Droperidol

Co to jest droperidol i jak działa w organizmie?

Droperidol to lek z grupy butyrofenonów – tej samej rodziny chemicznej co haloperidol – stosowany wyłącznie w warunkach szpitalnych i ratunkowych¹¹. Jego główny mechanizm działania polega na silnym blokowaniu receptorów dopaminowych podtypu D2, a w mniejszym stopniu D3 i D4, zlokalizowanych w ośrodkowym układzie nerwowym¹². Blokada tych receptorów w strefie wyzwalania chemoreceptorów (ang. CTZ, chemoreceptor trigger zone) znajdującej się w obszarze postrema rdzenia przedłużonego podnosi tzw. próg wymiotny – mózg staje się mniej wrażliwy na bodźce chemiczne, takie jak gazy anestetyczne czy opioidy, które normalnie wywołują nudności¹³.

Oprócz układu dopaminowego droperidol oddziałuje również na receptory serotoninowe 5-HT2A, co dodatkowo wzmacnia działanie przeciwwymiotne, a słabiej – na receptory α1-adrenergiczne, histaminowe i muskarynowe¹²¹⁴. Blokada receptorów α1-adrenergicznych powoduje rozszerzenie naczyń obwodowych i może prowadzić do umiarkowanego spadku ciśnienia tętniczego¹⁵. Lek działa głównie na poziomie podkorowym mózgu – w śródmózgowiu i tworzeniu siatkowatym pnia mózgu – wywołując stan spokojnego czuwania: pacjent jest wyciszony i senny, ale nadal reaguje na otoczenie¹⁶¹⁷.

Droperidol dobrze rozpuszcza się w tłuszczach, co pozwala mu szybko przenikać przez barierę krew-mózg. Białka osocza wiążą około 90% dawki. Metabolizm zachodzi głównie w wątrobie za pośrednictwem enzymu CYP3A4, a główny metabolit – 4-hydroksy-droperidol – jest aktywny farmakologicznie. Eliminacja odbywa się przez nerki; około 50% leku jest wydalane w niezmienionej postaci¹⁸. Okres półtrwania u dorosłych wynosi 123–147 minut (ok. 2–2,5 godziny), u dzieci jest krótszy: 75–127 minut¹⁹.

Kiedy stosuje się droperidol – wskazania i zastosowania kliniczne

Droperidol jest zarejestrowany do zapobiegania i leczenia nudności oraz wymiotów śród- i pooperacyjnych (PONV – postoperative nausea and vomiting)²⁰. To zastosowanie ma najlepiej udokumentowaną podstawę kliniczną: już dawka 0,625–1,25 mg IV okazała się w badaniach skuteczniejsza niż 4 mg ondansetronu w warunkach pooperacyjnych i przewyższała metoklopramid czy proklorperazynę na oddziale ratunkowym²¹. Cochrane Review obejmujący 8 badań RCT (952 pacjentów) potwierdził, że droperidol jako jedyny spośród badanych leków przeciwwymiotnych istotnie zmniejszał nasilenie nudności (skala VAS) już po 30 minutach w porównaniu z placebo²².

Jak droperidol radzi sobie z ostrym pobudzeniem i migrenami?

W stanach nagłych – ostrym pobudzeniu psychomotorycznym, zachowaniach agresywnych czy epizodach psychotycznych – droperidol podaje się w dawkach 5–10 mg IM⁶. Blokada receptorów D2 w układzie mezolimbicznym mózgu tłumi pobudzenie i zmniejsza odpowiedź afektywną, nie pozbawiając pacjenta całkowicie przytomności¹. Cochrane Review (Khokhar i Rathbone, 2016) obejmujący 6 badań RCT z udziałem 733 pacjentów z pobudzeniem psychotycznym wykazał, że droperidol był skuteczniejszy od placebo w osiąganiu uspokojenia w ciągu 30 minut (RR 1,18; 95% CI 1,05–1,31) oraz rzadziej wymagał podania kolejnej dawki leku w ciągu 60 minut w porównaniu z haloperidolem (RR 0,37; 95% CI 0,16–0,90)⁸²³.

Randomizowane badanie kliniczne (Calver i wsp., 2015) na 228 pacjentach psychiatrycznych porównało IM droperidol 10 mg z IM haloperidolem 10 mg: czas do uzyskania uspokojenia wyniósł odpowiednio 25 i 20 minut (brak istotnej różnicy statystycznej, p = 0,89), a odsetek skutecznego uspokojenia w ciągu 120 minut był identyczny – 92% w obu grupach. Droperidol rzadziej wymagał podania dodatkowego leku (5% vs 13%)²⁴. Multicenter RCT (Chan i wsp.) na 336 pacjentach pokazało, że mediana czasu do uzyskania adekwatnej sedacji wynosiła 6 minut dla droperidolu, 5 minut dla olanzapiny i 10 minut dla midazolamu; nie odnotowano żadnych arytmii w grupie droperidolu²⁵.

