Wodorotlenek potasu

Czym jest wodorotlenek potasu i jak trafia do leków?

Wodorotlenek potasu (KOH, znany też jako ług potasowy lub kaustyczny potaż) to nieorganiczny związek chemiczny o silnie zasadowym odczynie. Roztwór o stężeniu 56 g/l osiąga pH równe 14¹⁰. W farmacji nie jest substancją czynną – pełni rolę substancji pomocniczej, czyli składnika, który nie leczy sam w sobie, ale sprawia, że lek działa tak, jak powinien¹¹.

Do produkcji leków używa się wyłącznie KOH o wysokiej czystości, spełniającego normy farmakopealne: Farmakopei Europejskiej (Ph. Eur.), amerykańskiej (USP/NF), brytyjskiej (BP) i japońskiej (JP)⁹. Każda partia surowca przechodzi kontrolę jakości zgodnie z wytycznymi Dobrej Praktyki Wytwarzania (GMP)⁸.

Jaką rolę pełni KOH w gotowym leku?

Główne zadanie wodorotlenku potasu w formulacji to regulacja i stabilizacja pH. Substancja czynna leku działa najlepiej – i jest najtrwalsza – tylko w określonym zakresie kwasowości. Jeśli pH się zmienia, lek może się rozpadać, tracić skuteczność albo wytrącać się z roztworu³¹². Dodatek KOH przesuwa pH w stronę zasadową i utrzymuje je w wąskim przedziale przez cały okres przydatności preparatu.

Poza rolą regulatora pH wodorotlenek potasu spełnia w lekach kilka innych funkcji¹¹³:

• Środek alkaliczny (alkalizer) – zapewnia zasadowe środowisko niezbędne do stabilności niektórych substancji czynnych w preparatach płynnych.
• Stabilizator – chroni składniki aktywne przed degradacją chemiczną.
• Środek zagęszczający – w wybranych formulacjach wpływa na lepkość preparatu.
• Bufor – chroni lek przed gwałtownymi zmianami pH podczas przechowywania i po podaniu¹⁴.
• Substrat do syntezy – uczestniczy w wytwarzaniu estrów i soli potasowych, które stają się substancjami czynnymi lub innymi ekscypientami⁵.

W jakich postaciach leków i preparatów można spotkać wodorotlenek potasu?

KOH jest wszechstronnym ekscypientem – jego wysoka rozpuszczalność w wodzie sprawia, że nadaje się zarówno do preparatów płynnych, jak i półstałych¹⁸. Spotkasz go w¹⁹:

Wodorotlenek potasu w dermatologii – jak działa na skórę?

W preparatach do stosowania na skórę KOH wykazuje działanie keratolytyczne – rozkłada keratynę, białko budujące zrogowaciały naskórek. To właściwość celowo wykorzystywana w leczeniu brodawek, modzeli i innych zmian hiperkeratotycznych⁴⁵. Roztwory KOH stosowane miejscowo w odpowiednim stężeniu potwierdziły skuteczność i tolerancję w leczeniu płaskich brodawek²⁰.

Ta sama właściwość – zdolność do otwierania łusek włosa i zwiększania pochłaniania wody – jest używana w preparatach do golenia, gdzie KOH działa jako środek higroskopijny, zmiękczający włos przed goleniem²⁰. W kremach i balsamach wodorotlenek potasu pełni też funkcję emulgatora, łącząc fazę tłuszczową z wodną²¹.

Czy wodorotlenek potasu w leku jest bezpieczny dla pacjenta?

W gotowym leku czy preparacie kosmetycznym KOH jest obecny w minimalnych, precyzyjnie dobranych ilościach – wystarczających do regulacji pH, ale nieszkodliwych dla organizmu. Dopuszczone stężenia i warunki stosowania są ściśle kontrolowane przez normy farmakopealne i wymogi GMP⁸²². Przy prawidłowym stosowaniu gotowego preparatu pacjent nie ma bezpośredniego kontaktu ze stężonym KOH.

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja w przypadku suplementów diety z wodorotlenkiem potasu jako jedynym źródłem potasu. Analiza opublikowana w recenzowanym czasopiśmie wykazała, że już dawka odpowiadająca 15% dziennego zapotrzebowania na potas (ok. 300 mg K, czyli ok. 430 mg KOH) rozpuszczona w 200 ml wody daje roztwór o pH ≈ 13,8²³. To wartość daleko poza bezpiecznym zakresem pH wody pitnej (6,5–9,5) i potencjalnie żrąca dla błon śluzowych. Odnotowano poważny przypadek ostrego zatrucia po spożyciu niezrozcieńczonego suplementu płynnego zawierającego KOH⁶.

Eksperci jednoznacznie odradzają stosowania wodorotlenku potasu jako jedynego źródła potasu w suplementach. Przepisy unijne (Rozporządzenie WE 1170/2009) dopuszczają wiele bezpieczniejszych form potasu do suplementacji, takich jak cytrynian potasu, chlorek potasu, glukonian potasu czy węglan potasu⁷²⁴.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wodorotlenek potasu w gotowych, dopuszczonych do obrotu lekach i preparatach kosmetycznych jest bezpieczny przy stosowaniu zgodnym z zaleceniami. Skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na numer alarmowy (112) lub do Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 42 657 99 00), jeśli:

• Doszło do przypadkowego spożycia stężonego roztworu lub preparatu zawierającego KOH w dużym stężeniu – objawami zatrucia żrącego są: ból i pieczenie w jamie ustnej, gardle i przełyku, ślinotok, trudności z połykaniem lub mówieniem, nudności, wymioty⁶.
• Po miejscowym zastosowaniu preparatu dermatologicznego z KOH pojawiło się nasilone pieczenie, pęcherze, głęboka erozja lub martwica skóry – mogą to być objawy zbyt wysokiego stężenia lub nieprawidłowego stosowania²¹.
• KOH dostał się do oczu – wymaga to natychmiastowego przepłukania dużą ilością wody i pilnej konsultacji okulistycznej.
• Stosujesz suplementy diety zawierające wodorotlenek potasu jako jedyne źródło potasu i odczuwasz jakiekolwiek dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Pamiętaj, że dermatologiczne preparaty z KOH (np. do leczenia brodawek) powinny być stosowane wyłącznie zgodnie z zaleceniem i pod kontrolą lekarza lub farmaceuty – samodzielne zwiększanie stężenia lub częstości stosowania może prowadzić do uszkodzenia zdrowej skóry.

Wodorotlenek potasu jest składnikiem, który w farmacji pracuje „w tle” – pacjent go nie czuje, ale bez niego wiele leków byłoby mniej stabilnych i skutecznych. Jeśli masz wątpliwości co do składu leku lub suplementu, który przyjmujesz, zawsze możesz zapytać farmaceutę – to szybki i bezpłatny sposób na rozwianie niepewności.