Plukenetia volubilis

Co to jest sacha inchi i skąd pochodzi olej z jej nasion?

Sacha inchi (Plukenetia volubilis L.), nazywana też orzechem inkaskim lub orzeszkiem Inków, to roślina wieloletnia pochodząca z amazońskich lasów deszczowych – przede wszystkim z Peru i Kolumbii. Jej nasiona od wieków były wykorzystywane przez amazońskie społeczności tubylcze zarówno jako pożywienie, jak i środek leczniczy przy bólach reumatycznych, bólach mięśni, a zewnętrznie – do pielęgnacji i gojenia skóry⁵. Współcześnie największe zainteresowanie naukowe budzi olej tłoczony z nasion – produkt o niezwykle bogatym składzie kwasów tłuszczowych i substancji bioaktywnych.

Nasiona sacha inchi zawierają 33–54% oleju i około 24–25% białka¹⁶. Sam olej składa się w ponad 97% z lipidów neutralnych, z minimalnym udziałem wolnych kwasów tłuszczowych (około 1,2%) i fosfolipidów (około 0,8%)⁶. To profil rzadko spotykany wśród olejów roślinnych – zbliżony pod względem zawartości kwasów omega-3 do oleju lnianego.

Jakie kwasy tłuszczowe i substancje aktywne zawiera olej sacha inchi?

Kwas α-linolenowy (ALA, omega-3) stanowi dominujący składnik – od 47 do 51% wszystkich kwasów tłuszczowych¹. Na drugim miejscu plasuje się kwas linolowy (LA, omega-6) z udziałem 33–38%, a dalej kwas oleinowy (omega-9, 8–17%), kwas palmitynowy (6–8%) i kwas stearynowy (3–4%)⁷. Stosunek omega-6 do omega-3 wynosi mniej niż 1:1, co w diecie zachodniej – gdzie ten wskaźnik bywa nawet 15:1 – jest wartością wyjątkową².

Oprócz kwasów tłuszczowych olej dostarcza:

• Fitosteorle: β-sitosterol (127 mg/100 g oleju), stygmasterol (58,7 mg/100 g) i kampesterol (15,3 mg/100 g)⁸ – substancje znane z właściwości obniżających wchłanianie cholesterolu.
• Tokoferole: α-, γ- i δ-tokoferol, czyli formy witaminy E o działaniu antyoksydacyjnym⁹.
• Terpenoidy: monoterpeny (α-pinen, sabinen, limonen), seskwiterpen aristolen oraz diterpen fitol¹⁰.
• Trygonelina: alkaloid pirydynowy obecny w nasionach w ilości 527–849 µg/g, znany też z kawy, o udokumentowanym działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwcukrzycowym w badaniach laboratoryjnych¹¹.

W łupinach i osłonkach nasion zidentyfikowano ponadto polifenole – cyjanidynę, naringeninę i kemferol (łącznie około 80% frakcji fenolowej łupin) oraz kwas wanilinowy w osłonkach¹². Te frakcje nie są jednak obecne w samym oleju, lecz w odpadach po tłoczeniu.

Jak olej sacha inchi wpływa na cholesterol i układ sercowo-naczyniowy?

Wysokie stężenie kwasu α-linolenowego (ALA) i kwasu linolowego sprawia, że sacha inchi wykazuje właściwości hipolipemiczne, czyli obniżające niekorzystne frakcje lipidów we krwi. W cztero­miesięcznym badaniu na 30 zdrowych dorosłych spożywanie 10–15 mL oleju dziennie podniosło poziom frakcji HDL („dobrego” cholesterolu) o około 10%, bez negatywnych skutków dla nerek ani wątroby². Inne badanie, w którym uczestnicy spożywali 30 g prażonych nasion dziennie przez 6 tygodni, wykazało obniżenie stężenia cholesterolu całkowitego, trójglicerydów i frakcji LDL oraz wzrost HDL¹³.

Mechanizm tych efektów wiąże się z kilkoma szlakami jednocześnie. Niska proporcja kwasów omega-6 do omega-3 ogranicza wytwarzanie prozapalnych cytokin (m.in. IL-1) i leukotrienu B₄, co zmniejsza ryzyko chorób sercowo-naczyniowych². ALA po spożyciu częściowo przekształca się w organizmie w długołańcuchowe kwasy DHA i EPA, których szczyt stężenia w osoczu pojawia się już po 4 godzinach od przyjęcia oleju². Fitoserole obecne w oleju dodatkowo ograniczają jelitowe wchłanianie cholesterolu.

