Szczaw kanadyjski

Co to jest szczaw kanadyjski i jakie substancje czynne zawiera?

Szczaw kanadyjski to potoczna nazwa kilku blisko spokrewnionych roślin z rodzaju Rumex – głównie Rumex acetosa (szczaw zwyczajny) i Rumex acetosella (szczaw polny, owczy). Obie rośliny są szeroko rozpowszechnione w Europie i Ameryce Północnej, a wyciąg ze szczawiu kanadyjskiego jest pozyskiwany przede wszystkim z ich liści i korzeni⁶. Charakterystyczny kwaśny smak rośliny pochodzi od kwasu szczawiowego i jego soli potasowych, które stanowią jedne z głównych składników chemicznych⁷.

Skład fitochemiczny szczawiu jest zróżnicowany w zależności od części rośliny. Liście dostarczają przede wszystkim flawonoidów (w tym hyperozydu), karotenoidów, witaminy C (ok. 48 mg/100 g świeżej masy) i witaminy K⁸⁹. Korzenie są z kolei szczególnie bogate w antrachinony – do 4% suchej masy – w tym emodinę, kwas chryzofanowy i chryzofanol – oraz w garbniki, których zawartość sięga nawet 15% suchej masy¹. Obecne są też fenolokwasy (m.in. kawowy, chlorogenowy) i karotenoidy¹⁰.

Jak działają substancje zawarte w szczawiu kanadyjskim?

Antrachinony – emodyną, reina i fizjon – pobudzają perystaltykę jelit i zwiększają wydzielanie śluzu oraz wody do światła jelita, działając podobnie do senesu czy kory szakłaka¹¹. Są też uważane za antyoksydanty wymiatające wolne rodniki¹¹. Garbniki działają z kolei „wysuszająco” – redukują produkcję śluzu w błonach śluzowych, co tłumaczy tradycyjne zastosowanie rośliny przy katarze i infekcjach dróg oddechowych¹².

Flawonoidy i fenolokwasy zawarte w liściach wykazują aktywność przeciwutleniającą i przeciwzapalną. W badaniach laboratoryjnych ekstrakty etanolowe i metanolowe z liści szczawiu charakteryzowały się silną aktywnością antyoksydacyjną, a frakcja chloroformowa z korzeni efektywnie neutralizowała rodniki nadtlenkowe¹³. Warto jednak zaznaczyć, że są to dane z badań in vitro – nie można ich bezpośrednio przekładać na efekty u człowieka.

W badaniach na zwierzętach i w modelach komórkowych wykazano też, że nepodin – antrachinon izolowany z korzeni – wykazuje działanie przeciwcukrzycowe i przeciwmalaryczne, a emodin i kwas chryzofanowy hamują wzrost niektórych bakterii, w tym Helicobacter pylori⁹¹³. Dane te są wstępne i wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych na ludziach.

W jakich preparatach i dawkach stosuje się wyciąg ze szczawiu?

Szczaw kanadyjski jest najlepiej przebadany jako składnik preparatów złożonych. Nie istnieje ustalona dawka terapeutyczna dla szczawiu stosowanego samodzielnie – dostępne dane kliniczne dotyczą wyłącznie kombinacji z innymi ziołami¹⁵.

W badaniach nad zapaleniem zatok stosowano preparat złożony zawierający 36 mg wyciągu ze szczawiu na dawkę, przyjmowany trzy razy dziennie przez maksymalnie 14 dni – w połączeniu z korzeniem goryczki, kwiatem czarnego bzu, werbeny i pierwiosnka². W badaniach nad zapaleniem oskrzeli ten sam zestaw ziołowy podawano przez 10 dni¹⁶. Dostępna była też postać nalewkowa – 50 kropli preparatu alkoholowego (19%) trzy razy dziennie¹⁷.

Szczaw jest też składnikiem preparatu ziołowego Essiac, stosowanego historycznie jako uzupełniające leczenie nowotworów – jednak badania kliniczne nie wykazały, by zmniejszał rozmiar guza, poprawiał jakość życia ani wydłużał czas przeżycia pacjentów z nowotworem¹⁸. Wyciąg ze szczawiu kanadyjskiego dostępny jest też w postaci naparów, odwarów, nalewek i maści¹⁹.

