Pasternak

Co zawiera korzeń pasternaku – skład i substancje czynne

Korzeń pasternaku (Pastinaca sativa) to bogata mieszanina kilku klas związków biologicznie czynnych. Najważniejsze z nich to furanokumaryny – ksantotoksyna (8-metoksypsoralen), bergapten, imperatorin, psoralen, angelicyna, isopimpinelina i sfondin – oraz poliacetylen falkarynol i jego pochodna falkaryndiol¹. Uzupełniają je olejki eteryczne (m.in. β-ocymen, α-terpinolen, mirystycyna, oktyl-butyrat), polisacharydy, kwasy organiczne, hydroksykwasy cynamonowe, aminokwasy, polifenole i flawonoidy⁸. W korzeniu zidentyfikowano też hormon steroidowy 5α-androstenon, który może wpływać na aktywność seksualną⁹.

Stężenie ksantotoksyny w korzeniu waha się od 26 do 1000 ppm (mg/kg), co pokazuje dużą zmienność w zależności od odmiany i warunków uprawy¹⁰. Odmiany uprawne zawierają znacznie mniej furanokumaryn niż dziko rosnący pasternak¹¹. Wyciąg z korzenia pasternaku, jako forma skoncentrowana, dostarcza tych składników w dawkach wyższych niż spożycie warzywa w diecie.

Wśród składników odżywczych korzeń pasternaku dostarcza błonnik pokarmowy (w tym inulinę – prebiotyczne włókno), witaminy C, K, kwas foliowy, tiaminę, witaminę B6, a z minerałów – potas, magnez i cynk¹²¹³.

Jak działają substancje czynne pasternaku – mechanizmy farmakologiczne

Furanokumaryny odpowiadają za najszerzej opisane właściwości farmakologiczne pasternaku. W badaniach laboratoryjnych wykazują działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie – oskrzeli, przewodu pokarmowego, dróg żółciowych i dróg moczowych – oraz działanie rozszerzające naczynia obwodowe i tętnice wieńcowe⁹¹⁴. Stąd tradycyjne zastosowanie preparatów pasternakowych (np. pastinacyny) w leczeniu dusznicy bolesnej i nerwicy serca¹⁵.

Ksantotoksyna wykazuje w badaniach przedklinicznych aktywność przeciwdrgawkową, hamuje monoaminooksydazę (MAO), działa antyoksydacyjnie i przeciwdrobnoustrojowo, a także chroni komórki przed stresem oksydacyjnym i zaburzeniami pamięci wywołanymi skopolaminą¹⁶. Imperatorin wzmacnia działanie klasycznych leków przeciwpadaczkowych i poprawia uczenie się w modelach zwierzęcych¹⁶. Falkarynol oddziałuje z receptorami GABA-A, co przekłada się na efekty uspokajające i przeciwlękowe w badaniach laboratoryjnych; wykazuje też aktywność przeciwpłytkową i przeciwzapalną¹⁷.

Ważne zastrzeżenie: niemal wszystkie wymienione mechanizmy opisano w badaniach in vitro lub na zwierzętach. Nie przekłada się to automatycznie na potwierdzone działanie kliniczne u człowieka. Portale medyczne wprost informują, że brakuje rzetelnych danych, by ocenić skuteczność pasternaku jako leku w jakimkolwiek wskazaniu³¹⁸.

Zastosowania dermatologiczne – furanokumaryny w terapii PUVA

Furanokumaryny z pasternaku – psoralen i ksantotoksyna – mają udokumentowane zastosowanie kliniczne w leczeniu chorób skóry. Terapia PUVA (psoralen + promieniowanie UV-A) jest stosowana w bielactwie nabytym, łuszczycy i grzybicy ziarniniakowatej (mycosis fungoides)²⁰. Beroxan (preparat zawierający furanokumaryny pasternaku) pobudza syntezę melaniny i może wspomagać odrost włosów w łysieniu²¹.

Terapia PUVA nie jest jednak pozbawiona ryzyka. Może powodować rumień, przebarwienia, hiperplazję naskórka, a przy długotrwałym stosowaniu zwiększa ryzyko raka płaskonabłonkowego skóry i czerniaka²⁰. Leczenie PUVA odbywa się wyłącznie pod kontrolą dermatologa – nie jest to terapia do samodzielnego stosowania.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe i przeciwzapalne – co mówią badania

W badaniach laboratoryjnych składniki wyciągu z korzenia pasternaku wykazują aktywność wobec bakterii i grzybów. Ksantotoksyna, angelicyna, psoralen i falkarynol działają przeciwbakteryjnie, natomiast bergapten, ksantotoksyna, falkarynol, falkaryndiol i olejki eteryczne – przeciwgrzybiczo, m.in. wobec Candida albicans²². Angelicyna, sfondin, falkarynol i falkaryndiol wykazują działanie przeciwzapalne w modelach in vitro¹⁷.