W leczeniu ostrego bólu głowy i migreny dawki 2,5 mg IV lub 5 mg IM okazały się skuteczniejsze od proklorperazyny w badaniach klinicznych. Analiza dawkowania wskazuje, że optymalna dawka dla bólu głowy to 2,75 mg – zapewnia najlepszą ulgę bólową przy najmniejszej liczbie działań niepożądanych²⁶. Badanie Minera i wsp. (168 pacjentów) potwierdziło niższe wyniki bólowe w skali VAS po 30 i 60 minutach przy podobnym zużyciu leków ratunkowych w porównaniu z proklorperazyną²⁷. Przy zawrotach głowy typu obwodowego dawka 2,5 mg IM okazała się równie skuteczna jak 50 mg dimenhydrynatu²⁸.

Działania niepożądane droperidolu – co może się zdarzyć?

Najpoważniejszym działaniem niepożądanym droperidolu jest wydłużenie odstępu QT w zapisie EKG, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do groźnej arytmii zwanej torsades de pointes (TdP). Ryzyko to jest zależne od dawki i minimalne przy standardowych dawkach stosowanych w praktyce klinicznej¹⁰. W dużej australijskiej kohorcie (1403 pacjentów otrzymujących 10 mg droperidolu IV/IM) nowe wydłużenie QT stwierdzono u 0,6% pacjentów; nie odnotowano żadnego przypadku TdP²⁹. Retrospektywna analiza obejmująca blisko 16 000 przypadków na oddziale ratunkowym również nie wykazała żadnych arytmii komorowych³⁰.

Poza ryzykiem kardiologicznym do najczęstszych działań niepożądanych należą:

• Objawy pozapiramidowe – akatyzja (nieprzyjemna niemożność siedzenia w bezruchu), dystonia (mimowolne skurcze mięśni) i objawy parkinsonowskie, wynikające bezpośrednio z blokady receptorów D2³².
• Niedociśnienie tętnicze – szczególnie ortostatyczne (po wstaniu z leżenia), spowodowane blokadą receptorów α1-adrenergicznych i rozszerzeniem naczyń obwodowych; w badaniu Calvera i wsp. wystąpiło u 3% pacjentów w grupie droperidolu³³.
• Nadmierna sedacja – możliwa szczególnie w połączeniu z innymi lekami tłumiącymi OUN (opioidy, benzodiazepiny, barbiturany)¹¹.
• Zawroty głowy i niepokój ruchowy – zgłaszane głównie przy wyższych dawkach⁹.

Interakcje lekowe droperidolu – czego unikać?

Droperidol nasila działanie wszystkich leków hamujących ośrodkowy układ nerwowy – opioidów, benzodiazepin, barbituranów i leków znieczulenia ogólnego – co może prowadzić do nadmiernej sedacji i depresji oddechowej¹¹. Szczególnie niebezpieczne jest jednoczesne stosowanie innych leków wydłużających QT: amiodaron, haloperidol, erytromycyna i podobne leki mogą sumować ryzyko arytmii³⁶.

Metabolizm droperidolu przebiega głównie przez enzym wątrobowy CYP3A4. Inhibitory tego enzymu – ketokonazol, niektóre leki antyretrowirusowe – mogą zwiększać stężenie droperidolu we krwi i nasilać jego działania niepożądane. Z kolei induktory CYP3A4, takie jak ryfampicyna, mogą osłabiać jego skuteczność³⁶. Droperidol może też zmniejszać działanie adrenaliny (epinefryny) na ciśnienie tętnicze, co ma znaczenie w stanach wymagających resuscytacji³⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Droperidol podawany jest wyłącznie przez personel medyczny w placówkach wyposażonych w sprzęt do monitorowania. Jednak zarówno pacjent, jak i jego bliscy powinni natychmiast poinformować lekarza lub pielęgniarkę o następujących objawach pojawiających się w trakcie lub po podaniu leku:

• Kołatanie serca, nieregularny rytm serca lub uczucie „przeskakiwania” serca – mogą sygnalizować arytmię związaną z wydłużeniem QT⁹.
• Mimowolne skurcze mięśni, skręcanie szyi lub oczu, szczękościsk – objawy dystonii wymagające podania leku odwracającego (benztropina)³⁵.
• Gwałtowny spadek ciśnienia krwi, zawroty głowy po wstaniu, omdlenie – mogą wskazywać na niedociśnienie ortostatyczne³³.
• Trudności z oddychaniem, nadmierna senność, brak reakcji na bodźce – szczególnie istotne przy jednoczesnym stosowaniu opioidów lub benzodiazepin¹¹.
• Uczucie wewnętrznego niepokoju i niemożność usiedzenia w miejscu – akatyzja, której pacjent nie powinien ignorować³².

Przed podaniem droperidolu personel medyczny powinien być poinformowany o wszystkich przyjmowanych lekach (szczególnie wydłużających QT lub wpływających na CYP3A4), chorobach serca, zaburzeniach elektrolitowych (niedobór potasu lub magnezu) oraz ciąży i laktacji¹⁰³⁶.

Droperidol to lek skuteczny i szybko działający, ale stosowany wyłącznie w kontrolowanych warunkach medycznych. Jeśli był Ci podany w szpitalu lub karetce i zauważysz po powrocie do domu niepokojące objawy – nieregularne bicie serca, mimowolne ruchy mięśni czy nasilającą się senność – skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na pogotowie. Nie łącz droperidolu z alkoholem ani innymi środkami uspokajającymi bez wyraźnej zgody lekarza. Wiedza o tym, jak lek działa i czego można się po nim spodziewać, pomaga lepiej współpracować z personelem medycznym i szybciej reagować na ewentualne powikłania.