Czym jest azacytydyna i jak działa?

Azacytydyna (Azacitidinum) to substancja czynna należąca do grupy leków przeciwnowotworowych, a dokładniej – do analogów pirymidyn. Działa głównie poprzez niszczenie nieprawidłowych komórek w szpiku kostnym oraz wpływanie na materiał genetyczny tych komórek, co prowadzi do zahamowania ich wzrostu i podziału1234. Azacytydyna może być włączana do DNA i RNA komórek nowotworowych, co zaburza ich funkcjonowanie i powoduje śmierć tych komórek124. Dzięki temu lek ten stosuje się w leczeniu poważnych schorzeń krwi, które mają podłoże nowotworowe.

Ważne:

  • Azacytydyna jest lekiem przeznaczonym wyłącznie do stosowania pod kontrolą lekarza, najczęściej w warunkach szpitalnych lub w specjalistycznych poradniach hematologicznych.
  • Stosowanie tego leku wymaga regularnych badań kontrolnych, szczególnie morfologii krwi oraz funkcji nerek i wątroby, aby szybko wykryć ewentualne działania niepożądane.
  • Nie każdy pacjent z chorobą krwi może być leczony azacytydyną – o kwalifikacji do terapii zawsze decyduje lekarz na podstawie szczegółowych kryteriów.
  • Wskazania do stosowania azacytydyny różnią się w zależności od postaci leku (wstrzyknięcia, tabletki), wieku pacjenta i rodzaju choroby.

Wskazania do stosowania azacytydyny

Azacytydyna w postaci wstrzyknięć (proszek do sporządzania zawiesiny do wstrzykiwań)

Wskazania do stosowania azacytydyny w tej postaci dotyczą przede wszystkim dorosłych pacjentów, którzy nie mogą być poddani przeszczepieniu krwiotwórczych komórek macierzystych (czyli przeszczepieniu szpiku)567891011121314. Lek ten podaje się w następujących sytuacjach:

  • Zespoły mielodysplastyczne (MDS) o pośrednim-2 i wysokim ryzyku – są to schorzenia szpiku, które prowadzą do nieprawidłowej produkcji krwinek i mogą przejść w ostrą białaczkę szpikową5679
  • Przewlekła białaczka mielomonocytowa (CMML) – dotyczy pacjentów z 10-29% blastów (niedojrzałych komórek) w szpiku, bez cech choroby mieloproliferacyjnej5679
  • Ostra białaczka szpikowa (AML) z 20-30% blastów i wieloliniową dysplazją – chodzi o nowotwór szpiku z określoną liczbą nieprawidłowych komórek i zaburzeniami w kilku liniach komórek krwi5679
  • Ostra białaczka szpikowa (AML) z ponad 30% blastów – dotyczy pacjentów z bardzo dużą ilością nieprawidłowych komórek w szpiku5679

Azacytydyna w postaci tabletek (Onureg)

Tabletki z azacytydyną są stosowane jako leczenie podtrzymujące u dorosłych osób z ostrą białaczką szpikową (AML), które osiągnęły całkowitą remisję (czyli nie mają wykrywalnych komórek nowotworowych) lub remisję z niepełną regeneracją krwi, a nie kwalifikują się do przeszczepienia komórek macierzystych lub nie wyraziły na nie zgody1516. Takie leczenie pozwala utrzymać remisję i zmniejsza ryzyko nawrotu choroby.

Wskazania u dzieci i młodzieży

U dzieci azacytydyna jest stosowana bardzo rzadko i tylko w wybranych przypadkach. Dotyczy to głównie dwóch chorób:

  • Młodzieńcza białaczka mielomonocytowa (JMML) – azacytydyna może być stosowana przed przeszczepieniem komórek macierzystych, aby zmniejszyć liczbę komórek nowotworowych i poprawić wyniki leczenia17181920212223
  • Ostra białaczka szpikowa (AML) z nawrotem po pierwszej remisji – u niektórych dzieci i młodzieży lek ten stosuje się w ramach prób klinicznych, najczęściej jako przygotowanie do przeszczepienia komórek macierzystych24252627282930

W pozostałych wskazaniach azacytydyna nie jest zarejestrowana do stosowania u dzieci. Wskazania, które są dopuszczone dla dorosłych, nie dotyczą dzieci, chyba że lekarz prowadzi leczenie w ramach specjalnych programów lub badań klinicznych.

Informacje dla pacjentów:

  • Azacytydyna jest stosowana głównie u dorosłych, którzy nie mogą być poddani przeszczepieniu szpiku.
  • U dzieci i młodzieży jej użycie jest możliwe tylko w bardzo wąskich wskazaniach i zawsze pod ścisłą kontrolą specjalistów.
  • W przypadku dzieci z zespołem mielodysplastycznym (MDS) nie potwierdzono skuteczności azacytydyny – dlatego nie jest ona rutynowo stosowana w tym wskazaniu.
  • Wskazania dla dzieci różnią się od tych dla dorosłych i wymagają indywidualnej oceny.