Aktywność przeciwnowotworowa opisywana w literaturze dotyczy wyłącznie badań laboratoryjnych i na zwierzętach. Falkarynol działa cytotoksycznie na ludzkie linie komórkowe gruczolakoraka żołądka i hamuje wzrost prenowotwórowych komórek jelita grubego u szczurów; kumaryny wykazują aktywność antyproliferacyjną wobec linii komórek raka piersi, jelita grubego, płuca i prostaty²³. Żadne z tych obserwacji nie stanowią dowodu na skuteczność przeciwnowotworową u ludzi i nie mogą zastępować leczenia onkologicznego.

Bezpieczeństwo – działania niepożądane i toksyczność

Główne zagrożenie związane ze stosowaniem pasternaku to fototoksyczność furanokumaryn. Doustna dawka wyciągu rzędu 1 mg/kg może być niebezpieczna przy ekspozycji na UV-A. Przeciętne dzienne spożycie ksantotoksyny z dietą (~1,3 mg) pozostaje zwykle poniżej progu fototoksycznego, a dawka 45 µg ksantotoksyny nie wywoływała nadwrażliwości na światło w obserwowanych przypadkach⁵. Skoncentrowane wyciągi mogą jednak przekraczać te wartości.

Falkarynol może działać jako alergen kontaktowy i powodować reakcje alergiczne skóry, natomiast falkaryndiol jest nieallergizujący⁶. Związki kumarynowe mogą wywoływać hipoprotrombinemia (obniżenie krzepliwości krwi) i krwawienia wewnętrzne – działanie podobne do warfaryny⁶. Stosowanie wyciągu z pasternaku w trakcie leczenia lekami przeciwzakrzepowymi wymaga konsultacji z lekarzem.

Kumaryny przenikają przez łożysko i mogą powodować krwawienia płodowe oraz wady wrodzone – wyciąg z pasternaku jest przeciwwskazany w ciąży⁶. U osób wrażliwych na inulinę mogą pojawić się wzdęcia, gazy i dyskomfort żołądkowy²⁷. Topiczne stosowanie wyciągu jest potencjalnie niebezpieczne ze względu na ryzyko fotodermatozy – przed stosowaniem na skórę należy unikać ekspozycji na słońce i stosować ochronę przeciwsłoneczną²⁸.

Formy dostępne i kwestia dawkowania

Pasternak jako warzywo spożywcze jest bezpieczny w ilościach kulinarnych. Jako surowiec zielarski lub wyciąg z korzenia pasternaku jest dostępny w postaci suszonego korzenia, proszku i nalewek. Nie ustalono dotychczas standardowej dawki terapeutycznej wyciągu z pasternaku potwierdzonej badaniami klinicznymi²⁹. Tradycyjna medycyna perska zalecała 600–700 g świeżego korzenia dziennie, 50 g dżemu lub 8 g nasion, jednak dane te nie zostały zweryfikowane klinicznie²⁴.

Przy stosowaniu suplementów lub preparatów roślinnych z wyciągiem z korzenia pasternaku zawsze warto sprawdzić certyfikat analizy (COA) potwierdzający zawartość składników czynnych i brak zanieczyszczeń pestycydami³⁰. Preparaty dostępne na rynku różnią się stężeniem furanokumaryn – warto o tym poinformować lekarza lub farmaceutę.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wyciąg z korzenia pasternaku nie jest produktem w pełni przebadanym klinicznie. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed jego zastosowaniem, jeśli:

• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – kumaryny są przeciwwskazane w ciąży ze względu na ryzyko uszkodzenia płodu⁶.
• Przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę, acenokumarol) lub leki przeciwpłytkowe – wyciąg z pasternaku może nasilać działanie tych leków²⁷.
• Masz zaburzenia krzepnięcia lub skłonność do krwawień⁶.
• Cierpisz na kamicę nerkową – pasternak zawiera szczawiany, które mogą nasilać tworzenie złogów²⁷.
• Masz choroby wątroby lub zaburzenia metabolizmu kumaryn.
• Jesteś uczulony na rośliny z rodziny selerowatych (marchew, pietruszka, seler, koper) – możliwa jest reaktywność krzyżowa z falkarnyolem⁶.

Natychmiastowo skontaktuj się z lekarzem, jeśli po kontakcie z sokiem pasternaku i ekspozycji na słońce pojawią się na skórze pęcherze, oparzenia lub rozległe zaczerwienienie⁴. Objawy alarmowe po spożyciu wyciągu to nieoczekiwane krwawienia (z nosa, dziąseł, siniaki bez urazu), silny ból brzucha lub objawy reakcji alergicznej (pokrzywka, obrzęk, duszność).

Pasternak w formie warzywa jest wartościowym składnikiem diety – dostarcza błonnika, potasu, folianów i witaminy C. Wyciąg z korzenia pasternaku jako preparat fitoterapeutyczny wymaga jednak ostrożności: nie stosuj go bez konsultacji ze specjalistą, unikaj ekspozycji na słońce podczas stosowania preparatów zewnętrznych i zawsze informuj lekarza o wszystkich suplementach, które przyjmujesz.