Szarłat wyniosły

Czym jest szarłat wyniosły i skąd pochodzi?

Szarłat wyniosły (łac. Amaranthus cruentus, znany też jako Amaranthus caudatus) to roślina z rodziny szarłatowatych, określana mianem amarantusa lub amarantu. Pochodzi z rejonów Ameryki Środkowej i Południowej – Inkowie, Majowie i Aztekowie uprawiali go ponad 4000 lat p.n.e. Do Europy trafił na przełomie XVI i XVII wieku i przez długi czas był jedną z podstawowych roślin uprawnych. Dziś amarantus jest znany niemal na całym świecie i coraz częściej pojawia się w aptekach, sklepach ze zdrową żywnością i gabinetach dietetycznych.

Co ważne – choć nasiona szarłatu wyglądają jak ziarna zbóż, botanicznie jest on tzw. pseudozbożem (rośliną dwuliścienną, a nie jednoliścienną jak typowe zboża). To właśnie dlatego naturalnie nie zawiera glutenu i może być bezpiecznie spożywany przez osoby z celiakią lub nietolerancją glutenu.

Surowcem o znaczeniu farmaceutycznym i żywieniowym są przede wszystkim nasiona szarłatu wyniosłego. W niektórych krajach jako warzywo wykorzystuje się też liście tej rośliny.

Co kryje się w składzie szarłatu wyniosłego?

Skład chemiczny amarantusa jest naprawdę imponujący. Nasiona zawierają do 20% białka o wysokiej wartości biologicznej – co oznacza, że dostarcza ono wszystkich aminokwasów egzogennych (takich, których organizm sam nie potrafi wytworzyć). Szczególnie istotna jest lizyna, której brakuje w większości tradycyjnych zbóż. To czyni szarłat wyjątkowo wartościowym składnikiem diet wegańskich i wegetariańskich.

Poza białkiem w nasionach znajdziesz:

• Skwalen – rzadki związek tłuszczowy o silnych właściwościach antyoksydacyjnych, ceniony też w kosmetyce; olej z nasion szarłatu zawiera od 5 do 8% skwalenu.
• Nienasycone kwasy tłuszczowe – głównie kwas linolowy i oleinowy, korzystne dla układu sercowo-naczyniowego.
• Minerały – wapń, potas, magnez, żelazo, selen, fosfor i cynk.
• Witaminy – A, C, E, z grupy B oraz K.
• Antyoksydanty – polifenole, karotenoidy, antocyjany, flawonoidy, betalainy i tokoferole.
• Inne substancje biologicznie czynne – garbniki, saponiny, terpenoidy, fitosterole oraz lunazyna.
• Błonnik pokarmowy – wspierający pracę jelit i dające uczucie sytości.

Taki zestaw składników sprawia, że szarłat wyniosły bywa nazywany „zbożem XXI wieku” lub żywnością funkcjonalną – czyli taką, która ma udokumentowany pozytywny wpływ na zdrowie.

Na co może pomóc szarłat wyniosły?

Właściwości zdrowotne amarantusa są wszechstronne. Badania fitofarmakologiczne wskazują na szereg potencjalnych korzyści:

• Układ sercowo-naczyniowy – nienasycone kwasy tłuszczowe, luteina, tokoferole i skwalen pomagają obniżać poziom cholesterolu całkowitego, trójglicerydów oraz frakcji LDL i VLDL. Amarantus zawiera też inhibitory trypsyny, które pobudzają przepływ żółci i obniżają stężenie „złego” cholesterolu LDL. Fitosterole blokują wchłanianie cholesterolu pokarmowego w jelitach.
• Trawienie i perystaltyka – dzięki błonnikowi szarłat wspomaga regularne wypróżnienia, zmniejsza zaparcia i zapewnia długotrwałe uczucie sytości – co docenią osoby na dietach redukcyjnych.
• Anemia – szarłat jest dobrym źródłem dobrze przyswajalnego żelaza, co czyni go szczególnie cennym dla kobiet w ciąży, menstruujących i osób z niedoborami tego pierwiastka.
• Kości i zęby – wapń, magnez i fosfor zawarte w nasionach wspierają prawidłową budowę kości i mogą pomagać w profilaktyce osteoporozy.
• Wzrok – karotenoidy i witamina A chronią przed zwyrodnieniem plamki żółtej i zaćmą.
• Włosy i skóra – wysoka zawartość aminokwasów, w tym lizyny, wzmacnia włosy i zapobiega ich wypadaniu. Tokoferole działają przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie na skórę.
• Detoksykacja i wątroba – skwalen i saponiny wspierają funkcje detoksykacyjne wątroby i wspomagają wydzielanie żółci.

