Sarsaparilla

Czym jest sarsaparilla i skąd pochodzi?

Sarsaparilla to ziołowy surowiec pozyskiwany z korzeni i kłączy roślin z rodzaju Smilax – pnączy należących do rodziny kolcoroślowatych (Smilacaceae). Sama nazwa pochodzi z języka hiszpańskiego: zarza (jeżyna) + parra (winorośl) + zdrobniały przyrostek -illa. Pod tą jedną nazwą kryje się kilka różnych gatunków – i to ważna informacja, bo nie wszystkie preparaty na rynku zawierają tę samą roślinę.

Najważniejsze gatunki to:

• Smilax glabra – chińska odmiana, znana w medycynie chińskiej jako „tu fu ling”. Występuje w Azji Południowo-Wschodniej (Chiny, Indie, Sri Lanka, Tajwan). To właśnie ją najczęściej opisują współczesne badania naukowe.
• Smilax officinalis – jamajska sarsaparilla, rosnąca w Ameryce Środkowej i Południowej. To właśnie z jej korzenia wywodzi się tradycja stosowania przez rdzenne ludy obu Ameryk.
• Smilax aristolochiaefolia – kolejny gatunek używany w suplementach, pozyskiwany głównie w Meksyku.

W aptekach i sklepach zielarskich dostępne są również preparaty z Hemidesmus indicus – tak zwanej sarsaparilli indyjskiej, rośliny z zupełnie innej rodziny botanicznej (Apocynaceae). Wykazuje zbliżone właściwości i jest ceniona w medycynie ajurwedyjskiej, ale to odrębny gatunek.

Surowcem leczniczym jest przede wszystkim korzeń i kłącze – po wysuszeniu i zmieleniu służą do wyrobu wyciągów wodnych, etanolowych oraz suchych ekstraktów. Korzeń ma charakterystyczny pikantno-słodki smak i lekko waniliowy aromat, przez co od wieków trafia też do napojów i potraw.

Co zawiera korzeń kolcorośli?

Bogactwo składników aktywnych sarsaparilli sprawia, że jest ona przedmiotem zainteresowania naukowców. W korzeniu kolcorośli zidentyfikowano ponad 50 różnych związków bioaktywnych. Do najważniejszych należą:

• Saponiny steroidowe – m.in. sarsaponina, smilasaponina, sarsaparyllozyd oraz pochodne sarsapogeniny i smilageniny. To one odpowiadają za charakterystyczne pienienie się korzenia w kontakcie z wodą i za wiele właściwości zdrowotnych rośliny.
• Flawonoidy – astilbina (uważana za główny aktywny składnik Smilax glabra), neoastilbina, taxifolina, engelityna, kemferol, kwercetyna. Preparaty z Smilax glabra są często standaryzowane właśnie na zawartość astilbiny.
• Fitosterole – beta-sitosterol, stigmasterol, pollinastanol, parillina.
• Związki fenolowe i fenylopropanoidy – o właściwościach antyoksydacyjnych i przeciwzapalnych.
• Minerały – cynk, żelazo, magnez, mangan, wapń, sód, selen, krzem, siarka, miedź, jod.
• Witaminy – A, B, C, D.
• Inne składniki – skrobia, żywice, olejki eteryczne, alkaloidy, alkohol cetylowy.

Jak działa sarsaparilla? Właściwości potwierdzone badaniami

Sarsaparilla od wieków stosowana jest w medycynie tradycyjnej różnych kultur – od rdzennych mieszkańców Ameryki Południowej, przez chińską medycynę tradycyjną (TCM), po ajurwedę. Współczesne badania laboratoryjne i badania na modelach zwierzęcych potwierdzają szereg mechanizmów działania, choć trzeba wyraźnie zaznaczyć: większość dowodów pochodzi z badań in vitro i na gryzoniach, a nie z badań klinicznych na ludziach.

Najlepiej udokumentowane właściwości sarsaparilli to:

• Działanie przeciwzapalne – astilbina hamuje reakcje immunologiczne zależne od limfocytów T, zmniejsza produkcję TNF-α i ogranicza zdolność aktywowanych komórek T do ekspresji CD44. W badaniach na modelach zwierzęcych wykazano aktywność przeciwzapalną, ale badania na ludziach wciąż są potrzebne.
• Działanie immunomodulujące – wyciąg wodny z kłącza Smilax glabra wykazuje zdolność do modulowania odpowiedzi komórkowej układu immunologicznego. Smilaksyna – białko wyizolowane z tej rośliny – stymulowała aktywność immunologiczną u myszy.
• Ochrona wątroby – astilbina ułatwia apoptozę limfocytów naciekających wątrobę i hamuje adhezję komórkową, co zmniejsza uszkodzenia tego narządu. Taxifolina (kolejny flawonoid z Smilax glabra) wpływa na metabolizm lipidów, odciążając wątrobę. Badania na szczurach wykazały ochronę przed hepatotoksycznością wywołaną toksynami.
• Działanie antyoksydacyjne – związki fenolowe i flawonoidy neutralizują wolne rodniki, co może spowalniać procesy zapalne i starzenia się komórek.
• Działanie moczopędne i napotne – tradycyjnie wykorzystywane do wspomagania eliminacji toksyn z organizmu.
• Właściwości przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze – saponiny mogą hamować wzrost niektórych bakterii, w tym gronkowca złocistego, oraz drożdżaków z rodzaju Candida.
• Potencjalne działanie hipoglikemiczne – badania sugerują możliwy wpływ na obniżenie poziomu glukozy we krwi, ale wymaga to dalszej weryfikacji.

