Pornatka kokosowa

Czym jest pornatka kokosowa i co ją wyróżnia spośród grzybów leczniczych?

Pornatka kokosowa (Poria cocos, syn. Wolfiporia cocos) to grzyb z rodziny Polyporaceae, tworzący pod ziemią twarde zgrubienie zwane sklerocjum – właśnie ta część jest surowcem leczniczym i źródłem wyciągu z pornatki kokosowej⁹. W tradycyjnej medycynie chińskiej znany jest od ponad 2000 lat pod nazwą Fu Ling i wchodzi w skład ok. 10% wszystkich klasycznych receptur ziołowych⁹. Rośnie głównie w pobliżu korzeni sosen w Chinach, Japonii, Korei i Ameryce Północnej¹⁰.

To, co wyróżnia pornatki na tle innych grzybów leczniczych, to wyjątkowo bogaty skład chemiczny. Sklerocjum zawiera przede wszystkim polisacharydy stanowiące ok. 84% masy suchej surowca, a w obrębie tej frakcji dominuje β-pachyman – odpowiada on za ok. 93% suchej masy polisacharydowej¹¹¹. Obok polisacharydów zidentyfikowano ponad 160 triterpenoidów typu lanostanowego, kwasy tłuszczowe (m.in. kwas kaprylowy i laurynowy), ergosterol, chitynę, białka i lecytynę²¹².

Jakie składniki aktywne zawiera wyciąg z pornatki kokosowej?

Dwie główne grupy związków odpowiadają za aktywność biologiczną pornatki kokosowej: polisacharydy i triterpenoidy lanostanowe. Każda z nich działa nieco inaczej i wpływa na inne układy w organizmie¹³.

Polisacharydy – frakcja β-glukanowa (w tym pachyman i jego pochodne, np. karboksymetylo-β-D-glukan) jest odpowiedzialna przede wszystkim za działanie immunomodulujące i ochronę nerek¹⁴¹⁵. W badaniach na zwierzętach pachyman wykazał działanie ochronne w zapaleniu kłębuszków nerkowych (nefritis)¹⁶.

Triterpenoidy lanostanowe – wyróżnia się wśród nich kilkanaście dobrze opisanych związków:

• Kwas pachymowy (pachymic acid) – główny triterpenoid lanostanowy, izolowany ze sklerocjum od 1958 r.; słabo rozpuszczalny w wodzie, co ogranicza jego biodostępność po podaniu doustnym¹⁷¹⁸.
• Kwasy poricoic A–G – wykazują aktywność przeciwnowotworową i przeciwzapalną w badaniach laboratoryjnych¹⁹.
• Kwas dehydrotrametenolowy – działa przeciwzapalnie i wykazuje aktywność przeciwcukrzycową w modelach in vitro²⁰.
• Kwas eburicoic i dehydroeburicoic – badane pod kątem działania hepatoprotekcyjnego i cytotoksycznego wobec komórek nowotworowych²¹²².
• Kwas tumulosowy – hamuje aktywność proteazy KLK5 (IC₅₀ = 14,84 µM) w badaniach na komórkach²³.
• Kwas poliporenowy C – indukuje apoptozę komórek raka płuca w modelach laboratoryjnych²⁴.

Jak działa pornatka kokosowa na układ odpornościowy i stan zapalny?

Polisacharydy pornatki kokosowej wykazały w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach zdolność do modulowania odpowiedzi immunologicznej – zarówno jej wzmacniania (aktywacja makrofagów, limfocytów T), jak i hamowania nadmiernych reakcji zapalnych²⁶²⁷. Ekstrakt z pornatki hamował w badaniach in vitro wydzielanie prozapalnych cytokin TNF-α, IL-1β oraz IL-6 z ludzkich monocytów²⁸.

Triterpenoidy lanostanowe działają przeciwzapalnie przez inny mechanizm – hamują aktywność fosfolipazy A₂ (enzymu inicjującego kaskadę kwasu arachidonowego) i aktywność COX-1²⁹³⁰. W badaniu na szczurach wyciąg z pornatki zmniejszał doświadczalne zapalenie skóry i inne stany zapalne³¹. Należy jednak podkreślić, że większość tych danych pochodzi z modeli zwierzęcych lub komórkowych – kliniczne badania u ludzi oceniające samo działanie przeciwzapalne pornatki kokosowej są na razie ograniczone.

W jednym randomizowanym badaniu klinicznym zdrowi dorośli przyjmujący preparat złożony zawierający m.in. pornatki kokosową wykazali lepszą odpowiedź na szczepionkę przeciw grypie w porównaniu z grupą placebo³². Wynik jest obiecujący, ale dotyczy preparatu wieloskładnikowego – nie samej pornatki.

Czy pornatka kokosowa pomaga na sen i stany lękowe?

To jeden z lepiej udokumentowanych (choć wciąż głównie w modelach zwierzęcych) obszarów aktywności pornatki kokosowej. Kwas pachymowy działa na receptory GABA-A – te same, na które oddziałują klasyczne leki nasenne. W badaniu na szczurach ekstrakt etanolowy z pornatki oraz wyizolowany kwas pachymowy nie tylko wydłużały czas snu wywołanego pentobarbitalem, ale też poprawiały jego architekturę (strukturę faz snu)⁵¹⁰.

