Menu

Surowce roślinne

Wyciąg z Physalis angulata

Wyciąg z Physalis angulata (pokrzewki kanciastej) pochodzi z rośliny z rodziny psiankowatych, tradycyjnie stosowanej w medycynie ludowej Ameryki Południowej, Azji i Afryki przy stanach zapalnych, malarii, gorączce i problemach skórnych. Za aktywność biologiczną odpowiadają przede wszystkim fizaliny – unikalne seskosteroidy – oraz witanolidy, flawonoidy (kwercetyna, kemferol, rutyna), kwasy fenolowe i fitosterole. Badania przedkliniczne wskazują na działanie przeciwzapalne (hamowanie NF-κB, COX-2, TNF-α, IL-6), przeciwbólowe, przeciwutleniające i immunomodulujące. Wyciąg jest badany także pod kątem właściwości przeciwdrobnoustrojowych, przeciwpasożytniczych i hepatoprotekcyjnych. Dostępne dowody kliniczne u ludzi są jednak nadal ograniczone – większość danych pochodzi z badań na zwierzętach i modeli in vitro.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie związki aktywne zawiera wyciąg z Physalis angulata i za co odpowiadają?
Jakie działanie biologiczne potwierdzają badania przedkliniczne?
Czy wyciąg z Physalis angulata jest bezpieczny i kto powinien zachować ostrożność?
W jakich formach można go stosować i jakie są tradycyjne zastosowania?
Kiedy należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą?

Czym jest wyciąg z Physalis angulata i skąd pochodzi?

Wyciąg z Physalis angulata pochodzi z pokrzewki kanciastej – jednorocznej rośliny zielnej z rodziny psiankowatych (Solanaceae), spokrewnionej z pomidorem czy papryką. Roślina ta rośnie dziko w tropikalnych i subtropikalnych regionach obu Ameryk, Azji i Afryki, a jej charakterystyczną cechą jest owoc ukryty w papierowym, rozdętym kielichu⁷. W tradycyjnej medycynie ludowej różnych krajów – m.in. Brazylii, Peru, Indonezji i Chin – używano jej pod lokalnymi nazwami, jak „ciplukan” (Indonezja) czy „Ku-Zhi” (Chiny), do leczenia stanów zapalnych, malarii, reumatyzmu, zapalenia wątroby, astmy i dermatitis⁷. Do wyrobu wyciągów wykorzystuje się różne części rośliny – liście, łodygę, korzenie, owoce i kielich – ponieważ każda z nich zawiera nieco inny profil substancji aktywnych⁸.

Wyciąg jest dostępny w kilku postaciach: wodnej, etanolowej, metanolowej oraz jako superkrytyczny ekstrakt CO₂, przy czym ta ostatnia metoda pozwala uzyskać preparat nawet 10 000-krotnie bardziej skoncentrowany niż klasyczne wyciągi, przy zachowaniu pełnej integralności molekularnej składników aktywnych⁹.

Co zawiera wyciąg z Physalis angulata – skład fitochemiczny

Skład wyciągu z Physalis angulata jest wyjątkowo bogaty. Analiza liści metodą LC-HRMS (wysokorozdzielcza chromatografia cieczowa ze spektrometrią mas) zidentyfikowała ponad 78 związków, w tym aminokwasy, alkaloidy, fenoliki, nukleozydy, kwasy tłuszczowe i steroidy¹. Najważniejsze grupy aktywnych substancji to:

Fizaliny (A, B, D, E, F, V–IX i aminofizalina) – unikalne seskosteroidy charakterystyczne dla rodzaju Physalis, odpowiedzialne za działanie przeciwzapalne i immunomodulujące; w największej ilości występują w kielichu i owocach¹⁰¹¹.
Witanolidy (m.in. witanolid A, withangulatin A, physagulin L i M) – laktonowe steroidy o właściwościach przeciwzapalnych i cytotoksycznych, hamujące szlak NF-κB¹¹².
Flawonoidy: kwercetyna, kemferol, rutyna, luteolina i ich glikozydy (m.in. kwercetyna-3-O-glukozyd, kemferol-3-O-glukozyd) – związki o silnym działaniu przeciwutleniającym i ochronnym na naczynia krwionośne¹¹³.
Kwasy fenolowe: kwas chlorogenowy, kawowy, ferulowy, 4-kumarowy – obecne we wszystkich częściach rośliny¹³.
Alkaloidy: trigonelina i DL-stachydryna – wykazują aktywność antyoksydacyjną i wspierają sygnalizację śródbłonkową¹.
Fitosterole, lipidy, witaminy i minerały – stanowiące tło odżywcze wyciągu⁸.

