Sosna zwyczajna

Co zawiera sosna zwyczajna i skąd biorą się jej właściwości?

Sosna zwyczajna (Pinus sylvestris L.) dostarcza kilku surowców zielarskich naraz: pączków (Pini turiones), igieł, kory i żywicy. Każda z tych części rośliny ma nieco inny profil składników czynnych, ale wspólnym mianownikiem są monoterpeny – α-pinen, β-pinen, Δ³-karen, limonen, kamfen i mircen – które stanowią ponad 80% olejku eterycznego tłoczonego z igieł i pędów¹. Do olejku należy też ester bornylu (octan bornylu), który wykazuje właściwości analgetyczne¹⁰.

Pączki i igły zawierają ponadto flawonoidy (m.in. luteina, kwercetyna), kwasy fenolowe (kawowy, chlorogenowy, ferulowy), taniny oraz witaminę C – ta ostatnia czyniła młode igły cennym antyszkorbutowym pokarmem dla marynarzy podczas długich zimowych wypraw¹¹. Kora sosny jest bogata w polifenole – stilbenoidy (pinosylwina) i lignany (pinoresinol, sekoisolaricirezinol) – o udokumentowanej aktywności antyoksydacyjnej i przeciwzapalnej w badaniach laboratoryjnych¹². Z igieł i kory wyizolowano również kwas pinifolic (CAS 1412-99-3, wzór C₂₀H₃₂O₄), polifenolowy składnik o wstępnie opisanej aktywności antyoksydacyjnej i potencjalnym działaniu kardioprotekcyjnym – choć badania nad nim są nadal we wczesnej fazie¹³.

Żywica sosnowa (oleożywica) to skondensowane źródło terpenów i kwasu abietynowego; po destylacji daje olejek terpentynowy oraz kalafonię (kolofon) stosowaną farmaceutycznie¹⁴. Z żywicy pochodzi też dziegieć sosnowy – smolisty produkt suchej destylacji, używany zewnętrznie w dermatologii.

Jak sosna zwyczajna działa na drogi oddechowe?

To najlepiej udokumentowane zastosowanie sosny w medycynie. Niemiecka Komisja E oficjalnie uznała pączki sosny za skuteczny środek w nieżytach górnych dróg oddechowych – α-pinen i β-pinen pobudzają rzęski nabłonka oddechowego, przyspieszając transport wydzieliny i ułatwiając jej odkrztuszenie³. Olejek sosnowy ma jednocześnie działanie mukolityczne (rozrzedza śluz, zmniejsza jego lepkość i poprawia elastyczność), antyseptyczne i przeciwzapalne²¹⁵.

W badaniach laboratoryjnych α-pinen wykazał aktywność przeciwbakteryjną wobec Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Proteus mirabilis, Pseudomonas aeruginosa i Klebsiella pneumoniae, a olejek sosnowy – wobec bakterii z rodzaju Clostridium⁸¹⁶. Co ważne: α-pinen może zwiększać skuteczność niektórych antybiotyków (tetracykliny wobec S. aureus, cyprofloksacyny, erytromycyny, ceftazydymu i amoksycyliny wobec E. coli) – to wyniki badań in vitro, nie klinycznych⁸. Tradycyjne zastosowanie obejmuje bronchit, zapalenie zatok, katar i kaszel; inhalacja parą z kilkoma kroplami olejku to najprostsza forma terapii dostępna w domu¹⁷.

Jakie inne działania przypisuje się sośnie zwyczajnej?

Poza układem oddechowym sosna ma długą historię stosowania zewnętrznego. Wyciągi z igieł i rozcieńczony olejek sosnowy stosuje się w bólach mięśniowych i stawowych – w reumatyzmie i artretyzmie – ze względu na działanie przeciwzapalne i analgetyczne (octan bornylu działa jako obwodowy środek przeciwbólowy)¹⁰²⁰. Kąpiele sosnowe tradycyjnie stosuje się przy bólach mięśni i zmęczeniu¹⁹.

