Elastyna

Czym jest elastyna i gdzie w organizmie się znajduje?

Elastyna to białko strukturalne macierzy zewnątrzkomórkowej, które nadaje tkankom zdolność rozciągania się i sprężystego powrotu do pierwotnego kształtu⁹. Znajdziesz ją przede wszystkim w skórze właściwej, ścianach tętnic, płucach, więzadłach i chrząstkach – wszędzie tam, gdzie tkanki muszą wytrzymywać powtarzające się naprężenia mechaniczne⁹¹⁰. Pod względem sprężystości elastyna jest nawet 1000-krotnie bardziej giętka niż kolagen, choć obie te struktury współpracują, by nadawać skórze odpowiednią teksturę i kształt¹¹.

W skórze elastyna tworzy sieć włókien sprężystych, dzięki którym skóra po rozciągnięciu wraca na swoje miejsce. Gdy sieć ta ulega uszkodzeniu lub rozluźnieniu, pojawiają się zmarszczki, wiotczenie i utrata napięcia¹¹¹². W naczyniach krwionośnych elastyna odpowiada za zdolność tętnic do tłumienia fali ciśnienia każdego skurczu serca – jej utrata wiąże się ze sztywnością naczyń¹³. W płucach umożliwia pęcherzykom płucnym rozszerzanie się podczas wdechu i sprężysty powrót podczas wydechu⁷.

Jak powstaje elastyna – synteza i sieciowanie włókien

Elastyna jest syntetyzowana przez fibroblasty i komórki mięśni gładkich w postaci rozpuszczalnego prekursora zwanego tropoelastyną¹. Po wydzieleniu do przestrzeni zewnątrzkomórkowej tropoelastyna odkłada się na rusztowaniu zbudowanym z fibrylin – białek towarzyszących włóknom sprężystym¹. Następnie enzym oksydaza lizylowa (wymagający miedzi jako kofaktora) katalizuje sieciowanie cząsteczek tropoelastyny, tworząc trwałe, nierozpuszczalne włókna elastyczne¹⁹. Sieciowanie to jest niezbędne – bez niego elastyna nie tworzy funkcjonalnej, wytrzymałej sieci.

Charakterystyczne dla elastyny aminokwasy sieciujące to desmozyna i izodesmozyna – unikalne wiązania krzyżowe niewystępujące w innych białkach¹. Witamina C pełni rolę kofaktora w hydroksylacji reszt lizyny i proliny, co jest warunkiem prawidłowego przebiegu sieciowania zarówno elastyny, jak i kolagenu¹⁴. Synteza elastyny jest najbardziej intensywna w okresie płodowym i dziecięcym, a po osiągnięciu dojrzałości płciowej niemal całkowicie ustaje – organizm produkuje wówczas niewiele nowych włókien, a istniejące muszą służyć przez całe życie²¹².

Dlaczego elastyna zanika z wiekiem i co ją niszczy?

Głównym enzymem rozkładającym elastynę jest elastaza – proteza serynowa, której aktywność wzrasta wraz z wiekiem i pod wpływem czynników środowiskowych⁶. W zdrowym organizmie elastaza jest hamowana przez α1-antytrypsynę (AAT); równowaga między syntezą a degradacją elastyny decyduje o zachowaniu elastyczności tkanek⁶. Gdy ta równowaga zostaje zaburzona, włókna sprężyste ulegają fragmentacji.

Palenie tytoniu to jeden z najlepiej udokumentowanych czynników niszczących elastynę – składniki dymu inaktywują α1-antytrypsynę, przez co elastaza działa bez zahamowania i niszczy elastynę pęcherzyków płucnych, prowadząc do rozedmy i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc (POChP)⁷. Promieniowanie UV i reaktywne formy tlenu (wolne rodniki) fragmentują istniejące włókna elastyczne w skórze, przyspieszając jej starzenie¹⁶. Długotrwałe stosowanie miejscowych glikokortykosteroidów może natomiast powodować ścieńczenie skóry i utratę jej elastyczności wskutek zaburzeń w macierzy zewnątrzkomórkowej¹⁷.

Suplementy z peptydami elastyny – co mówią badania?

Doustne preparaty z elastyną zawierają najczęściej hydrolizowane peptydy elastyny pozyskiwane z ryb morskich. Po spożyciu peptydy te są wchłaniane w przewodzie pokarmowym i – według dostępnych danych klinicznych – mogą stymulować fibroblasty do produkcji nowych włókien sprężystych i kolagenowych⁴.

W 8-tygodniowym randomizowanym badaniu z udziałem młodych i w średnim wieku kobiet codzienne przyjmowanie preparatu zawierającego tripeptydy kolagenu rybiego i peptydy elastyny (25 mL dziennie) przyniosło następujące efekty w porównaniu z grupą placebo³:

• wzrost nawilżenia skóry o 39%³
• poprawa elastyczności skóry o 25%³
• wzrost zawartości kolagenu w skórze właściwej o 21,6%³
• zmniejszenie długości zmarszczek o 18%³
• poprawa luminancji skóry o 15% i zmniejszenie objętości porów o 60%³

W osobnym, 4-tygodniowym badaniu z udziałem 8 kobiet w wieku 35–50 lat napój zawierający peptydy elastyny (Elastech®, z 1% desmozyny) w połączeniu z ekstraktem z kwiatów Sophora japonica i astaksantyną z Haematococcus pluvialis zwiększył biologiczną elastyczność skóry (parametr R₇) o 25,4%, a nawilżenie o 47,8% (p = 0,003)¹⁸¹⁹. W badaniach komórkowych ta sama kombinacja zwiększyła wydzielanie elastyny przez fibroblasty narażone na promieniowanie UVA o 155,98% w porównaniu z grupą kontrolną²⁰.

