Menu

Surowce roślinne

Bryonia (przestęp)

Bryonia, czyli przestęp (Bryonia alba lub Bryonia dioica), to pnącze z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae), od wieków obecne w medycynie ludowej Europy. Jej korzeń zawiera silnie aktywne biologicznie kukurbitacyny – triterpenoidowe związki gorzkie o udokumentowanym w badaniach laboratoryjnych działaniu przeciwzapalnym i cytotoksycznym – a także flawonoidy, glikozydy (bryoninę, bryonidinę) oraz białka inaktywujące rybosomy (briodinę 1 i 2). Roślina jest jednak wysoce toksyczna: zjedzenie zaledwie 15 jagód może być śmiertelne dla dziecka, a 40 jagód – dla dorosłego. Korzeń w stanie surowym wywołuje silne wymioty, krwawe biegunki, drgawki i uszkodzenie nerek. Dziś bryonia trafia głównie do preparatów homeopatycznych (granulki, krople, tabletki rozpuszczalne) w rozcieńczeniach D6–200CK, gdzie stosuje się ją przy bólach mięśni i stawów nasilających się podczas ruchu, suchym kaszlu i dolegliwościach przewodu pokarmowego. Brak rzetelnych badań klinicznych potwierdzających jej skuteczność.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie substancje czynne kryją się w korzeniu bryonii i dlaczego roślina jest tak toksyczna?
W jakich dolegliwościach stosuje się bryonię w homeopatii i co mówi na ten temat nauka?
Jakie objawy wywołuje zatrucie bryonią i kto absolutnie nie powinien jej stosować?
Jakie formy preparatów homeopatycznych z bryonią są dostępne i jak się je przyjmuje?

Czym jest bryonia (przestęp) i jakie substancje czynne zawiera jej korzeń?

Bryonia, znana po polsku jako przestęp, to pnącze z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae) występujące w Europie i zachodniej Azji. Wyróżnia się dwa główne gatunki: Bryonia alba (przestęp biały) i Bryonia dioica (przestęp dwupienny). Oba mają grube, mięsiste korzenie, które od starożytności były surowcem leczniczym – korzeń bryonii figurował w oficjalnych farmakopejach Niemiec, Danii, Szwecji i Polski aż do początku XIX wieku⁹.

Korzeń rośliny kryje bogaty zestaw związków biologicznie czynnych. Najważniejsze to kukurbitacyny (B, D, E, I, L, J, K i inne) – gorzkie triterpenoidy, które odpowiadają zarówno za aktywność farmakologiczną, jak i za toksyczność rośliny. Obok nich w korzeniu znajdziemy glikozydy kukurbitanowe, bryoninę i bryonidinę (glikozydy steroidowe), briodinę 1 i 2 (białka inaktywujące rybosomy, tzw. RIP), flawonoidy i glikozydy flawonowe (w tym glikozydy C-flawonowe apigeniny), sterole, kwas bryonolowy, triterpenoidy cykloartanowe, trójhydroksyoktadekadijenowe kwasy tłuszczowe (THOD) oraz inhibitory trypsyny¹¹⁰¹¹.

Ważna jest forma, w jakiej korzeń jest zbierany. Świeże korzenie zebrane latem zawierają wysoce toksyczną kukurbitacynę I; suszone korzenie zbierane jesienią lub wiosną zawierają mniej toksyczną tetrahyrdrokukurbitacynę I¹². To dlatego tradycyjne ziołolecznictwo zawsze podkreślało konieczność odpowiedniego przygotowania surowca.