Kwasy fenolowe igieł (kawowy, chlorogenowy, askorbinowy) wykazują działanie moczopędne, a w połączeniu z efektem przeciwzapalnym i przeciwbakteryjnym preparaty sosnowe bywają stosowane pomocniczo przy infekcjach dróg moczowych, skąpomoczu i dnie moczanowej²¹. Żywica sosnowa – dzięki właściwościom antyseptycznym i przeciwgrzybiczym – trafia do maści na drobne rany, otarcia i oparzenia²².

Olejek sosnowy wykazuje też aktywność przeciwgrzybiczą wobec Aspergillus, Penicillium, Candida albicans i dermatofitów oraz przeciwwirusową wobec wirusa opryszczki HSV-1 – są to jednak wyniki badań laboratoryjnych, nieprzeniesione jeszcze do praktyki klinicznej²³.

Osobnym tematem jest pyłek sosnowy – stosowany tradycyjnie w chińskiej medycynie, promowany jako źródło fitoandorgenów i testosteronu. Examine.com ocenia, że zawartość testosteronu w pyłku sosny zwyczajnej jest zbyt niska, by wywierać mierzalny efekt hormonalny w organizmie człowieka, a badań klinicznych na ludziach praktycznie nie ma – nie można go zatem polecać w żadnym konkretnym wskazaniu²⁴.

W jakich formach znajdziesz preparaty z sosny w aptece?

Apteki i sklepy zielarskie oferują kilka postaci preparatów z sosny zwyczajnej. Jakość olejku sosnowego (Pini silvestris aetheroleum) jest zdefiniowana w Farmakopei Europejskiej (Ph. Eur.), co gwarantuje standaryzowany skład²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Preparaty z sosny zwyczajnej są generalnie dobrze tolerowane, ale istnieje kilka sytuacji, w których koniecznie skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, zanim po nie sięgniesz.

Bezwzględne przeciwwskazania do stosowania olejku sosnowego:

• Niemowlęta i dzieci poniżej 2. roku życia – olejek sosnowy nałożony w okolicach twarzy lub nosa może wywołać skurcz krtani (laryngospazm), co w skrajnych przypadkach prowadzi do zatrzymania oddechu⁶.
• Dzieci poniżej 4. roku życia – stosowanie odradzane ze względów bezpieczeństwa; według innego źródła granica wynosi 6–7 lat⁶²⁸.
• Astma oskrzelowa i krztusiec – olejek sosnowy może nasilać skurcz oskrzeli⁶⁷.
• Ciąża i karmienie piersią – bezpieczeństwo nie zostało ustalone; limonen może wywoływać skurcze macicy²⁷.

Grupy wymagające szczególnej ostrożności lub konsultacji:

• Osoby z nadciśnieniem tętniczym lub epilepsją – olejek sosnowy jest dla nich niewskazany²⁸.
• Osoby z niewydolnością nerek – długotrwałe stosowanie preparatów sosnowych może być nefrotoksyczne²⁷³¹.
• Osoby przyjmujące kortykosteroidy – możliwa interakcja wynikająca z kortyzono-podobnego działania monoterpenów²⁷.
• Osoby z cukrzycą – preparaty sosnowe mogą wpływać na poziom cukru we krwi³².
• Osoby z chorobami wątroby – zachowaj ostrożność przy długotrwałym stosowaniu wyciągów wewnętrznych.

Jeśli po zastosowaniu preparatu sosnowego pojawi się nasilony kaszel, duszność, wysypka, zaczerwienienie lub obrzęk skóry – przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem. W przypadku połknięcia dużej ilości olejku sosnowego przez dziecko niezwłocznie zadzwoń na pogotowie lub do Centrum Informacji Toksykologicznej.

Preparaty z sosny zwyczajnej najlepiej sprawdzają się jako uzupełnienie leczenia infekcji górnych dróg oddechowych – inhalacje i kąpiele sosnowe przynoszą ulgę przy katarze, kaszlu i zapaleniu zatok. Przed podaniem dziecku poniżej 7. roku życia lub osobie z chorobą przewlekłą zawsze zapytaj farmaceutę o dobór odpowiedniej formy i dawki. Olejku sosnowego nie stosuj na twarz ani w okolicach nosa u małych dzieci – sięgnij wówczas po bezpieczniejszy napar z pączków. Żywicę i dziegieć sosnowy stosuj wyłącznie zewnętrznie i krótkotrwale, chyba że lekarz zaleci inaczej.