Jakie działania niepożądane może powodować szczaw kanadyjski?

Preparaty złożone zawierające szczaw (np. w połączeniu z goryczką, czarnym bzem i werbeny) są zwykle dobrze tolerowane, ale mogą sporadycznie powodować zaburzenia żołądkowo-jelitowe i alergiczną wysypkę skórną³. Antrachinony w dużych ilościach działają silnie przeczyszczająco i mogą prowadzić do biegunki²¹.

Poważniejsze ryzyko wiąże się z kwasem szczawiowym. Przy dużym spożyciu szczawiu kwas szczawiowy może zwiększać ryzyko powstawania kamieni nerkowych, a w skrajnych przypadkach – uszkadzać nerki i wątrobę²¹²². Wśród opisywanych działań niepożądanych przy nadmiernym spożyciu wymienia się: biegunkę, nudności, podrażnienie żołądka, wysypkę, a nawet uszkodzenie nerek i kryształy szczawianu wapnia mogące odkładać się w nerkach, sercu, płucach i wątrobie²³.

Jakie interakcje z lekami są możliwe?

Szczaw kanadyjski może wchodzić w kilka istotnych interakcji z lekami. Po pierwsze, spowalnia krzepnięcie krwi – stosowany równolegle z lekami przeciwzakrzepowymi (np. warfaryną) lub przeciwpłytkowymi może zwiększać ryzyko krwawień i siniaków⁴. Przed planowanym zabiegiem chirurgicznym należy odstawić preparaty ze szczawiem co najmniej 2 tygodnie wcześniej²⁴.

Po drugie, szczaw może wpływać na transportery leków zwane pompami OATP (organiczne transportery anionowe), zmieniając wchłanianie i stężenie niektórych substancji leczniczych w organizmie⁴. Udokumentowano też, że wyciąg ze szczawiu może zmniejszać wchłanianie feksofenadyny (leku przeciwhistaminowego), co obniża jego skuteczność⁴.

Rośliny bogate w garbniki, takie jak szczaw, teoretycznie nie powinny być łączone z alkaloidami – np. atropiną, galantaminą, skopolaminą czy winblastyną²⁵. Działanie moczopędne szczawiu może też nasilać efekty leków diuretycznych (np. furosemidu czy hydrochlorotiazydu)²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Przed zastosowaniem preparatów zawierających wyciąg ze szczawiu kanadyjskiego skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• masz kamicę nerkową lub choroby nerek w wywiadzie – kwas szczawiowy może nasilać tworzenie kamieni⁵;
• jesteś w ciąży – duże dawki szczawiu są potencjalnie niebezpieczne, a stosowanie preparatów złożonych ze szczawiem w ciąży może nieznacznie zwiększać ryzyko wad wrodzonych⁵;
• karmisz piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa²⁴;
• przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe, moczopędne lub alkaloidy (atropina, galantamina, skopolamina, winblastyna)⁴²⁵;
• masz zaplanowany zabieg operacyjny – odstawienie preparatów ze szczawiem powinno nastąpić co najmniej 2 tygodnie wcześniej²⁴;
• podajesz preparaty ze szczawiem dzieciom – u małych dzieci kwas szczawiowy jest szczególnie niebezpieczny⁵;
• masz choroby wątroby, żołądka lub jelit²³.

Jeśli po zastosowaniu preparatu ze szczawiem pojawią się: silny ból brzucha, biegunka, nudności, obrzęk gardła, wysypka, zmniejszona ilość oddawanego moczu lub bóle w okolicy nerek – niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub udaj się na izbę przyjęć.

Wyciąg ze szczawiu kanadyjskiego może być pomocnym składnikiem preparatów ziołowych na dolegliwości dróg oddechowych, ale najlepiej stosować go w sprawdzonych, złożonych produktach dostępnych w aptece, po wcześniejszej rozmowie z farmaceutą. Nie zwiększaj samodzielnie dawek ponad zalecenia producenta – zawartość kwasu szczawiowego sprawia, że przekroczenie bezpiecznych ilości niesie realne ryzyko. Jeśli objawy choroby nie ustępują po 2 tygodniach, skonsultuj się z lekarzem.