Jakie działanie biologiczne wykazuje bryonia – co pokazują badania?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) i doświadczeń na zwierzętach – brak rzetelnych badań klinicznych na ludziach, które potwierdzałyby skuteczność terapeutyczną bryonii⁵. Poniżej zestawienie najlepiej udokumentowanych aktywności biologicznych:

Aktywność biologiczna	Związki odpowiedzialne	Typ badania
Przeciwzapalna i przeciwbólowa	Kukurbitacyny, glikozydy kukurbitanowe, flawonoidy	In vitro, modele zwierzęce
Cytotoksyczna i przeciwnowotworowa	Kukurbitacyny B, D, E, I; briodinyna 1	In vitro
Hipoglikemizująca	Trójhydroksyoktadekadijenowe kwasy tłuszczowe (THOD)	Modele zwierzęce (szczury z cukrzycą aloksanową)
Hepatoprotekcyjna	Ekstrakty z korzenia	Modele zwierzęce
Adaptogenna	Kukurbitacyna R-diglukozyd	In vitro, modele zwierzęce
Antywirusowa (HIV-1)	Briodinyna 1 (RIP)	In vitro

Kukurbitacyny hamują syntezę prostaglandyn i modulują szlaki sygnałowe związane z odpowiedzią zapalną i proliferacją komórek¹³. W badaniach laboratoryjnych kukurbitacyna R-diglukozyd wpływa na biosyntezę eikozanoidów w ludzkich leukocytach oraz moduluje oś podwzgórze–przysadka–kora nadnerczy¹⁴. Kwasy THOD z Bryonia alba normalizowały cykl glukoza–kwasy tłuszczowe u szczurów z cukrzycą aloksanową¹⁵. Briodinyna 1 – białko inaktywujące rybosomy – wykazała selektywne hamowanie wzrostu komórek zakażonych HIV-1 w warunkach laboratoryjnych¹⁶. Wszystkie te wyniki dotyczą jednak badań przedklinicznych i nie można ich bezpośrednio przekładać na efekty terapeutyczne u człowieka.

Bryonia w badaniach – ważny kontekst: Żadne z cytowanych działań biologicznych (przeciwzapalne, cytotoksyczne, hipoglikemizujące) nie zostało potwierdzone w rzetelnych badaniach klinicznych na ludziach. Wyniki badań in vitro i na zwierzętach są obiecujące naukowo, ale nie stanowią podstawy do stosowania bryonii jako leku lub suplementu. Jedyne badanie kliniczne z udziałem bryonii (połączonej z arniką po operacji zastawki aortalnej) nie wykazało żadnego efektu przeciwzapalnego ani przeciwkrwotocznego¹⁷.

Jak bryonia jest stosowana w homeopatii i jakie są jej tradycyjne wskazania?

Homeopatia to metoda komplementarna oparta na zasadzie „podobne leczy podobne” (similia similibus curentur) i stosowaniu substancji w bardzo wysokich rozcieńczeniach. Preparaty homeopatyczne z bryonii produkuje się przez wielokrotne rozcieńczanie nalewki z korzenia, aż do potencji D6, C30, C200 lub wyższych – w tych stężeniach nie pozostają mierzalne ilości toksycznych substancji czynnych¹⁸.

W homeopatii klasycznej bryonia jest wskazywana przede wszystkim przy dolegliwościach, które nasilają się podczas ruchu i ustępują w spoczynku. Typowe wskazania homeopatyczne obejmują⁶¹⁹:

bóle mięśni i stawów (w tym reumatyczne), kłujące i nasilające się przy każdym poruszeniu
suchy, drażniący kaszel i zapalenie oskrzeli z suchością błon śluzowych
bóle głowy nasilające się przy ruchu i jasnym świetle
dolegliwości żołądkowo-jelitowe: zaparcia, nudności, wzdęcia
zapalenie opłucnej z bólem przy oddychaniu
przeziębienia i stany grypopodobne z powolnym rozwojem objawów i towarzyszącą drażliwością

Charakterystyczną cechą „obrazu bryonii” w homeopatii jest też silne pragnienie dużych ilości wody, suchość błon śluzowych i chęć leżenia w bezruchu²⁰. Bryonia ma długą historię w medycynie ludowej Europy – starożytni Grecy (Hipokrates, Dioskurydes) zalecali ją przy dnie moczanowej, epilepsji, porażeniach i kaszlu, a europejskie farmakopeje nowożytne wymieniały ją jako środek przeczyszczający, moczopędny, wykrztuśny i przeciwreumatyczny⁹.

