Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Tetra-di-t-butylohydroksyhydrocynamonian pentaerytrytylu

Tetra-di-t-butylohydroksyhydrocynamonian pentaerytrytylu (CAS 6683-19-8, znany też jako Irganox 1010 lub Tinogard TT) to syntetyczny przeciwutleniacz stosowany jako substancja pomocnicza w lekach, dermokosmetykach i produktach pielęgnacyjnych. Jego zadanie jest proste: chronić składniki aktywne i tłuszcze przed utlenianiem, zapobiegać przebarwieniom i wydłużać trwałość preparatu. Stosuje się go w bardzo małych stężeniach – zwykle 0,01–0,1% w produktach pozostających na skórze i do 0,5% w produktach zmywalnych. Dzięki wyjątkowo dużej masie cząsteczkowej (ok. 1178 g/mol) nie przenika przez skórę, co przekłada się na korzystny profil bezpieczeństwa potwierdzony przez Cosmetic Ingredient Review (CIR) oraz Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS).

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Co to jest tetra-di-t-butylohydroksyhydrocynamonian pentaerytrytylu i do czego służy w lekach oraz kosmetykach?
Jak działa jako przeciwutleniacz i dlaczego chroni inne składniki preparatu?
W jakich stężeniach jest stosowany i czy przenika przez skórę?
Co mówią oceny bezpieczeństwa CIR i SCCS?
Kiedy warto zachować ostrożność lub skonsultować się z farmaceutą?

Czym jest tetra-di-t-butylohydroksyhydrocynamonian pentaerytrytylu i co robi w preparacie?

Tetra-di-t-butylohydroksyhydrocynamonian pentaerytrytylu to syntetyczny, bezwonny przeciwutleniacz należący do grupy sterowo zawadzonych fenoli. W preparatach farmaceutycznych i dermokosmetycznych pełni rolę substancji pomocniczej – sam w sobie nie leczy ani nie pielęgnuje skóry, lecz chroni pozostałe składniki preparatu przed degradacją oksydacyjną⁹¹⁰. Można go spotkać pod nazwami handlowymi Irganox 1010 lub Tinogard TT, a w dokumentacji regulacyjnej figuruje pod numerem CAS 6683-19-8¹¹.

Substancja ma postać białego proszku, jest nierozpuszczalna w wodzie (rozpuszczalność ~0,005 mg/l w 25°C) i dobrze rozpuszczalna w tłuszczach i olejach¹²¹³. Ta silna lipofilowość sprawia, że najlepiej sprawdza się w kremach, maściach, balsamach i sztyftach – wszędzie tam, gdzie receptura zawiera fazę tłuszczową. Aby ją wprowadzić do preparatu, trzeba ją stopić w temperaturze 70–80°C i dodać do fazy olejowej¹⁴.

Jak działa – mechanizm ochrony przeciwutleniającej

Mechanizm działania opiera się na sterowym zawadzeniu grupy fenolowej: cząsteczka „wyłapuje” wolne rodniki tlenowe zanim zdążą zaatakować wrażliwe składniki receptury – oleje, retinoidy, filtry UV czy substancje zapachowe¹⁵. Chroni w ten sposób preparat przed jełczeniem, odbarwieniem i utratą skuteczności¹⁶.

Ważna cecha to synergizm z innymi przeciwutleniaczami. Kiedy stosuje się go razem z tokoferolami (witaminą E) lub innymi antyoksydantami, efekt ochronny jest silniejszy niż przy użyciu każdego składnika osobno⁷. Działa skutecznie w szerokim zakresie pH (3–7), co pozwala stosować go zarówno w kremach, żelach, jak i niektórych płynnych formach doustnych⁷¹⁷. Wysoka stabilność termiczna pozwala zachować aktywność podczas procesów produkcyjnych, takich jak ogrzewanie i homogenizacja¹⁵.