Jakie właściwości wykazuje olej sacha inchi stosowany na skórę?

Olej sacha inchi od stuleci służył amazońskim uzdrowicielom do łagodzenia podrażnień skóry, gojenia ran i leczenia ukąszeń owadów⁵. Współczesne badania potwierdzają część tych tradycyjnych zastosowań. W podwójnie zaślepionej próbie klinicznej u dzieci w wieku 4–8 lat miejscowe stosowanie oleju przez dwa miesiące spowodowało istotne statystycznie zmniejszenie stanu zapalnego i świądu w przebiegu atopowego zapalenia skóry (p = 0,0004), a efekt utrzymywał się miesiąc po zakończeniu leczenia (p = 0,002)³.

Badania in vitro wykazały ponadto, że olej w postaci emulsji zmniejsza przyleganie Staphylococcus aureus do ludzkich keratynocytów (efekt ochronny: 39,2%, leczniczy: 33,9%)³. To istotne, ponieważ ten drobnoustrój jest jednym z głównych czynników zaostrzających atopowe zapalenie skóry. Należy jednak pamiętać, że wyniki badań in vitro nie zawsze przekładają się bezpośrednio na skuteczność kliniczną u ludzi.

Co wiadomo o bezpieczeństwie i toksykologii sacha inchi?

Dostępne badania in vitro wskazują na korzystny profil bezpieczeństwa surowych nasion i oleju. Ekstrakty i olej sacha inchi nie wykazały cytotoksyczności wobec mysich fibroblastów NIH-3T3 w stężeniu do 400 µg/mL, a prażone nasiona były bezpieczne dla kilku innych prawidłowych linii komórkowych (3T3-L1, HEK293, LX-2, PBMC)⁴. Komputerowe analizy toksykologiczne (in silico) wszystkich siedmiu zidentyfikowanych metabolitów azotowych, w tym trygoneliny, potwierdziły brak aktywności toksycznej w kategoriach toksyczności narządowej, kancerogenności, immunotoksyczności, mutagenności i cytotoksyczności¹⁴.

Wyniki tych analiz są obiecujące, jednak dotyczą głównie badań laboratoryjnych. Długoterminowe badania kliniczne z dużymi grupami uczestników są nadal potrzebne, aby w pełni ocenić bezpieczeństwo regularnego stosowania suplementów z olejem sacha inchi u różnych grup pacjentów.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Olej sacha inchi to suplement diety, nie lek – przed włączeniem go do codziennej rutyny warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie jeśli:

• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę, acenokumarol) lub leki przeciwpłytkowe – wysokie dawki kwasów omega-3 mogą nasilać ich działanie i zwiększać ryzyko krwawień.
• Stosujesz leki obniżające ciśnienie krwi lub cholesterol – olej sacha inchi wykazuje działanie hipolipemiczne i może wzmacniać efekt terapeutyczny tych leków.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych klinicznych potwierdzających bezpieczeństwo suplementacji w tych stanach.
• Masz choroby wątroby lub nerek – choć dostępne badania nie wykazały niekorzystnego wpływu na te narządy, ostrożność jest wskazana.
• Stosujesz olej miejscowo na skórę i zauważysz nasilenie zaczerwienienia, świądu lub wysypki – przerwij stosowanie i skonsultuj się z dermatologiem.
• Planujesz stosować sacha inchi u dzieci – mimo że jedno badanie kliniczne dotyczyło dzieci z atopowym zapaleniem skóry, decyzja powinna być podjęta z lekarzem.

W razie pojawienia się objawów alergicznych po spożyciu oleju – takich jak pokrzywka, obrzęk, trudności z oddychaniem – należy natychmiast zaprzestać stosowania i szukać pomocy medycznej.

Olej z nasion sacha inchi to interesujące uzupełnienie diety dla osób, które chcą zwiększyć podaż kwasów omega-3 z roślinnych źródeł. Najrozsądniej zacząć od małych ilości (1–2 łyżeczki dziennie) i obserwować reakcję organizmu. Olej najlepiej przechowywać w chłodnym, ciemnym miejscu, aby chronić wrażliwe kwasy tłuszczowe przed utlenianiem. Stosując go miejscowo na skórę, warto najpierw wykonać próbę uczuleniową na małym fragmencie skóry. Pamiętaj, że suplement nie zastąpi leczenia farmakologicznego, jeśli lekarz je zalecił – może być natomiast wartościowym dodatkiem do zbilansowanej diety bogatej w warzywa, ryby i pełnoziarniste produkty.