W jakich postaciach dostępne są preparaty homeopatyczne z bryonią?

Na rynku dostępne są preparaty homeopatyczne z bryonią w kilku formach. Najczęściej spotykane to granulki (pelety) rozpuszczające się pod językiem, krople doustne oraz tabletki do ssania. Potencje stosowane w praktyce homeopatycznej to zazwyczaj D6, D12, C30 (30C) i C200 (200CK)¹⁸.

Przykładowe schematy dawkowania stosowane w preparatach homeopatycznych²¹²²:

Potencja 30C (granulki): 5 granulek rozpuszczanych pod językiem, 3 razy dziennie do ustąpienia objawów
Potencja 200CK (granulki): 5 granulek pod język raz dziennie do ustąpienia objawów
Krople doustne (200C): 5–10 kropli doustnie raz dziennie

Preparat przyjmuje się najlepiej z dala od posiłków. Jeśli objawy nie ustępują po 3–7 dniach, należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą²²²³. Dawkowanie preparatów homeopatycznych nie zależy od masy ciała ani wieku pacjenta²⁴.

Toksyczność bryonii – fakty, które musisz znać:

Spożycie zaledwie 15 jagód może być śmiertelne dla dziecka; dla dorosłego dawka śmiertelna to ok. 40 jagód².
Korzeń w surowej postaci wywołuje zawroty głowy, wymioty, drgawki, krwawą biegunkę, pobudzenie nerwowe i uszkodzenie nerek; większe dawki mogą być śmiertelne²⁵.
Sam kontakt ze świeżym korzeniem może wywołać podrażnienie skóry²⁵.
Surowej rośliny, niezrozcieńczonej nalewki ani żadnego preparatu ziołowego z bryonii nie wolno stosować bez nadzoru specjalisty.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Bryonia w formie homeopatycznej jest generalnie uważana za bezpieczną i dobrze tolerowaną, jednak istnieje kilka sytuacji, w których bezwzględnie wymagana jest konsultacja lekarska⁷²⁶:

Ciąża: bryonia jest przeciwwskazana w ciąży w każdej postaci innej niż homeopatyczna – surowy korzeń i nalewka mogą wywołać poronienie. Nawet preparaty homeopatyczne należy stosować wyłącznie po konsultacji z lekarzem⁷.
Karmienie piersią: brak danych dotyczących bezpieczeństwa; nie stosować bez porady lekarza²⁷.
Dzieci: surowa bryonia jest wysoce niebezpieczna dla dzieci; preparaty homeopatyczne dla dzieci poniżej 12 lat należy stosować wyłącznie pod nadzorem lekarza²².
Choroby przewodu pokarmowego: bryonia (zwłaszcza w postaciach innych niż homeopatyczne) może nasilać stany zapalne żołądka i jelit²⁸.
Objawy zatrucia po przypadkowym spożyciu jagód lub surowego korzenia – nudności, wymioty, biegunka, drgawki, zaburzenia świadomości – wymagają natychmiastowego kontaktu z centrum zatruć lub pogotowiem ratunkowym.
Brak poprawy: jeśli objawy nie ustępują po 3–7 dniach stosowania preparatu homeopatycznego lub ulegają nasileniu, należy skonsultować się z lekarzem²³.

Bryonia nie zastępuje leczenia farmakologicznego chorób reumatycznych, infekcji dróg oddechowych ani żadnych innych schorzeń wymagających weryfikacji lekarskiej. Jeśli masz wątpliwości co do stosowania preparatów z bryonią, skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem – szczególnie jeśli przyjmujesz inne leki lub cierpisz na choroby przewlekłe.

