Szarłat wyniosły

Czym jest szarłat wyniosły i co zawiera jego wyciąg?

Szarłat wyniosły (Amaranthus caudatus L.) to jednoroczna roślina zielna z rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae), uprawiana od tysięcy lat w Andach jako roślina spożywcza i lecznicza. Wyciąg z szarłatu wyniosłego – forma pochodna stosowana w suplementach i kosmetykach – pozyskiwany jest głównie z nasion i liści, a jego skład różni się w zależności od metody ekstrakcji i części rośliny.

Profilowanie fitochemiczne wykazało obecność ponad 174 zidentyfikowanych metabolitów, w tym flawonoidów (19% wszystkich metabolitów), kwasów tłuszczowych i ich koniugatów (15%), izoflawonoidów (10%) oraz triterpenoidów (8%)¹. Wśród konkretnych związków oznaczonych metodą HPLC w liściach znaleziono kwas galusowy (0,083 µg/g suchej masy), rutynę (0,019 µg/g), kwas kawowy (0,004 µg/g), kwas ferulowy (0,001 µg/g) i kwercetynę (0,001 µg/g)⁷. W ekstraktach etanolowych zawartość polifenoli ogółem może sięgać nawet 104,87 mg ekwiwalentu kwasu galusowego na gram ekstraktu, a flawonoidów – 54,75 mg ekwiwalentu kwercetyny na gram⁸.

Olej z nasion jest bogaty w nienasycone kwasy tłuszczowe (głównie kwas linolowy), skwalen oraz tokoferole (witaminę E)². W nasionach zidentyfikowano też amarantynę – lektynę specyficznie rozpoznającą antygen T – oraz peptydy przeciwdrobnoustrojowe z domenami wiążącymi chitynę⁹¹⁰. Ekstrakt etanolowy zawiera ponadto fenole, steroidy, alkaloidy, saponiny i aminokwasy¹¹.

Jak szarłat wyniosły działa na poziom cukru we krwi?

Wyciąg z nasion szarłatu wyniosłego wykazał w badaniach laboratoryjnych zdolność do hamowania enzymów trawiennych rozkładających węglowodany. W testach in vitro zahamował aktywność α-amylazy o 45% przy stężeniu 10 mg/ml i o 75% przy 5 mg/ml, a α-glukozydazy – o ok. 30% przy 10–20 mg/ml³. Hamowanie tych enzymów to ten sam mechanizm, na którym opierają się niektóre leki stosowane w cukrzycy typu 2. Badania na modelu jelita 3D wykazały, że wyciąg zmniejszył stężenie uwolnionej glukozy ze skrobi o 26% oraz zredukował wchłanianie glukozy przez nabłonek jelitowy o 85% (1,62 mM vs. 10,5 mM w grupie kontrolnej)⁴.

Wstępna, otwarta obserwacja kliniczna z udziałem 60 osób wykazała, że po 3 miesiącach przyjmowania 500 mg wyciągu dziennie poziom hemoglobiny glikowanej (HbA1c) obniżył się z 5,8% do 5,3%, a glikemia poposiłkowa zmniejszyła się w sposób istotny statystycznie⁵. Wcześniejsze badania na szczurach z cukrzycą wywołaną streptozotocyną potwierdzały działanie hipoglikemizujące ekstraktów metanolowych z liści¹². Hamowanie α-amylazy przez ekstrakt metanolowy z liści wykazano też niezależnie, z IC₅₀ wynoszącym ok. 19 µg/ml¹³.

Autorzy badania wskazują, że mechanizm hipoglikemizujący obejmuje: (1) hamowanie enzymów trawiennych, (2) ograniczenie transportu glukozy przez jelito, (3) mniejsze zapotrzebowanie na insulinę wskutek niższego napływu glukozy, oraz (4) ochronę komórek beta trzustki przez flawonoidy o działaniu antyoksydacyjnym¹⁴. Wszystkie te dane mają jednak charakter wstępny i wymagają potwierdzenia w randomizowanych badaniach klinicznych⁶.

Czy wyciąg z szarłatu może wspierać prawidłowy poziom cholesterolu?

W modelu jelitowym in vitro wyciąg z szarłatu wyniosłego zahamował wchłanianie cholesterolu o 69% w porównaniu z maltodekstryną i o 60% w stosunku do grupy kontrolnej¹⁵. Efekt ten przypisuje się sapozynom triterpenoidowym, skoniugowanym kwasom tłuszczowym i błonnikowi rozpuszczalnemu, które wiążą kwasy żółciowe i cholesterol w świetle jelita¹⁴.

W wstępnej obserwacji klinicznej (60 osób, 3 miesiące, 500 mg/dobę) całkowity cholesterol obniżył się z 212,2 mg/dl do 197,0 mg/dl, a frakcja LDL z 133,4 mg/dl do 123,9 mg/dl – jednak te różnice nie osiągnęły istotności statystycznej⁵. Silniejsze efekty zaobserwowano w badaniach na zwierzętach: u królików z hipercholesterolemią ekstrakt etanolowy z szarłatu obniżał stężenie cholesterolu, LDL, trójglicerydów i oksydowanego LDL skuteczniej niż lowastatyna¹⁶. Wyniki z modeli zwierzęcych nie przenoszą się automatycznie na człowieka.

Jedno z badań klinicznych z ekstrudowanymi przekąskami szarłatowymi (50 g/dobę przez 60 dni) nie wykazało istotnej redukcji LDL u osób z umiarkowaną hipercholesterolemią, odnotowując natomiast istotny spadek HDL¹⁷. Wyniki są więc niejednoznaczne – konieczne są dalsze kontrolowane badania.

