niedokrwistość aplastyczna¹⁵.
• Pacjenci przyjmujący inne leki – fenytoina wchodzi w liczne interakcje z innymi lekami, co może wpływać na jej skuteczność i bezpieczeństwo²⁴.

Tabela podsumowująca przeciwwskazania do stosowania fenytoiny

Fenytoina – bezpieczeństwo stosowania w zależności od sytuacji klinicznej

Fenytoina jest skutecznym lekiem przeciwpadaczkowym, ale jej stosowanie wymaga dokładnej oceny przeciwwskazań i indywidualnego podejścia do każdego pacjenta. Przeciwwskazania mogą się różnić w zależności od postaci leku i drogi podania, a także od innych schorzeń towarzyszących. W niektórych przypadkach (np. u kobiet w ciąży czy osób starszych) decyzja o leczeniu musi być podejmowana bardzo ostrożnie, z uwzględnieniem potencjalnych korzyści i ryzyka. Przestrzeganie zaleceń lekarza oraz regularne monitorowanie stanu zdrowia i stężenia leku we krwi pomagają zminimalizować ryzyko poważnych powikłań.