Szczególnie interesujące są badania nad wpływem sarsaparilli na choroby skóry. W 1942 roku opublikowano w New England Journal of Medicine wyniki badania z udziałem 92 pacjentów z łuszczycą – u 62% wykazano poprawę zmian łuszczycowych, a u 18% zmiany całkowicie ustąpiły. Uznano, że kluczową rolę odgrywa tu sarsaponina, która wiąże endotoksyny krążące we krwi i wspomaga ich eliminację.

Tradycyjne zastosowania sarsaparilli na przestrzeni wieków

Historia stosowania kolcorośli jest długa i sięga setek lat. Rdzenne ludy Ameryki Środkowej i Południowej używały korzenia przy bólach stawów, przeziębieniach i chorobach skóry. Amazońscy szamani sporządzali z niej wywary leczące schorzenia dermatologiczne. Mieszkańcy Meksyku cenili ją jako środek oczyszczający krew i wspomagający wydalanie toksyn.

Do Europy sarsaparilla dotarła pod koniec średniowiecza, przywieziona przez hiszpańskich i portugalskich handlarzy. Przez wieki stosowano ją jako lek na kiłę i reumatyzm – w latach 1820–1920 była nawet oficjalnie zarejestrowana jako lek na kiłę w USA. W Chinach obserwacje kliniczne wykazały jej skuteczność w 90% ostrych i 50% przewlekłych przypadków tej choroby.

W medycynie chińskiej (TCM) Smilax glabra stosowana jest tradycyjnie do „oczyszczania ciepła i wilgoci” – w praktyce oznacza to zastosowanie przy stanach zapalnych, infekcjach, problemach wątrobowych i skórnych oraz dnie moczanowej. W ajurwedzie sarsaparilla indyjska należy do grupy medhya rasayana – roślin o wybitnie rewitalizującym działaniu.

Dostępne formy i dawkowanie sarsaparilli

W aptekach i sklepach zielarskich sarsaparilla dostępna jest w kilku formach:

• Kapsułki i tabletki – najwygodniejsza forma. Zawierają suchy ekstrakt z korzenia (często standaryzowany DER 10:1, czyli 10 g surowca na 1 g ekstraktu) lub mielony korzeń. Typowe dawkowanie to 1 kapsułka 1–2 razy dziennie, najlepiej po posiłku.
• Zioła do parzenia (korzeń cięty lub mielony) – klasyczna forma. Do przygotowania odwaru: 1 łyżeczkę rozdrobnionego korzenia (do 3 g) zalać szklanką gorącej wody i gotować powoli przez 5–10 minut, następnie odstawić na 15 minut i przecedzić. Można pić 1–2 razy dziennie.
• Krople – wyciąg na alkoholu lub wodzie, stosowany doustnie.

Przy stosowaniu suchego wyciągu lub mielonego korzenia typowa dzienna porcja wynosi 0,3–3 g, podzielona na 2–3 dawki. Kuracja zazwyczaj trwa 4–12 tygodni. Warto wybierać produkty standaryzowane – ich skład jest bardziej przewidywalny niż w przypadku niestandaryzowanych surowców. Zwracaj uwagę na certyfikaty jakości potwierdzające brak zanieczyszczeń ciężkimi metalami i pestycydami, szczególnie w produktach importowanych z Azji.

Podsumowanie – co warto wiedzieć o sarsaparilli?

Sarsaparilla to roślina o długiej historii stosowania w medycynie tradycyjnej wielu kultur. Jej korzeń zawiera bogaty zestaw substancji aktywnych – saponiny, flawonoidy, fitosterole i związki fenolowe – które wykazują właściwości przeciwzapalne, antyoksydacyjne i immunomodulujące w badaniach laboratoryjnych. Pamiętaj jednak, że większość badań przeprowadzono na modelach zwierzęcych, a nie na ludziach. Sarsaparilla jest suplementem diety, a nie lekiem – wspiera organizm, ale nie zastępuje terapii. Nie stosuj jej w ciąży i podczas karmienia piersią. Jeśli przyjmujesz leki na stałe, koniecznie skonsultuj się z farmaceutą przed włączeniem sarsaparilli – możliwe są interakcje z lekami metabolizowanymi przez enzymy wątrobowe.