Cissus czerwonograniasty

Czym jest cissus czerwonograniasty i co go wyróżnia?

Cissus czerwonograniasty (Cissus quadrangularis L.), znany też jako cissus czworograniasty, to wieloletnie pnącze z rodziny winoroślowatych (Vitaceae), rosnące w tropikalnych i subtropikalnych rejonach Azji i Afryki. W ajurwedzie nosi nazwę „Asthisamharaka” lub „Hadjod” – oba określenia oznaczają mniej więcej „nastawiacz kości” i dobrze opisują jego tradycyjne zastosowanie¹¹. Roślina była od stuleci stosowana w medycynie ajurwedyjskiej, unani i siddha – głównie przy złamaniach kości, bólach stawów i zaburzeniach miesiączkowania¹².

W aptekach i sklepach z suplementami dostępny jest przede wszystkim wyciąg z cissusa czworograniastego – suszony i standaryzowany proszek z łodyg lub całych nadziemnych części rośliny. Wyróżniają go charakterystyczne, czterokanciasty kształt łodyg, bogate źródło wapnia i fosforu w częściach nadziemnych oraz wyjątkowo zróżnicowany skład fitochemiczny¹¹³.

Jakie substancje czynne zawiera cissus i za co odpowiadają?

Skład cissusa jest wyjątkowo bogaty – zidentyfikowano w nim kilkadziesiąt aktywnych związków, rozmieszczonych w różnych częściach rośliny. Do najważniejszych grup należą¹²¹⁴:

• Flawonoidy – kwercetyna, kemferol, luteolina, genisteina, daidzeina; działają przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie.
• Triterpenoidy – lupeol, friedelina, taraxerol, δ-amyryna, β-amyryna; powiązane z aktywnością przeciwzapalną i ochroną śluzówki żołądka.
• Ketosteroidy i fitosterole – β-sitosterol, stigmasterol, daukosterol; wiązane z efektem anabolicznym i wsparciem kości.
• Stilbeny – resweratrol, piceatannol, pallidol, quadrangularyny A, B i C; wykazują właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne.
• Witamina C (kwas askorbinowy) i β-karoten – wspierają odporność i syntezę kolagenu.
• Minerały – wapń (1,68 g/100 g), fosfor (1,42 g/100 g), żelazo, cynk, magnez, mangan, chrom, selen¹³.
• Irydy (iridoids) – np. pochodne katalpolu; wykazują właściwości przeciwzapalne i neuroochronne.
• Garbniki, saponiny, alkaloidy (chinina, kofeina) – obecne w liściach i łodygach².

Stężenie poszczególnych związków zależy od części rośliny i metody ekstrakcji. Łodygi są szczególnie zasobne w wapń, β-sitosterol i triterpenoidy, liście – w stilbeny i flawonoidy, a korzenie – w minerały takie jak potas, cynk i magnez¹⁵.

Na co stosuje się wyciąg z cissusa – co mówią badania?

Cissus jest najczęściej stosowany przez sportowców jako preparat wspomagający zdrowie stawów. W jedynym opublikowanym wstępnym badaniu klinicznym u 29 mężczyzn aktywnych fizycznie suplementacja cissusem przez 8 tygodni zmniejszyła ból stawów o ok. 31% względem wartości wyjściowej³. To obiecujący wynik – większość suplementów na stawy nie ma w ogóle badań w tej grupie (większość danych dotyczy osób z chorobą zwyrodnieniową stawów)¹². Potrzebne są dalsze, większe badania, by potwierdzić tę właściwość.

W zakresie zdrowia kości dysponujemy kilkoma badaniami klinicznymi. 24-tygodniowe, randomizowane, kontrolowane placebo badanie u 60 kobiet po menopauzie z osteopenią wykazało, że suplementacja cissusem spowalniała obrót kostny (mierzone markerami biochemicznymi), ale nie prowadziła do istotnego statystycznie wzrostu gęstości mineralnej kości⁴. Badania na zwierzętach i modele przedkliniczne pokazują znacznie silniejszy efekt – stymulację osteoblastów, poprawę grubości warstwy korowej i beleczkowej kości¹⁸ – jednak wyniki te nie przekładają się automatycznie na efekty u ludzi.