Specjalne grupy pacjentów

Osoby starsze

Badania kliniczne potwierdzają skuteczność i bezpieczeństwo stosowania azacytydyny również u pacjentów powyżej 65. i 75. roku życia313233343536373839. Wskazania do stosowania są takie same jak dla młodszych dorosłych. W przypadku tabletek (Onureg) większość leczonych osób to właśnie pacjenci starsi, a skuteczność terapii jest porównywalna z grupą młodszą4041.

Pacjenci z niewydolnością nerek

U osób z zaburzeniami czynności nerek azacytydyna może być stosowana, ale wymaga to ścisłej kontroli i regularnych badań laboratoryjnych, ponieważ lek i jego metabolity wydalane są głównie przez nerki424344454647484950. W przypadku pogorszenia funkcji nerek może być konieczne zmniejszenie dawki lub opóźnienie kolejnych cykli leczenia.

Kobiety w ciąży

W dostępnych źródłach nie ma informacji o dopuszczeniu azacytydyny do stosowania w ciąży – lek ten nie jest zalecany w tej grupie pacjentek. Kobiety w wieku rozrodczym muszą stosować skuteczną antykoncepcję podczas leczenia azacytydyną5152.

Tabela – wskazania do stosowania azacytydyny w różnych grupach pacjentów

Wskazanie Dorośli Dzieci > 12 lat Dzieci < 12 lat Osoby starsze Pacjenci z niewydolnością nerek
Zespoły mielodysplastyczne (MDS) Tak Nie Nie Tak Tak, z modyfikacją
Przewlekła białaczka mielomonocytowa (CMML) Tak Nie Nie Tak Tak, z modyfikacją
Ostra białaczka szpikowa (AML) Tak Tak (tylko w określonych przypadkach, np. przed przeszczepem lub w badaniach klinicznych) Tak (tylko w określonych przypadkach, np. przed przeszczepem lub w badaniach klinicznych) Tak Tak, z modyfikacją
Młodzieńcza białaczka mielomonocytowa (JMML) Nie Tak (przed przeszczepieniem komórek macierzystych) Tak (przed przeszczepieniem komórek macierzystych) Nie Brak danych
Leczenie podtrzymujące po remisji AML (tabletki) Tak Nie Nie Tak Brak danych

Azacytydyna – skuteczność i znaczenie w terapii chorób krwi

Azacytydyna jest jednym z najważniejszych leków stosowanych w leczeniu poważnych chorób krwi u dorosłych, zwłaszcza wtedy, gdy przeszczepienie szpiku nie jest możliwe5691115. Dzięki niej można wydłużyć życie pacjentów, poprawić wyniki leczenia i ograniczyć potrzebę transfuzji krwi. Lek znajduje zastosowanie także jako leczenie podtrzymujące po remisji w ostrej białaczce szpikowej, co pozwala utrzymać korzystne efekty terapii przez dłuższy czas1516. U dzieci lek ten stosuje się tylko w bardzo szczególnych sytuacjach i zawsze pod ścisłą kontrolą lekarzy specjalistów. Ostateczna decyzja o wdrożeniu azacytydyny zawsze należy do lekarza, który bierze pod uwagę indywidualną sytuację pacjenta, rodzaj choroby i możliwości innych metod leczenia.

Pytania i odpowiedzi

Na jakie choroby stosuje się azacytydynę u dorosłych?

Azacytydyna jest stosowana w leczeniu zespołów mielodysplastycznych, przewlekłej białaczki mielomonocytowej i ostrej białaczki szpikowej u dorosłych, którzy nie kwalifikują się do przeszczepienia komórek macierzystych567.

Czy azacytydyna może być stosowana u dzieci?

Azacytydyna może być stosowana u dzieci jedynie w wybranych przypadkach, np. w młodzieńczej białaczce mielomonocytowej lub nawrotowej ostrej białaczce szpikowej, zwykle przed przeszczepieniem komórek macierzystych1718.

W jakiej postaci podaje się azacytydynę?

Azacytydyna dostępna jest jako proszek do sporządzania zawiesiny do wstrzykiwań (podskórnych lub dożylnych) oraz w postaci tabletek stosowanych doustnie jako leczenie podtrzymujące5354.

Czy azacytydyna jest skuteczna u osób starszych?

Tak, badania potwierdzają skuteczność i bezpieczeństwo stosowania azacytydyny u osób starszych, a wskazania do leczenia są takie same jak u młodszych dorosłych3140.

Czy azacytydyna jest stosowana w ciąży?

Nie, azacytydyna nie powinna być stosowana w ciąży i u kobiet w wieku rozrodczym konieczne jest stosowanie skutecznej antykoncepcji podczas terapii51.