Ostryż plamisty

Czym jest ostryż plamisty i dlaczego jest inny niż popularna kurkuma?

Ostryż plamisty (Curcuma zedoaria) to wieloletnia roślina zielna z rodziny imbirowatych, blisko spokrewniona z popularną kurkumą (Curcuma longa), lecz wyraźnie od niej różna pod względem składu chemicznego i właściwości. Bywa nazywany białą kurkumą – w odróżnieniu od żółtej barwy kłączy zwykłej kurkumy, kłącze ostryżu jest jasne, niemal białe. Pochodzi z Indii i Indonezji, a dziś uprawiany jest w całej strefie tropikalnej¹¹.

Surowcem leczniczym jest kłącze ostryżu plamistego – podziemna, mięsista część łodygi. To właśnie z niego pozyskuje się olejek eteryczny, ekstrakty i proszki stosowane w tradycyjnej medycynie. W Europie roślina jest mało znana, choć w medycynie ajurwedyjskiej, chińskiej (TCM) i unani ma ugruntowane miejsce od setek lat¹².

Jakie substancje aktywne zawiera kłącze ostryżu plamistego?

Kłącze ostryżu plamistego to chemicznie złożony surowiec. Jego główne grupy substancji aktywnych to sesquiterpeny oraz kurkuminoidy; obok nich występują flawonoidy, fenole, taniny, saponiny, alkaloidy i fitosterole²¹³.

Sesquiterpeny stanowią dominującą grupę. Wśród nich najlepiej zbadane to¹¹⁴:

• Kurzerenon – jeden z głównych składników olejku eterycznego (do 31,6% frakcji lotnej); wykazuje działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe w modelach zwierzęcych¹⁵¹⁶.
• Kurdion – wykazuje działanie przeciwzapalne, hamuje agregację płytek krwi poprzez wzrost cAMP i obniżenie stężenia jonów wapnia wewnątrz komórek; jest też inhibitorem enzymu CYP3A4¹⁷.
• Kurkumenol – wykazuje silne działanie neuroprotekcyjne i przeciwzapalne (hamuje aktywację NF-κB), a także właściwości hepatoprotekcyjne i przeciwnowotworowe w badaniach in vitro; jest inhibitorem CYP3A4 (IC₅₀ = 12,6 μM)⁵¹⁸.
• Furanodien i furanodienon – wykazują aktywność cytotoksyczną wobec linii komórek nowotworowych w badaniach laboratoryjnych¹⁴.
• Germakron i jego pochodne (np. 13-hydroksygermakron) – działanie przeciwzapalne¹⁹.
• Neokurdion – wykazuje działanie ochronne na wątrobę w modelach ostrego uszkodzenia u myszy²⁰.
• Prokurkumenol – właściwości neuroprotekcyjne, antyoksydacyjne i hamujące agregację płytek²¹.

Kurkuminoidy – kurkumina, demetoksykurkumina i bisdemetoksykurkumina – obecne w kłączu w ilościach sięgających do 1000 ppm (według bazy danych Duke’a), stanowią dodatkową grupę substancji o właściwościach przeciwzapalnych i przeciwutleniających²²²³. Warto wiedzieć, że zawartość kurkuminy w ostryżu plamistym jest znacznie mniejsza niż w zwykłej kurkumie i może być wręcz nieoznaczalna w niektórych próbkach⁶.

Olejek eteryczny kłącza zawiera ponadto 1,8-cineol (eukaliptol; 902–1920 ppm), kamforę, borneol i kamfen, nadające charakterystyczny, korzenny zapach przypominający imbir z nutą kamfory²⁴²⁵.

Jakie właściwości biologiczne ma ostryż plamisty – co wynika z badań?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) i doświadczeń na zwierzętach. Klinicznych badań u ludzi jest bardzo mało i mają one ograniczoną wartość dowodową. Należy o tym pamiętać, interpretując poniższe informacje.

Działanie przeciwzapalne. Ekstrakty z kłącza hamowały w modelach zwierzęcych produkcję tlenku azotu przez aktywowane makrofagi oraz obrzęk łapy wywołany karageniną – efekt porównywalny z indometacyną²⁶. Za mechanizm odpowiada głównie hamowanie szlaków NF-κB i COX-2 przez sesquiterpeny (kurzerenon, zerumbon, furanodien)¹⁶.

Działanie przeciwbólowe. W badaniu na zwierzętach ekstrakt dichlorometanowy kłącza wykazał potwierdzone działanie przeciwbólowe (ID₅₀ = 3,6 mg/kg), a kurkumenol jako wyizolowany związek dawał efekt zależny od dawki⁶²⁷.