Warto też wspomnieć o lunazynie – peptydzie, któremu badania przypisują właściwości przeciwnowotworowe. Z kolei amarantyna – barwnik obecny w szarłacie – jest badana pod kątem aktywności przeciwko pasożytowi malarii. To jednak obszary wciąż eksplorowane naukowo, a nie gotowe wskazania terapeutyczne.

Kto szczególnie może skorzystać na amarantusie?

Szarłat wyniosły sprawdzi się przede wszystkim u osób, które szukają naturalnego uzupełnienia diety. Szczególnie polecany jest:

• Osobom z celiakią lub nietolerancją glutenu – jako bezpieczne, pełnowartościowe pseudozboże.
• Weganom i wegetarianom – jako źródło kompletnego białka roślinnego ze wszystkimi aminokwasami egzogennymi.
• Kobietom w ciąży i karmiącym – ze względu na żelazo, wapń i bogactwo witamin; można go też znaleźć w kaszkach dla niemowląt.
• Osobom z anemią z niedoboru żelaza – jako wsparcie uzupełniające żelazo w diecie.
• Osobom z podwyższonym cholesterolem – jako element diety wspierającej prawidłowy profil lipidowy.
• Osobom starszym – ze względu na ochronę antyoksydacyjną i wsparcie układu kostnego.
• Sportowcom i rekonwalescentom – jako źródło pełnowartościowego białka i minerałów.

W jakich postaciach występuje szarłat wyniosły i jak go stosować?

Szarłat wyniosły dostępny jest w wielu formach – zarówno jako żywność, jak i w produktach aptecznych. Na rynku znajdziesz:

• Nasiona – można je gotować (pół szklanki nasion na ¾ szklanki wody, gotować 20 minut) i dodawać do sałatek, dań głównych, deserów i jogurtów. Zalecana ilość to 1–2 łyżki stołowe dziennie.
• Mąkę z amarantusa – stosowaną do wypieków, jako bezglutenowy zamiennik mąki pszennej.
• Płatki amarantusowe i kasze – wygodny dodatek do owsianki, musli czy zup.
• Amarantus ekspandowany (popping) – prażone nasiona, które można dodawać do jogurtów i deserów.
• Olej z nasion szarłatu – bogaty w skwalen i nienasycone kwasy tłuszczowe, stosowany zarówno doustnie, jak i zewnętrznie (pielęgnacja skóry i włosów).
• Wyciąg z szarłatu wyniosłego – składnik suplementów diety, kapsułek i preparatów ziołowych.
• Kosmetyki – kremy nawilżające, serum antyoksydacyjne, maski, balsamy i produkty do włosów zawierające ekstrakt z nasion szarłatu.

Przy stosowaniu suplementów i wyciągów należy bezwzględnie przestrzegać zaleceń producenta podanych na etykiecie. Jeśli przyjmujesz leki obniżające ciśnienie, leki hipoglikemizujące lub moczopędne, warto porozmawiać z farmaceutą przed rozpoczęciem regularnego stosowania – amarantus może nasilać ich działanie i wymagać monitorowania ciśnienia, poziomu cukru lub elektrolitów.

Podsumowanie – czy warto sięgnąć po szarłat wyniosły?

Szarłat wyniosły to jeden z bardziej wszechstronnych surowców roślinnych dostępnych w aptece i sklepie ze zdrową żywnością. Bogaty skład – pełnowartościowe białko, skwalen, żelazo, antyoksydanty i błonnik – sprawia, że może być wartościowym uzupełnieniem diety wielu grup pacjentów. Szczególnie docenią go osoby na diecie bezglutenowej, weganie, kobiety w ciąży i osoby z podwyższonym cholesterolem.

Wprowadzaj go do diety stopniowo i obserwuj reakcje organizmu. Jeśli masz cukrzycę, IBS lub kamicę nerkową – skonsultuj stosowanie z farmaceutą lub lekarzem. Przy regularnym i rozsądnym stosowaniu amarantus może realnie wesprzeć zdrowie jelit, serca i układu krwionośnego.