Owoce wykazują najsilniejszą aktywność antyoksydacyjną (IC₅₀ ≈ 25 ppm w metodzie BCB), co wiąże się z wysoką zawartością flawonoidów, w tym kwercetyny¹⁴. Liście z kolei są bogatym źródłem fizalin i związków fenolowych o łącznym potencjale antyoksydacyjnym potwierdzonym metodami DPPH, ABTS, FRAP i CUPRAC¹⁵.

Fizaliny i witanolidy – co to właściwie jest? Fizaliny to seskosteroidy – związki steroidowe charakterystyczne niemal wyłącznie dla roślin z rodzaju Physalis. Witanolidy to laktonowe steroidy spotykane szerzej w rodzinie psiankowatych (np. w ashwagandzie). Oba typy substancji działają podobnie: wnikają do komórek i blokują szlaki zapalne, w tym kluczowy przełącznik zapalenia – czynnik NF-κB. Dla pacjenta oznacza to, że wyciąg z Physalis angulata może wpływać na procesy immunologiczne, dlatego osoby przyjmujące leki immunosupresyjne powinny skonsultować jego stosowanie z lekarzem.

Jak działa wyciąg z Physalis angulata – mechanizmy przeciwzapalne

Działanie przeciwzapalne wyciągu z Physalis angulata jest najlepiej udokumentowaną aktywnością biologiczną tej rośliny – choć dane kliniczne u ludzi wciąż są ograniczone. W badaniach na modelach zwierzęcych i kulturach komórkowych ekstrakty hamowały produkcję kluczowych mediatorów zapalenia: tlenku azotu (NO), prostaglandyny PGE₂, interleukin IL-1β i IL-6, czynnika martwicy nowotworu TNF-α oraz chemokiny MCP-1¹⁶. Mechanizm polega na blokowaniu aktywacji czynnika transkrypcyjnego NF-κB, hamowaniu cyklooksygenazy (COX-2), indukowalnej syntazy tlenku azotu (iNOS) oraz mieloperoksydazy¹⁷.

W badaniu na szczurach wodny ekstrakt z korzeni w dawce 5 mg/kg (podany dootrzewnowo) zmniejszył objętość wysięku zapalnego o 84 %, liczbę komórek zapalnych o 80 %, a stężenie PGE₂ o 75 % – przy równoczesnym wzroście przeciwzapalnej cytokiny TGF-β do 9700 pg/mL wobec 160 pg/mL w grupie kontrolnej¹⁸. Metanolowy ekstrakt z liści przy dawce 400 mg/kg zmniejszał obrzęk łapy wywołany karageniną o ok. 63 % i hamował ból o ok. 73 %². Są to jednak wyniki wyłącznie z badań na zwierzętach i nie można ich bezpośrednio przekładać na człowieka.

W jednym badaniu klinicznym z udziałem 33 ochotników skoncentrowany wyciąg z Physalis angulata (Physavie) wykazał aktywność przeciwzapalną porównywalną do hydrokortyzonu, a superkrytyczny ekstrakt CO₂ był o co najmniej 25 % skuteczniejszy niż konwencjonalny wyciąg hydroglicerynowy – w przeliczeniu na tę samą ilość substancji aktywnych¹⁹. Wynik ten jest obiecujący, ale pochodzi z jednego małego badania, więc wymaga potwierdzenia w szerszych próbach klinicznych.

Działanie przeciwutleniające – neutralizacja wolnych rodników

Wysoka zawartość związków fenolowych sprawia, że wyciąg z Physalis angulata skutecznie neutralizuje wolne rodniki (reaktywne formy tlenu, ROS). W analizie GC-MS wyciąg wykazał aktywność antyoksydacyjną na poziomie 94 % przy stężeniu 140 µg/ml, co koreluje bezpośrednio z zawartością związków fenolowych w próbce²⁰. W pilotażowym badaniu z udziałem ludzi (500 mg standaryzowanego wyciągu dziennie przez 4 tygodnie) poziom malondialdehydu – markera stresu oksydacyjnego – obniżył się o ok. 20 %⁴. To wstępny wynik z małego badania; potrzebne są większe próby kliniczne, by potwierdzić tę zależność.

Inne potencjalne właściwości biologiczne – co mówią badania przedkliniczne?

Poza działaniem przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym wyciąg z Physalis angulata jest badany pod kątem szeregu innych właściwości. Wszystkie poniższe dane pochodzą wyłącznie z badań na zwierzętach lub modeli in vitro i nie są potwierdzone w badaniach klinicznych u ludzi.