Źródło: badanie kliniczne z udziałem 8 kobiet, 4 tygodnie suplementacji²¹.

W 12-tygodniowym randomizowanym, podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo badaniu z udziałem 72 kobiet w wieku 35–73 lat preparat zawierający oligopeptydy kolagenowe i peptydy elastyny (Elasten®) wraz z witaminą C, E, biotyną i cynkiem zwiększył nawilżenie skóry o 28% (p < 0,0001), elastyczność z 0,69 do 0,81 j.u. (p < 0,0001), a szorstkość zmniejszył o ok. 27% (p < 0,0004)²². Efekty utrzymywały się istotnie powyżej wartości wyjściowych jeszcze 4 tygodnie po zakończeniu suplementacji²². Wszystkie uczestniczki ukończyły badanie; preparat był dobrze tolerowany²².

W badaniach in vitro peptydy elastyny stymulowały fibroblasty do produkcji nowych włókien sprężystych o ponad 250% i włókien kolagenowych o 100% w porównaniu z komórkami kontrolnymi, a także zwiększały aktywność antyoksydacyjną chroniącą przed stresem oksydacyjnym²³. Wyniki te są jednak uzyskane w warunkach laboratoryjnych i wymagają potwierdzenia w szerszych badaniach klinicznych.

Jakie dawki suplementów z elastyną są stosowane?

W dostępnych próbach klinicznych stosowano hydrolizowane peptydy elastyny w zakresie od 10–30 mg do 1000 mg dziennie⁵. Dawka do 1000 mg dziennie była dobrze tolerowana we wszystkich opisanych badaniach⁵. Głównym źródłem elastyny w suplementach jest elastyna rybna (morska) poddana hydrolizie enzymatycznej do postaci biologicznie aktywnych peptydów²⁴. Nie ma jak dotąd ustalonych oficjalnych zaleceń dotyczących optymalnej dawki suplementacyjnej elastyny – warto kierować się informacjami producenta i ewentualnie skonsultować z farmaceutą.

Elastyna w naczyniach krwionośnych i płucach – nie tylko kwestia urody

Elastyna to nie tylko białko skóry. W ścianach tętnic tworzy warstwy sprężyste absorbujące ciśnienie krwi podczas każdego skurczu serca; jej utrata wiąże się ze sztywnością naczyń i ryzykiem miażdżycy¹³²⁷. W płucach elastyna umożliwia sprężysty powrót pęcherzyków płucnych po wydechu – jej zniszczenie przez elastazę (np. wskutek palenia tytoniu lub niedoboru α1-antytrypsyny) prowadzi do rozedmy i POChP⁷.

Badania nad nowymi terapiami celującymi w elastynę obejmują m.in. mRNA kodujące tropoelastynę – w warunkach laboratoryjnych transfekcja komórek 2,5 µg syntetycznego mRNA tropoelastyny zwiększyła produkcję elastyny ok. 10-krotnie w fibroblastach i ok. 16-krotnie w komórkach śródbłonka; w modelu ex vivo skóry świńskiej śródskórne podanie mRNA podniosło zawartość elastyny o ok. 20%¹⁰²⁸. To wciąż etap badań przedklinicznych, ale wskazuje na kierunek przyszłych terapii regeneracyjnych.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Suplementy z peptydami elastyny są ogólnie dobrze tolerowane w badaniach klinicznych, jednak niektóre osoby powinny zachować ostrożność i skonsultować ich stosowanie z lekarzem lub farmaceutą⁸:

• Ciąża i karmienie piersią – brak danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania w tych stanach; decyzję powinien podjąć lekarz prowadzący.
• Alergia na ryby lub owoce morza – większość suplementów z elastyną pochodzi ze źródeł morskich; osoby uczulone powinny bezwzględnie sprawdzić skład i skonsultować się ze specjalistą²⁴.
• Choroby nerek lub wątroby – metabolizm białek i peptydów może być zmieniony; suplementacja wymaga indywidualnej oceny.
• Przewlekłe choroby płuc (POChP, rozedma) – to stany bezpośrednio związane z utratą elastyny; ich leczenie wymaga nadzoru lekarskiego, a suplementy nie zastępują terapii⁷.
• Choroby układu sercowo-naczyniowego – jeśli lekarz zalecił leki regulujące ciśnienie lub inne preparaty kardiologiczne, skonsultuj ewentualną suplementację przed jej rozpoczęciem²⁷.
• Długotrwałe stosowanie kortykosteroidów – leki te mogą zaburzać równowagę macierzy zewnątrzkomórkowej; zmiany w skórze (ścieńczenie, utrata elastyczności) wymagają oceny dermatologa, nie samoleczenia¹⁷.

Jeśli zauważysz reakcję alergiczną (pokrzywkę, obrzęk, trudności z oddychaniem) po zastosowaniu preparatu z elastyną – przerwij stosowanie i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub zgłoś się na izbę przyjęć.

Elastyna to białko, którego nie da się „uzupełnić” jednym preparatem – jej stan zależy od całokształtu stylu życia. Unikaj palenia tytoniu, które niszczy naturalny inhibitor elastazy, i chroń skórę przed promieniowaniem UV. Zadbaj o odpowiedni poziom witaminy C i miedzi w diecie, bo bez tych składników włókna sprężyste nie sieciują się prawidłowo. Jeśli rozważasz suplementację peptydami elastyny, wybieraj preparaty z hydrolizowanej elastyny rybnej o udokumentowanym składzie. Pamiętaj, że dostępne badania są obiecujące, ale w większości dotyczą suplementacji łączonej z kolagenem lub innymi składnikami – i warto o tym rozmawiać z farmaceutą przy wyborze konkretnego produktu.