W badaniu opisanym w branżowym portalu NutraIngredients wyciąg z pornatki (uzyskany przy 75% stężeniu etanolu) stosowano u ludzi w dawce 800 mg dziennie i odnotowano poprawę jakości snu⁶. Kwas pachymowy może też stymulować uwalnianie serotoniny, co wiąże się z możliwym działaniem anksjolitycznym (zmniejszającym lęk) i przeciwdepresyjnym³³. Dane z badań na szczurach sugerują też przywracanie poziomów czynników neurotroficznych BDNF i NGF, co może mieć znaczenie w stanach depresyjnych³⁴. Wszystkie te wyniki wymagają potwierdzenia w dobrze zaprojektowanych badaniach klinicznych u ludzi.

Jakie inne właściwości przypisuje się wyciągowi z pornatki kokosowej?

Badania przedkliniczne wskazują na kilka dodatkowych obszarów aktywności biologicznej. W modelach zwierzęcych wyciąg z pornatki wykazywał działanie moczopędne – ekstrakt alkoholowy miał wyraźny efekt diuretyczny, a polisacharyd pachymaran hamował odkładanie się kryształów szczawianu wapnia w nerkach szczurów³⁶³⁷. Odnotowano też działanie hepatoprotekcyjne (ochronne dla wątroby): ekstrakt zmniejszał aktywność aminotransferazy alaninowej i zapobiegał martwicy hepatocytów w modelu uszkodzenia wywołanego czterochlorkiem węgla³⁷.

W zakresie metabolizmu glukozy – kwas pachymowy w badaniach komórkowych stymulował wychwyt glukozy przez nasilenie ekspresji i translokacji transportera GLUT4, co sugeruje potencjalne działanie przeciwcukrzycowe³⁰. Metaanaliza opublikowana w 2022 r. wskazała, że formuły ziołowe zawierające pornatki mogą poprawiać kontrolę glikemii w cukrzycy typu 2, jednak dotyczy to preparatów wieloskładnikowych³⁸.

W badaniach laboratoryjnych wyizolowane triterpenoidy i polisacharydy pornatki wykazywały aktywność przeciwnowotworową – indukowały apoptozę komórek raka (m.in. płuca, prostaty, żołądka) i hamowały ich inwazję³⁰³⁹. Wyniki te są wyłącznie wstępnymi danymi laboratoryjnymi i nie mogą być podstawą do stosowania pornatki jako środka przeciwnowotworowego u ludzi.

Jakie formy pornatki kokosowej znajdziesz w aptece i jak się je stosuje?

W Polsce i Europie wyciąg z pornatki kokosowej dostępny jest przede wszystkim jako składnik suplementów diety – najczęściej w kapsułkach lub tabletkach zawierających standaryzowany ekstrakt ze sklerocjum, zwykle standaryzowany na zawartość polisacharydów lub triterpenoidów⁴⁰. Ekstrakt uzyskuje się najczęściej metodą ekstrakcji etanolowej (75% etanol okazał się optymalnym rozpuszczalnikiem) lub wodnej⁶.

Ustandaryzowane dawkowanie dla suplementów nie zostało ustalone na podstawie badań klinicznych. W jednym badaniu nad snem stosowano 800 mg ekstraktu dziennie⁶. W tradycyjnej medycynie chińskiej stosuje się 10–15 g suszonego sklerocjum dziennie w formie odwaru⁷. Zawsze stosuj się do zaleceń producenta konkretnego preparatu i skonsultuj wybór dawki z farmaceutą.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Pornatka kokosowa jest ogólnie dobrze tolerowana, a poważne działania niepożądane nie zostały dotąd udokumentowane w literaturze naukowej⁸. Jednak kilka grup powinno zachować szczególną ostrożność lub skonsultować się ze specjalistą przed rozpoczęciem suplementacji:

• Kobiety w ciąży i karmiące piersią – brak danych bezpieczeństwa; stosowanie niezalecane⁸.
• Osoby przyjmujące leki immunosupresyjne (np. po przeszczepach) – polisacharydy pornatki wykazują działanie immunomodulujące i mogą wpływać na odpowiedź układu odpornościowego²⁶.
• Osoby przyjmujące leki moczopędne – ekstrakt z pornatki wykazuje działanie diuretyczne i może nasilać ich efekt³⁶.
• Osoby z chorobami nerek lub wątroby – ze względu na brak danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa w tych populacjach.
• Osoby z cukrzycą przyjmujące leki obniżające poziom glukozy – kwas pachymowy może nasilać wychwyt glukozy; skonsultuj dawkowanie z lekarzem³⁰.
• Osoby przyjmujące leki nasenne lub uspokajające – wyciąg z pornatki działa na receptory GABA-A i może nasilać działanie tych leków⁵.

Jeśli po rozpoczęciu suplementacji pojawią się objawy alergiczne (wysypka, trudności z oddychaniem), dolegliwości żołądkowo-jelitowe lub nasilona senność utrudniająca codzienne funkcjonowanie – odstawy preparat i skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Pornatka kokosowa to obiecujący, dobrze przebadany przedklinicznie surowiec grzybowy z bogatą historią w medycynie tradycyjnej. Wybierając suplement, zwróć uwagę na standaryzację ekstraktu (zawartość polisacharydów lub triterpenoidów), renomę producenta i skład preparatu. Pamiętaj, że suplementy diety nie zastępują leczenia farmakologicznego – jeśli masz konkretne dolegliwości, skonsultuj się z lekarzem, który dobierze odpowiednie postępowanie. Pornatka może być wartościowym uzupełnieniem codziennej diety, ale nie cudownym lekarstwem na żadną chorobę.