Aktywność biologiczna	Model badawczy	Kluczowy wynik
Przeciwmalaryczna	In vitro, Plasmodium falciparum	Fizaliny B, D, F, G: IC₅₀ 0,9–2,3 µg/ml³
Przeciwbólowa	Myszy, test kwasu octowego	Hamowanie bólu o 63 % przy 500 mg/kg²¹
Przeciwgorączkowa	Myszy, gorączka drożdżowa	Obniżenie temperatury do 96,56 °F przy 500 mg/kg²¹
Przeciwbiegunkowa	Myszy, model oleju rycynowego	Hamowanie wypróżnień o 72 % przy 500 mg/kg²¹
Przeciwdrobnoustrojowa	In vitro, dysk-dyfuzja	Aktywność wobec 14 szczepów bakteryjnych i grzybiczych²²
Immunomodulująca	In vitro, makrofagi	Fizalina B aktywuje makrofagi; fizalina F wykazuje działanie immunosupresyjne²³
Hepatoprotekcyjna	Szczury, uszkodzenie CCl₄	Frakcja octanu etylu zmniejsza zwłóknienie wątroby²⁴
Moczopędna	Szczury	Wzrost diurezy o 45 % przy 500 mg/kg²⁵

Fizaliny wykazały też cytotoksyczność wobec linii komórek nowotworowych in vitro (IC₅₀ ≈ 5–12 µg/ml dla fizalin B i D)²⁶, jednak nie istnieją badania kliniczne potwierdzające skuteczność lub bezpieczeństwo stosowania wyciągu jako środka przeciwnowotworowego u ludzi. Nie należy traktować tych danych jako podstawy do samoleczenia.

Wyciąg z Physalis angulata w kosmetyce – co mówią badania? Ekstrakt znalazł zastosowanie w produktach do pielęgnacji skóry wrażliwej i nietolerującej kosmetyków. W badaniu in vitro i małym badaniu klinicznym (33 osoby) wykazał aktywność przeciwzapalną porównywalną do hydrokortyzonu, bez jego skutków ubocznych²⁷. Wyciąg stymuluje produkcję kolagenu i wspomaga regenerację komórkową, co może pomagać w spowolnieniu procesów starzenia skóry²⁷. Ekstrakt hamuje też wzrost bakterii odpowiedzialnych za trądzik i łupież, zmniejsza zaczerwienienie i świąd²⁸. Wyniki z zastosowania topicznego nie przekładają się na działanie ogólnoustrojowe po spożyciu.

Formy stosowania i tradycyjne dawkowanie

Nie istnieje ustalone klinicznie dawkowanie wyciągu z Physalis angulata dla ludzi. Tradycyjne i opisywane w literaturze formy stosowania obejmują²⁹:

Proszek z suszonych owoców: 1–2 g dziennie, rozpuszczone w ciepłej wodzie
Napar z liści: 5 g suszonych liści na 250 ml gorącej wody, parzyć 10 minut, 1–2 filiżanki dziennie
Nalewka alkoholowa: rozcieńczenie 1:5 w 30–40 % etanolu, 20–30 kropli dwa razy dziennie
Okład topiczny: świeże roztarte liście przykładane do ran lub opuchlizn, zmieniane co 4–6 godzin

Badania na szczurach wykazały, że ekstrakt z liści podawany doustnie w dawkach 500–2500 mg/kg obniżał ciśnienie krwi i stres oksydacyjny w modelu stanu przedrzucawkowego³⁰. Dane te dotyczą jednak zwierząt i nie są podstawą do ustalania dawek u ludzi. Przed zastosowaniem suplementu zawierającego wyciąg z Physalis angulata warto skonsultować się z farmaceutą lub lekarzem.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wyciąg z Physalis angulata jest ogólnie dobrze tolerowany – w badaniach na zwierzętach LD₅₀ po podaniu doustnym przekroczyło 5000 mg/kg, bez śmiertelności ani istotnych zmian w parametrach wątrobowych i nerkowych⁵. Nie oznacza to jednak braku ryzyka u ludzi, szczególnie w określonych grupach.

Skonsultuj stosowanie z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie, a wysokie dawki są przeciwwskazane⁶.
Masz stwierdzoną chorobę wątroby lub nerek.
Przyjmujesz leki immunosupresyjne (np. po przeszczepie) lub leki przeciwzakrzepowe – fizaliny mogą nasilać ich działanie⁶.
Stosujesz leki przeciwzapalne (np. ibuprofen, naproksen) – możliwe sumowanie efektów⁶.
Masz alergię na rośliny z rodziny psiankowatych (pomidor, papryka, bakłażan, ziemniak) – ryzyko reakcji krzyżowej⁶.
Cierpisz na czynną chorobę wrzodową żołądka lub dwunastnicy⁶.
Masz zaburzenia krzepnięcia krwi lub koagulopatię⁶.