Dostępne są też dwa randomizowane badania kliniczne sugerujące redukcję masy ciała przy stosowaniu cissusa u osób z nadwagą lub otyłością – odnotowano zmniejszenie masy ciała, obwodu talii i stężenia cholesterolu²¹. Oba badania mają jednak istotne ograniczenia metodologiczne (możliwe konfundowanie przez efekt wypełnienia żołądka, ponieważ cissus ma właściwości żelujące, oraz potencjalny konflikt interesów finansowych)¹². Systematyczny przegląd 9 badań (łącznie 1108 pacjentów) wskazał na możliwy efekt odchudzający, ale korzyść obserwowano głównie w preparatach złożonych²².

Tradycyjne zastosowanie w leczeniu hemoroidów nie znalazło potwierdzenia w badaniu klinicznym z udziałem 570 pacjentów – cissus nie różnił się od placebo pod względem poprawy objawów²³.

Jakie dawki cissusa stosuje się w suplementach?

Nie ustalono jednej, optymalnej dawki – zależy ona od postaci preparatu i celu stosowania⁵. W praktyce spotyka się dwa główne podejścia:

Preparaty komercyjne przyjmuje się najczęściej raz lub dwa razy dziennie. Efekty mogą być odczuwalne już po 30 minutach od przyjęcia (działanie przeciwbólowe), ale pełny efekt przy bólu stawów osiąga się po 6–10 tygodniach regularnego stosowania²⁶. Specjaliści zalecają, by nie stosować cissusa dłużej niż 8–10 tygodni bez przerwy – długoterminowe bezpieczeństwo u ludzi nie zostało potwierdzone⁶.

Jakie działania niepożądane może powodować cissus?

Cissus czerwonograniasty jest uznawany za prawdopodobnie bezpieczny przy krótkotrwałym stosowaniu doustnym (do ok. 6–10 tygodni). Zgłaszane działania niepożądane są zazwyczaj łagodne¹⁰²⁹:

• Bóle głowy
• Biegunka, gazy jelitowe, wzdęcia
• Suchość w ustach
• Bóle brzucha
• Bezsenność

W literaturze opisano jeden przypadek odwracalnej małopłytkowości (zmniejszenia liczby płytek krwi) u pacjenta po przeszczepie narządu, który ustąpił po odstawieniu suplementu³⁰. Jest to przypadek jednostkowy, ale wart odnotowania – szczególnie u osób przyjmujących leki immunosupresyjne.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed rozpoczęciem suplementacji cissusem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Przyjmujesz leki przeciwcukrzycowe (insulina, metformina, glipizyd, glimepiryd, pioglitazon, rozyglitazon i inne) – cissus może nasilać ich działanie obniżające glukozę i prowadzić do hipoglikemii (zbyt niskiego cukru we krwi). Regularnie monitoruj glikemię⁷⁸.
• Masz zaplanowaną operację – odstawiaj cissusa co najmniej 2 tygodnie przed planowanym zabiegiem, bo może zaburzać kontrolę glikemii w czasie i po operacji⁹.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie; unikaj stosowania³¹.
• Przyjmujesz leki immunosupresyjne (np. po przeszczepie narządu) – ze względu na opisany przypadek małopłytkowości³⁰.
• Masz choroby wątroby lub nerek – brak danych o bezpieczeństwie w tych grupach przy długotrwałym stosowaniu³².

Przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem, jeśli zauważysz: nieoczekiwane spadki cukru (drżenie, pocenie, zawroty głowy), niewyjaśnione siniaki lub krwawienia, nasilone bóle brzucha lub żółtaczkę. Pamiętaj, że bezpieczeństwo stosowania dłuższego niż 10 tygodni nie zostało dotychczas potwierdzone w badaniach klinicznych.

Cissus czerwonograniasty to interesująca roślina z długą tradycją stosowania i coraz większą liczbą badań naukowych. Jeśli chcesz po nią sięgnąć, wybierz preparat ze standaryzowanym wyciągiem, nie przekraczaj zalecanych dawek i czasu stosowania, a w razie wątpliwości zapytaj farmaceutę – szczególnie jeśli przyjmujesz inne leki lub masz choroby przewlekłe.