Jak go rozpoznać na etykiecie? Szukaj nazwy INCI: Pentaerythrityl Tetra-Di-T-Butyl Hydroxyhydrocinnamate. Substancja może też figurować jako Irganox 1010, Tinogard TT lub Tetraalkofen BPE. Pojawia się głównie w kremach z filtrami UV, sztyftach do ust, balsamach i produktach do pielęgnacji włosów – zawsze w roli składnika pomocniczego, nie aktywnego¹¹¹⁸.

W jakich produktach i stężeniach jest stosowany?

Typowe stężenia robocze są bardzo niskie. W produktach pozostających na skórze zaleca się 0,01–0,1%, a ocena bezpieczeństwa CIR objęła zakres 0,0001–0,8%¹⁹. W produktach zmywalnych dopuszcza się do 0,5%². Substancja jest wymieniana w europejskiej bazie składników kosmetycznych CosIng jako przeciwutleniacz²⁰.

Typ produktu	Typowe stężenie	Maksimum oceniane przez CIR
Produkty pozostające na skórze (kremy, balsamy, sztyft)	0,01–0,1%	0,8%
Produkty zmywalne (szampony, żele)	do 0,5%	0,5%
Preparaty farmaceutyczne (miejscowe)	indywidualnie ustalane	analogicznie do kosmetycznych

Poza dermokosmetykami substancja jest stosowana jako przeciwutleniacz w farmaceutycznych postaciach do stosowania miejscowego, a w ograniczonym zakresie – w niektórych płynnych postaciach doustnych, gdy konieczna jest ochrona wrażliwych substancji czynnych przed stresem oksydacyjnym²¹²². W USA jest dopuszczona jako pośredni dodatek do materiałów opakowaniowych mających kontakt z żywnością (21 CFR, sekcje 175, 177, 178)²³.

Profil bezpieczeństwa – co mówią oceny regulacyjne?

Kluczowym argumentem za bezpieczeństwem tej substancji jest jej bardzo duża masa cząsteczkowa – około 1178 g/mol. Tak duże cząsteczki praktycznie nie przenikają przez barierę naskórkową, co oznacza, że przy stosowaniu miejscowym ekspozycja ogólnoustrojowa jest minimalna³⁴. Komitet CIR w ocenie z 2018 roku (opublikowanej w International Journal of Toxicology) uznał substancję za bezpieczną w kosmetykach stosowanych zgodnie z opisanymi praktykami i stężeniami⁵. Zgodną opinię wydał Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS)⁶. Europejska Grupa Ekspertów EIF już w 2014 roku potwierdziła, że substancja jest bezpieczna i nie uczula skóry²⁴.

Dostępne dane toksykologiczne wskazują na bardzo niską toksyczność ostrą: doustne LD₅₀ u ssaków wynosi 10 000 mg/kg²⁵. Substancja nie ma klasyfikacji zagrożeń GHS²⁶. Organizacja Environmental Working Group (EWG) nadała jej ocenę „restricted” ze względu na potencjalną trwałość w środowisku i bioakumulację, ale Environment Canada sklasyfikowała ją jako niski priorytet dla zdrowia człowieka²⁷.

Ciąża i karmienie piersią: Dostępne dane są ograniczone. Minimalne wchłanianie przez skórę sprawia, że ryzyko ogólnoustrojowe przy stosowaniu miejscowym jest oceniane jako niskie, a substancja jest uznawana za bezpieczną przy typowych stężeniach kosmetycznych²⁸. Jednocześnie brakuje dedykowanych badań klinicznych u kobiet ciężarnych i karmiących. W razie wątpliwości warto omówić skład stosowanych preparatów z lekarzem lub farmaceutą⁸.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Tetra-di-t-butylohydroksyhydrocynamonian pentaerytrytylu jest składnikiem pomocniczym – pacjent zazwyczaj nie wybiera go świadomie, lecz przyjmuje go jako część gotowego preparatu. Mimo korzystnego profilu bezpieczeństwa istnieją sytuacje, w których warto zasięgnąć porady specjalisty:

Jeśli po zastosowaniu preparatu zawierającego tę substancję zauważysz zaczerwienienie, świąd, pieczenie lub wysypkę w miejscu aplikacji – przerwij stosowanie i skonsultuj się z dermatologiem lub farmaceutą.
Jeśli jesteś w ciąży lub karmisz piersią i masz wątpliwości co do składu produktów, których używasz – porozmawiaj z lekarzem prowadzącym lub farmaceutą⁸.
Jeśli stosujesz preparat na rozległe lub uszkodzone powierzchnie skóry (np. oparzenia, głębokie rany) – skonsultuj się z lekarzem, ponieważ wchłanianie składników przez uszkodzoną skórę może być większe niż przez zdrową barierę naskórkową³.
W razie przypadkowego spożycia produktu przeznaczonego wyłącznie do użytku zewnętrznego – skontaktuj się z Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 112 lub +48 22 701 70 70).

Jeśli szukasz produktu pielęgnacyjnego lub leku miejscowego i zależy Ci na składzie – zapytaj farmaceutę o preparaty zawierające ten składnik. Pamiętaj, że pełni on rolę ochronną wobec receptury, a nie leczniczą wobec skóry. Sprawdzaj etykiety pod nazwą INCI Pentaerythrityl Tetra-Di-T-Butyl Hydroxyhydrocinnamate i upewnij się, że produkt jest przeznaczony do stosowania zewnętrznego – substancja ta nie jest przeznaczona do spożycia²⁹.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest tetra-di-t-butylohydroksyhydrocynamonian pentaerytrytylu?

To syntetyczny przeciwutleniacz stosowany jako substancja pomocnicza w lekach i kosmetykach. Jego zadaniem jest ochrona składników preparatu – olejów, retinoidów, filtrów UV – przed utlenianiem i degradacją, a nie bezpośrednie działanie lecznicze⁹¹⁰.

Czy ta substancja jest bezpieczna dla skóry?

Tak – przy typowych stężeniach użytkowych (0,01–0,1% w produktach pozostających na skórze). Ocena CIR z 2018 roku i opinia SCCS potwierdzają bezpieczeństwo. Bardzo duża masa cząsteczkowa (~1178 g/mol) uniemożliwia przenikanie przez zdrowy naskórek⁵⁶.

Jak rozpoznać tę substancję na etykiecie?

Szukaj nazwy INCI: Pentaerythrityl Tetra-Di-T-Butyl Hydroxyhydrocinnamate. Może też figurować pod nazwami handlowymi Irganox 1010 lub Tinogard TT¹¹¹⁸.

W jakich produktach można go znaleźć?

Najczęściej w kremach z filtrami UV, sztyftach do ust i przeciwsłonecznych, balsamach do ciała, kosmetykach do makijażu oraz produktach do pielęgnacji włosów zawierających olejki. Może też wystąpić w farmaceutycznych postaciach do stosowania miejscowego (maściach, kremach leczniczych)²¹³⁰.

Jakie jest maksymalne dopuszczalne stężenie tej substancji w kosmetykach?

Ocena bezpieczeństwa CIR obejmowała stężenia do 0,8% w produktach pozostających na skórze. W praktyce stosuje się 0,01–0,1% w produktach leave-on i do 0,5% w produktach zmywalnych²¹⁹.

Czy ta substancja przenika przez skórę?

Przenikanie przez zdrowy naskórek jest oceniane jako mało prawdopodobne ze względu na bardzo dużą masę cząsteczkową (~1178 g/mol). Dostępne dane toksykologiczne wskazują, że nawet gdyby doszło do wchłaniania, toksyczność ogólnoustrojowa przy typowych stężeniach nie byłaby oczekiwana³⁴.

Czy jest bezpieczna w ciąży i podczas karmienia piersią?

Dostępne dane są ograniczone, jednak minimalne wchłanianie przez skórę sprawia, że ryzyko ogólnoustrojowe przy typowych stężeniach kosmetycznych jest oceniane jako niskie. W razie wątpliwości warto skonsultować się z lekarzem prowadzącym⁸²⁸.