Przerwij stosowanie i skonsultuj się ze specjalistą, jeśli pojawią się: dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, biegunka, ból brzucha), wysypka lub swędzenie skóry, nasilona wrażliwość na światło po zastosowaniu miejscowym, lub jakiekolwiek inne niepokojące objawy⁶. W literaturze odnotowano też genotoksyczny wpływ wyciągu metanolowego na ludzkie limfocyty in vitro – znaczenie kliniczne tego zjawiska nie jest wyjaśnione³¹.

Pamiętaj: wyciąg z Physalis angulata to suplement lub składnik kosmetyczny – nie lek. Nie zastępuje leczenia przepisanego przez lekarza i nie powinien być stosowany zamiast sprawdzonych terapii w poważnych chorobach.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest Physalis angulata i jakie ma polskie nazwy?

Physalis angulata to pokrzewka kanciasta – roślina z rodziny psiankowatych, rosnąca dziko w tropikach i subtropikach. Znana jest też jako „ciplukan” (Indonezja) lub „dzika pomidorka”. Jej owoce ukryte są w papierowym kielichu, co jest charakterystyczną cechą gatunku⁷.

Jakie związki aktywne zawiera wyciąg z Physalis angulata?

Główne substancje aktywne to fizaliny (seskosteroidy), witanolidy, flawonoidy (kwercetyna, kemferol, rutyna), kwasy fenolowe (chlorogenowy, kawowy, ferulowy), alkaloidy (trigonelina, stachydryna) i fitosterole. Analizą LC-HRMS zidentyfikowano ponad 78 związków w ekstrakcie z liści¹.

Czy wyciąg z Physalis angulata działa przeciwzapalnie?

W badaniach przedklinicznych (na zwierzętach i kulturach komórkowych) ekstrakty hamowały kluczowe mediatory zapalenia, m.in. TNF-α, IL-6, PGE₂ i NO, poprzez blokowanie szlaku NF-κB i COX-2¹⁷. Małe badanie kliniczne z 33 ochotnikami wykazało aktywność porównywalną do hydrokortyzonu, ale konieczne są szersze próby kliniczne¹⁹.

Czy wyciąg z Physalis angulata jest bezpieczny?

W badaniach na szczurach doustna dawka śmiertelna LD₅₀ przekracza 5000 mg/kg, a podawanie przez 21 dni nie powodowało zmian w parametrach wątrobowych ani nerkowych⁵. Mogą jednak wystąpić łagodne dolegliwości żołądkowe, rzadkie reakcje alergiczne, a dane kliniczne u ludzi są ograniczone⁶.

Kto nie powinien stosować wyciągu z Physalis angulata?

Ostrożność zaleca się kobietom w ciąży i karmiącym piersią, osobom uczulonym na rośliny z rodziny psiankowatych, pacjentom z czynną chorobą wrzodową, zaburzeniami krzepnięcia oraz przyjmującym leki immunosupresyjne lub przeciwzakrzepowe⁶.

Czy wyciąg z Physalis angulata pomaga na skórę wrażliwą?

W badaniu z udziałem 33 ochotników skoncentrowany ekstrakt wykazał działanie przeciwzapalne porównywalne do hydrokortyzonu, stymulował produkcję kolagenu i regenerację komórkową – bez skutków ubocznych typowych dla steroidów²⁷. Ekstrakt jest stosowany w kosmetykach dla skóry wrażliwej i nietolerującej konwencjonalnych preparatów.

Jakie jest tradycyjne stosowanie Physalis angulata?

Roślina była tradycyjnie stosowana w ponad 10 krajach tropikalnych do leczenia ok. 26 różnych chorób, w tym malarii, zapalenia wątroby, reumatyzmu, astmy, gorączki, bólu i stanów zapalnych skóry³².

Czy wyciąg z Physalis angulata działa przeciwdrobnoustrojowo?

W badaniach in vitro (metoda dyfuzji dyskowej) ekstrakt z liści hamował wzrost 14 szczepów bakteryjnych i grzybiczych, w tym Staphylococcus aureus, Candida albicans i Salmonella paratyphi²². Są to wyniki laboratoryjne, niepotwierdzane w badaniach klinicznych.