Pytania i odpowiedzi

Czy bryonia jest bezpieczna do stosowania?

Surowa bryonia (korzeń, jagody, nalewka niezrozcieńczona) jest wysoce toksyczna i nie powinna być stosowana samodzielnie – może powodować krwawą biegunkę, drgawki, uszkodzenie nerek, a w większych dawkach śmierć²⁵. Preparaty homeopatyczne z bryonii, produkowane w wysokich rozcieńczeniach (C30, C200), są uważane za bezpieczne i dobrze tolerowane²⁶.

Ile jagód bryonii jest trujących?

Spożycie zaledwie 15 jagód może być śmiertelne dla dziecka, a 40 jagód dla osoby dorosłej². Jagody bryonii zawierają toksyczne białko brydiofin i kukurbitacyny; w razie przypadkowego spożycia należy natychmiast skontaktować się z centrum zatruć lub pogotowiem.

Na co stosuje się bryonię w homeopatii?

W homeopatii bryonia jest klasycznie wskazywana przy bólach mięśni i stawów nasilających się podczas ruchu, suchym kaszlu i zapaleniu oskrzeli, bólach głowy, zaparciach oraz zapaleniu opłucnej⁶. Charakterystyczną cechą jest poprawa w spoczynku i nasilenie dolegliwości przy każdym ruchu²⁹.

Czy istnieją badania kliniczne potwierdzające skuteczność bryonii?

Nie – brak rzetelnych badań klinicznych na ludziach potwierdzających skuteczność bryonii w jakimkolwiek wskazaniu⁵. Dostępne dane pochodzą głównie z badań in vitro i na zwierzętach; jedno badanie kliniczne z bryonią (po operacji serca) nie wykazało żadnego efektu terapeutycznego¹⁷.

Czy bryonię można stosować w ciąży?

Bryonia w postaci surowego korzenia lub niezrozcieńczonej nalewki jest bezwzględnie przeciwwskazana w ciąży – może wywołać poronienie⁷. Preparaty homeopatyczne należy stosować wyłącznie po konsultacji z lekarzem²⁷.

Jakie substancje czynne odpowiadają za działanie bryonii?

Główne substancje czynne to kukurbitacyny (zwłaszcza B, D, E, I) – gorzkie triterpenoidy o działaniu przeciwzapalnym i cytotoksycznym w badaniach laboratoryjnych – a także glikozydy (bryonina, bryonidina), flawonoidy, kwasy THOD i białka inaktywujące rybosomy (briodinyna 1 i 2)¹¹¹.

Jaka jest różnica między świeżym a suszonym korzeniem bryonii pod względem toksyczności?

Świeże korzenie zbierane latem zawierają wysoce toksyczną kukurbitacynę I, natomiast suszone korzenie zbierane jesienią lub wiosną zawierają mniej toksyczną tetrahyrdrokukurbitacynę I – stąd niższa toksyczność surowca suszonego¹².

W jakiej postaci można kupić preparaty z bryonią?

Bryonia dostępna jest w aptekach i sklepach z preparatami homeopatycznymi jako granulki (pelety) rozpuszczające się pod językiem, krople doustne oraz tabletki, w potencjach od D6 do C200¹⁸. Surowy surowiec zielarski nie jest dostępny w bezpiecznej formie dla konsumentów.

Czy bryonia wchodzi w interakcje z lekami?

Dla preparatów homeopatycznych z bryonii nie są znane interakcje z lekami, ziołami ani suplementami³⁰. Brak jednak danych klinicznych; jeśli przyjmujesz leki na stałe, skonsultuj stosowanie z farmaceutą lub lekarzem.

Jak długo można stosować bryonię homeopatyczną?

Jeśli objawy nie ustępują po 3–7 dniach stosowania preparatu homeopatycznego lub ulegają nasileniu, należy przerwać stosowanie i skonsultować się z lekarzem²²²³.