Czy substancja może powodować reakcje alergiczne?

Ryzyko uczulenia jest oceniane jako niskie – europejska Grupa Ekspertów EIF potwierdziła w 2014 roku, że substancja nie jest sensybilizatorem skóry. Niemniej jak przy każdym składniku kosmetycznym, u osób z bardzo wrażliwą skórą nie można całkowicie wykluczyć indywidualnej reakcji²⁴.

Czym różni się od BHT?

Obydwa to syntetyczne, sterowo zawadzone antyoksydanty stosowane w recepturach kosmetycznych i farmaceutycznych. Tetra-di-t-butylohydroksyhydrocynamonian pentaerytrytylu jest często wybierany jako alternatywa dla BHT ze względu na wyższą masę cząsteczkową i korzystniejszy profil wchłaniania przez skórę¹⁶³¹.

Dlaczego substancja jest używana razem z innymi przeciwutleniaczami?

Działa synergistycznie z tokoferolami i innymi antyoksydantami – połączenie kilku przeciwutleniaczy daje silniejszą ochronę przed degradacją oksydacyjną niż każdy z nich osobno. Dlatego formulatorzy często łączą ją z witaminą E lub skwalanem⁷.

Czy ta substancja jest dopuszczona do kontaktu z żywnością?

W USA jest dopuszczona jako pośredni dodatek do materiałów opakowaniowych mających kontakt z żywnością (21 CFR, sekcje 175, 177, 178). Nie jest natomiast wpisana do Food Chemicals Codex jako składnik spożywczy i nie jest przeznaczona do spożycia bezpośredniego²³³².

W jakim zakresie pH działa najlepiej?

Substancja zachowuje aktywność przeciwutleniającą w zakresie pH 3–7, co czyni ją użyteczną zarówno w kremach i żelach, jak i w niektórych płynnych formach farmaceutycznych¹⁷.

Czy jej stosowanie niesie jakieś ryzyko środowiskowe?

Organizacja EWG ocenia ją jako „restricted” ze względu na potencjalną trwałość i bioakumulację w środowisku. Jednocześnie Environment Canada klasyfikuje ją jako niski priorytet dla zdrowia człowieka. Ryzyko środowiskowe dotyczy głównie produkcji i utylizacji, nie stosowania produktów przez konsumentów²⁷³³.

Skąd pochodzi nazwa „Irganox 1010"?

Tetra-di-t-butylohydroksyhydrocynamonian pentaerytrytylu jest szerzej znany w przemyśle pod nazwą handlową Irganox 1010 – oznaczeniem nadanym przez firmę Ciba (dziś BASF). Substancja była pierwotnie opracowana jako stabilizator tworzyw sztucznych, gumy i klejów, chroniący je przed degradacją termooksydacyjną podczas przetwarzania³⁴. Z biegiem czasu, dzięki doskonałemu profilowi bezpieczeństwa i skuteczności w bardzo małych stężeniach, zaczęto ją stosować w kosmetykach i preparatach farmaceutycznych do stosowania miejscowego. Dziś można ją spotkać zarówno w kremach z filtrem SPF, jak i w formulacjach sztyftowych³⁰³⁵.

Substancja pomocnicza – czym różni się od składnika aktywnego?

Tetra-di-t-butylohydroksyhydrocynamonian pentaerytrytylu jest klasyczną substancją pomocniczą (eksypientem) – nie wywiera samodzielnego działania leczniczego ani pielęgnacyjnego na skórę. Jego jedynym zadaniem jest ochrona receptury: zapobiega jełczeniu tłuszczów, odbarwieniu i utracie skuteczności składników aktywnych, takich jak retinoidy czy filtry UV³⁶. Pacjent nie odczuwa jego obecności bezpośrednio, ale pośrednio korzysta z niej – preparat dłużej zachowuje właściwości deklarowane przez producenta³⁷.