Czy wyciąg z Physalis angulata leczy raka?

Nie. Fizaliny B i D wykazały cytotoksyczność wobec linii komórek nowotworowych in vitro (IC₅₀ ≈ 5–12 µg/ml), ale nie istnieją żadne badania kliniczne potwierdzające skuteczność lub bezpieczeństwo stosowania tego wyciągu jako środka przeciwnowotworowego u ludzi²⁶.

Jakie formy wyciągu z Physalis angulata są dostępne?

Dostępne formy to m.in. napary z liści (5 g/250 ml), proszek z owoców (1–2 g/dzień), nalewki etanolowe (20–30 kropli dwa razy dziennie) i okłady z liści²⁹. W kosmetyce stosuje się superkrytyczne ekstrakty CO₂ o wysokim stężeniu składników aktywnych⁹.

Czy wyciąg z Physalis angulata wchodzi w interakcje z lekami?

Może nasilać działanie leków przeciwzapalnych i przeciwzakrzepowych oraz wchodzić w interakcje z lekami immunosupresyjnymi – ze względu na immunomodulujące właściwości fizalin i witanolidów⁶. Przed połączeniem z lekami przepisanymi przez lekarza należy skonsultować się ze specjalistą.

Czy wyciąg z Physalis angulata ma działanie moczopędne?

W badaniu na szczurach metanolowy ekstrakt z liści w dawce 500 mg/kg zwiększył objętość wydalanego moczu o 45 % w porównaniu z grupą kontrolną²⁵. Dane te pochodzą wyłącznie z modelu zwierzęcego.

Czy Physalis angulata to to samo co physalis peruwiańska (agrest przylądkowy)?

Nie – to dwa różne gatunki. Physalis angulata ma bardziej gorzki smak i odmienny profil fizalin, podczas gdy Physalis peruviana (agrest przylądkowy) jest słodsza i zawiera więcej witaminy C. Różnią się składem aktywnym i właściwościami biologicznymi³³.

Historia odkrycia fizalin – jak nauka potwierdziła wiedzę ludową

Fizaliny zostały odkryte przez naukowców w latach 70. XX wieku jako substancje odpowiedzialne za przeciwzapalne działanie rośliny, znane wcześniej tylko z tradycji medycyny ludowej³⁴. Kolejne dekady badań pokazały, że efekt terapeutyczny nie pochodzi wyłącznie z fizalin – w łodygach i liściach jest ich stosunkowo mało – lecz z synergistycznego działania całego kompleksu fitosteroli, flawonoidów i innych substancji³⁵. To klasyczny przykład, w którym tradycyjna wiedza o roślinie okazała się trafna, ale mechanizm działania był znacznie bardziej złożony, niż początkowo zakładano. Jedna z recenzji naukowych podsumowuje, że dotychczas przeprowadzono zaledwie jedno badanie kliniczne na ludziach, co wskazuje na pilną potrzebę dalszych prób klinicznych³⁶.

Physalis angulata w kosmetologii – superkrytyczna ekstrakcja CO₂

Przemysł kosmetyczny opracował specjalną metodę pozyskiwania wyciągu z Physalis angulata – ekstrakcję superkrytycznym dwutlenkiem węgla (SCCO₂). Polega ona na sprężeniu CO₂ do ok. 500 atmosfer, a następnie redukcji ciśnienia do 70 atm, co pozwala wyekstrahować składniki aktywne bez pozostałości rozpuszczalnika⁹. Cały proces odbywa się w temperaturze poniżej 50 °C, co zachowuje integralność molekularną wrażliwych fitosteroli i flawonoidów. Efektem jest preparat nawet 10 000-krotnie bardziej skoncentrowany niż klasyczny wyciąg etanolowy, stosowany w produktach dla skóry wrażliwej i nietolerującej kosmetyków⁹.

Physalis angulata w tradycyjnej medycynie – zasięg geograficzny

Physalis angulata jest stosowana w medycynie tradycyjnej na czterech kontynentach. W Peru rdzenne ludy używają naparów z liści przy zakażeniach połogowych. W Nigerii całą roślinę stosuje się przy żółtaczce i gorączce. W Chinach znana jako „Ku-Zhi” – przy zapaleniu tchawicy i reumatyzmie. W Indonezji pod nazwą „ciplukan” leczy się nią astmę i cukrzycę⁷³². Recenzja naukowa z ostatnich lat zebrała dane o tradycyjnym stosowaniu przy 26 różnych chorobach w co najmniej 10 krajach tropikalnych, co czyni tę roślinę jedną z najszerzej używanych w etnobotanice³².