Działanie przeciwutleniające. Ekstrakt metanolowy kłącza wykazał aktywność zmiatania wolnych rodników (DPPH) z IC₅₀ = 33,1 μg/ml, czyli słabszą niż kwas askorbinowy (20,3 μg/ml), ale nadal istotną²⁸. Całkowita zawartość fenoli w ekstrakcie etanolowym sięgała 84,3 mg GAE/g²⁹.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe. Ekstrakty i olejek eteryczny kłącza wykazały aktywność wobec bakterii (m.in. Staphylococcus aureus, Bacillus cereus, Klebsiella pneumoniae) i grzybów (Candida albicans, Trichophyton mentagrophytes) przy wartościach MIC 0,01–0,15 mg/ml³⁰³¹. Są to jednak wyniki badań laboratoryjnych, nie klinicznych.

Właściwości cytotoksyczne i przeciwnowotworowe (wyłącznie badania in vitro i na zwierzętach). W badaniach laboratoryjnych kilka składników kłącza wykazało aktywność wobec linii komórek nowotworowych (rak jajnika, płuca, okrężnicy, czerniaka). Kurkumenon i kurkumenol wykazały IC₅₀ ≈ 8–9 μg/ml wobec linii nowotworowych³². Wyniki te nie są dowodem skuteczności u ludzi – brakuje badań klinicznych.

Działanie na układ trawienny. Proszek z korzenia zmniejszał kwaśność soku żołądkowego i wskaźnik owrzodzenia żołądka u szczurów³³. Tradycyjne zastosowania przy niestrawności, wzdęciach i kolce są szeroko opisane w literaturze etnofarmakologicznej⁹.

Działanie na poziom glukozy i lipidów (badania na zwierzętach). Ekstrakt metanolowy kłącza obniżał stężenie glukozy we krwi w modelach zwierzęcych cukrzycy³⁴. W badaniach na gryzoniach zaobserwowano też efekt obniżający stężenie cholesterolu i trójglicerydów³⁵. Dane te nie przekładają się automatycznie na efekty u ludzi.

Jak tradycyjnie stosowano kłącze ostryżu plamistego?

W ajurwedzie kłącze ostryżu plamistego (znane pod nazwą „kachur”) stosowano przede wszystkim jako środek trawienny – przy wzdęciach, niestrawności, kolce, braku apetytu i biegunkach¹⁰. Dekokt z suszonego kłącza podawano przy skurczach brzucha, bólach menstruacyjnych i zaburzeniach miesiączkowania³⁶. W Chinach roślina wchodziła w skład preparatów na choroby wątroby i dolegliwości reumatyczne.

Zewnętrznie – świeże kłącze w postaci pasty stosowano na rany, owrzodzenia i bóle stawów. Olejek eteryczny rozcieńczony w oleju bazowym nakładano na bolące stawy³⁶. W niektórych regionach Azji kłącze stosowano też jako środek odstraszający owady⁹.

Jakie formy ostryżu plamistego można spotkać i jakie dawki podają źródła?

W tradycyjnej medycynie i na rynku suplementów ostryż plamisty dostępny jest w kilku postaciach. Należy podkreślić, że dawki podawane w literaturze etnofarmakologicznej i wstępnych badaniach nie są zatwierdzonymi dawkami terapeutycznymi – brakuje standardów opartych na badaniach klinicznych.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Ostryż plamisty jest bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży – istnieje ryzyko poronienia ze względu na działanie emmenagogiczne (pobudzające krwawienie miesiączkowe)⁷. Kobiety karmiące piersią również powinny go unikać – brak danych o bezpieczeństwie dla noworodka⁷.

Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem ostryżu plamistego, jeśli:

• przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe (np. warfarynę, acenokumarol, klopidogrel, heparynę, kwas acetylosalicylowy w dawkach terapeutycznych) – składniki kłącza mogą hamować agregację płytek i nasilać działanie tych leków⁸¹⁷;
• przyjmujesz inne leki regularnie – kurkumenol i kurdion hamują enzym CYP3A4, który metabolizuje wiele leków, co może zmieniać ich stężenie we krwi⁵;
• masz kamicę żółciową – gorzkie związki kłącza mogą pobudzać wydzielanie żółci i nasilać dolegliwości⁸;
• masz obfite krwawienia miesiączkowe – ostryż plamisty nie jest zalecany przy menorrhagia⁷;
• masz choroby wątroby lub nerek – brak danych o bezpieczeństwie w tych grupach.

Odnotowano przypadki kliniczne bradyarytmii i przedłużonego niedociśnienia po spożyciu kłącza ostryżu plamistego³⁸. Jeśli po zastosowaniu preparatu zauważysz wolne bicie serca, zawroty głowy, omdlenie lub nagły spadek ciśnienia – przerwij stosowanie i niezwłocznie skontaktuj się z lekarzem lub zgłoś się na izbę przyjęć. Przy nudnościach, biegunce lub reakcji skórnej po zastosowaniu – odczekaj i skonsultuj się z farmaceutą.

Podsumowując: ostryż plamisty to interesująca roślina lecznicza z bogatym profilem fitochemicznym i wielowiekową tradycją zastosowań. Jeśli rozważasz suplementację, wybieraj preparaty od sprawdzonych producentów, nie przekraczaj zalecanych dawek i zawsze informuj lekarza o stosowanych surowcach roślinnych – szczególnie jeśli przyjmujesz leki na stałe.