Właściwości antyoksydacyjne – co mówią badania?

Wyciąg z szarłatu wyniosłego wykazuje silne działanie antyoksydacyjne w testach in vitro. Ekstrakt etanolowy z liści zebranych przed kwitnieniem hamował utlenianie rodnika ABTS w ponad 93–98% przy stężeniach 5–20 mg/ml, co odpowiadało aktywności porównywalnej ze standardowymi antyoksydantami – galusanem propylu, rutyną i BHT¹⁸¹⁹. W teście DPPH IC₅₀ wynosiło 0,0048 mg/ml, a w teście hamowania rodnika tlenku azotu – wartości nawet trzykrotnie lepsze niż w przypadku wodnych ekstraktów¹⁹²⁰.

Za aktywność antyoksydacyjną odpowiadają przede wszystkim flawonoidy (quercetin, naringenina), kwasy fenolowe (kwas galusowy, kawowy, ferulowy) i proantocyjanidyny (skondensowane taniny)²¹. Skwalen i tokoferole obecne w oleju z nasion dodatkowo chronią lipidy przed peroksydacją i mogą zapobiegać oksydacyjnemu uszkodzeniu skóry wywołanemu promieniowaniem UV²²²³. Warto pamiętać, że wszystkie te dane pochodzą z badań laboratoryjnych – bezpośrednie przełożenie na działanie antyoksydacyjne w organizmie człowieka nie zostało potwierdzone w badaniach klinicznych.

Tradycyjne zastosowania szarłatu wyniosłego

Szarłat wyniosły ma długą historię stosowania w tradycyjnych systemach medycznych. W medycynie ajurwedyjskiej, siddha i unani używano go jako środka przeczyszczającego, moczopędnego i oczyszczającego krew²⁴. Liście i nasiona stosowano przy hemoroidach, żółtaczce, czerwonce pełzakowej i schorzeniach dróg moczowych²⁴. W tradycyjnej medycynie meksykańskiej roślina była używana w zaburzeniach ośrodkowego układu nerwowego²⁵.

Część tych zastosowań znalazła wstępne potwierdzenie w badaniach przedklinicznych. Ekstrakt etanolowy z korzenia wykazał w badaniu na szczurach dawkozależne działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe porównywalne do diklofenaku sodowego (dawki 200 i 400 mg/kg doustnie)²⁶. Ekstrakt metanolowy całej rośliny redukował gorączkę wywołaną drożdżami u szczurów w sposób porównywalny do paracetamolu²⁷. Badania na gryzoniach wskazywały też na działanie hepatoprotekcyjne wobec uszkodzenia wątroby wywołanego paracetamolem²⁸. Wszystkie te wyniki dotyczą modeli zwierzęcych – ich bezpośrednie zastosowanie u ludzi nie zostało potwierdzone.

Potencjalne działanie na nastrój – co wskazują wstępne badania?

Etanolowy wyciąg z nasion szarłatu wyniosłego w dawkach 100 i 200 mg/kg podawanych dootrzewnowo myszom skracał czas bezruchu w teście wymuszonego pływania i teście zawieszenia za ogon – standardowych modelach oceny działania przeciwdepresyjnego – w sposób porównywalny do fluoksetyny (20 mg/kg)²⁹. Autorzy sugerują, że efekt ten może być związany z obecnością polifenoli i flawonoidów³⁰. Są to jednak wyłącznie badania na zwierzętach, a mechanizm działania i odpowiedzialne składniki aktywne nie zostały zidentyfikowane – nie można na tej podstawie wnioskować o działaniu przeciwdepresyjnym u ludzi.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wyciąg z szarłatu wyniosłego nie jest lekiem i nie zastępuje leczenia farmakologicznego ani zaleceń lekarskich. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Przyjmujesz leki obniżające poziom cukru (insulina, metformina, inhibitory SGLT2, pochodne sulfonylomocznika) – wyciąg może nasilać ich działanie i prowadzić do hipoglikemii³.
• Stosujesz leki obniżające cholesterol (statyny, fibraty, żywice jonowymienne) – możliwe sumowanie efektów¹⁴.
• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – w tradycyjnych opisach szarłat bywa wymieniany jako roślina o możliwym działaniu poronnym (abortifacient)³¹; brakuje danych o bezpieczeństwie stosowania u kobiet ciężarnych.
• Masz choroby nerek, wątroby lub układu pokarmowego.
• Zauważysz objawy nadmiernego obniżenia glikemii: drżenie rąk, zimne poty, kołatanie serca, zawroty głowy, osłabienie.
• Wystąpią reakcje alergiczne: swędzenie, wysypka, obrzęk, trudności w oddychaniu.

Dane dotyczące bezpieczeństwa długoterminowego stosowania wyciągu z szarłatu wyniosłego u ludzi są ograniczone – badanie toksykologiczne i ocena tolerancji nie zostały dotąd przeprowadzone w odpowiednio dużych próbach klinicznych⁶.

Jeśli rozważasz włączenie wyciągu z szarłatu wyniosłego do swojej diety lub suplementacji, wybieraj preparaty od sprawdzonych producentów, którzy deklarują standaryzację zawartości flawonoidów lub polifenoli. Nie zastępuj nim zaleconego przez lekarza leczenia cukrzycy ani dyslipidemii. Obserwuj swoją reakcję na preparat – szczególnie w pierwszych tygodniach stosowania. Pamiętaj, że najbardziej aktywne wyciągi w badaniach laboratoryjnych uzyskiwano z ekstraktów etanolowych z liści zebranych przed kwitnieniem, co nie zawsze odpowiada składowi dostępnych na rynku produktów³².