Czy bryonia może pomóc przy reumatyzmie?

Badania laboratoryjne i etnofarmakologiczne wskazują na przeciwzapalne i przeciwbólowe właściwości kukurbitacyn z korzenia bryonii, a roślina była historycznie stosowana w leczeniu reumatyzmu³¹. Nie ma jednak badań klinicznych potwierdzających skuteczność bryonii w chorobach reumatycznych u ludzi⁵.

Czy bryonia ma działanie moczopędne?

Tradycyjnie bryonia była stosowana jako środek moczopędny – w medycynie ludowej Europy i w dawnych farmakopejach⁹. Nie ma jednak klinicznych dowodów na skuteczność moczopędną jej preparatów; bryonia jako środek moczopędny jest wymieniana wśród zastosowań o niewystarczającej podstawie naukowej³².

Czy bryonia jest rośliną chronioną lub rzadką w Polsce?

Przestęp biały (Bryonia alba) jest w Polsce uznawany za gatunek inwazyjny lub naturalizowany, nie za chroniony. Pochodzi z Azji Zachodniej i Bliskiego Wschodu, a w Europie Środkowej i Wschodniej bywa traktowany jak uciążliwy chwast⁹.

Bryonia w historii medycyny – od Hipokratesa do farmakopei

Bryonia należy do najdawniej stosowanych roślin leczniczych Europy. Hipokrates zalecał ją przy tężcu, Dioskurydes – do leczenia oparzeń, a starożytni Grecy stosowali ją przy dnie moczanowej, epilepsji i porażeniach⁹. W renesansowych ziołolecznikach (Bock 1530, Fuchs 1542, Culpeper 1653) opisywano ją jako środek na obrzęki, robaki jelitowe, zapalenie płuc i bóle głowy. W XVIII–XIX wieku korzeń bryonii był oficjalnym surowcem farmaceutycznym w Niemczech, Danii, Szwecji i Polsce (Pharmacopoea Regni Poloniae, 1817), stosowanym jako środek przeczyszczający, moczopędny i wykrztuśny⁹. Stopniowo wycofano ją z farmakopei ze względu na wysoką toksyczność i trudności w bezpiecznym dawkowaniu.

Bryonia a homeopatia – zasada podobieństw i rozcieńczeń

W homeopatii bryonia jest jednym z tzw. „wielkich remediów polychrestycznych” – stosowanych przy wielu różnych dolegliwościach. Preparaty homeopatyczne produkuje się przez ekstrakcję żywicy z korzenia, a następnie wielokrotne rozcieńczanie i wstrząsanie (potencjalizację)³³. W potencjach C30 lub wyższych nie pozostają mierzalne ilości toksycznych kukurbitacyn¹⁸. Naukowe dowody na skuteczność homeopatycznych preparatów bryonii są ograniczone – ich stosowanie opiera się na historycznej tradycji i zasadzie similia similibus curentur³⁴. Jedyne kontrolowane badanie kliniczne z udziałem bryonii (w połączeniu z arniką po operacji zastawki aortalnej) nie wykazało żadnego efektu terapeutycznego¹⁷.

Kukurbitacyny – związki odpowiedzialne za siłę i toksyczność bryonii

Kukurbitacyny to triterpenoidy charakterystyczne dla całej rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae). W bryonii zidentyfikowano kukurbitacyny B, D, E, I, J, K, L oraz kukurbitacynę R-diglukozyd¹⁰³⁵. W badaniach laboratoryjnych hamują syntezę prostaglandyn i modulują cytoszkielet komórkowy³⁶. Kukurbitacyna R-diglukozyd wykazuje właściwości adaptogenne – wpływa na oś podwzgórze–przysadka–kora nadnerczy oraz moduluje biosyntezę eikozanoidów¹⁴. Te same związki w wysokich stężeniach są silnie toksyczne – stąd surowa bryonia nigdy nie powinna być stosowana jako samoleczenie³⁷.