Olej z krwawnika

Czym jest olej z krwawnika i skąd pochodzi ten charakterystyczny niebieski kolor?

Olej z krwawnika to produkt pozyskiwany z nadziemnych części rośliny Achillea millefolium – przede wszystkim z kwiatów. Wyróżnia się dwa rodzaje: olejek eteryczny, uzyskiwany metodą destylacji parowej, oraz olej infuzyjny, czyli macerat z suszonych kwiatów i liści w oleju bazowym (np. oliwie z oliwek)⁸⁹. Oba różnią się składem i stężeniem substancji czynnych, dlatego też różni się sposób ich zastosowania.

Granatowa barwa olejku eterycznego pochodzi od chamazulenu – seskwiterpenowego barwnika, który nie występuje w świeżej roślinie, lecz powstaje dopiero w trakcie destylacji parowej z prekursorów zawartych w kwiatach¹⁰. W tzw. niebieskim olejku jego zawartość może przekraczać 15%¹. Istnieje też odmiany zielonego olejku z krwawnika, który zawiera mniej chamazulenu, a więcej trans-β-farnesenu i germakrenu D – i nie ma tej charakterystycznej barwy¹¹.

Jakie substancje czynne zawiera olejek z krwawnika?

Skład olejku z krwawnika jest wyjątkowo zróżnicowany i zależy od regionu uprawy, klimatu, gleby oraz metody ekstrakcji – w różnych próbkach zidentyfikowano od 43 do ponad 86 związków lotnych¹². Do najważniejszych grup substancji czynnych należą:

• Chamazulen i azulen – seskwiterpenowe barwniki o działaniu przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym¹⁰¹³.
• Tymol i karwakrol – fenolowe monoterpeny wykazujące aktywność przeciwdrobnoustrojową wobec E. coli, Staphylococcus aureus i Salmonella¹⁴.
• 1,8-cyneol (eukaliptol) – monoterpen o właściwościach wykrztuśnych, przeciwdrobnoustrojowych i odstraszających owady¹⁵.
• Alfa-terpineol, kamfora, borneol, alfa-pinen, sabinen – monoterpeny i seskwiterpeny wpływające na zapach olejku, wykazujące łagodne działanie analgetyczne i przeciwzapalne¹⁴¹⁶.
• Flawonoidy (m.in. cynarozyd) – blokują uwalnianie kwasu arachidonowego i wykazują działanie antyoksydacyjne oraz przeciwalergiczne¹⁷.
• Garbniki – polyfenole o właściwościach ściągających i antyoksydacyjnych, aktywne przeciw grzybom (m.in. Scopulariopsis brevicaulis)¹⁸.
• Achilleina (betonicyna) – alkaloid hamujący wydzielanie cytokin prozapalnych, histaminy i enzymów zapalnych¹⁹; w badaniu in vitro dawka 0,5 mg/kg masy ciała skracała czas krzepnięcia krwi o 32%²⁰.
• Kwasy fenolowe i lignany – działają antyoksydacyjnie i wspierają syntezę kolagenu²¹²².
• Fitosterole i kwas linolowy – wspierają barierę naskórkową i mogą stymulować czynniki wzrostu włosów²³²⁴.

Warto pamiętać, że część olejków z krwawnika może zawierać tujon – terpenoid neurotoksyczny w większych dawkach. Preparaty przeznaczone do stosowania na skórę powinny być wolne od tujonu²⁵.

Jakie właściwości przypisuje się olejkowi z krwawnika – co mówią badania?

Większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) i modeli zwierzęcych – bezpośrednie potwierdzenie tych efektów u ludzi jest ograniczone. Należy o tym pamiętać, interpretując poniższe informacje.

Działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne

W badaniach na hodowlach komórkowych ekstrakty i olejek eteryczny z krwawnika hamowały produkcję mediatorów zapalnych: tlenku azotu (NO), prostaglandyn, leukotrienów oraz cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1β, IL-6). Obserwowano też zahamowanie szlaków sygnałowych NF-κB, p38 MAPK i ERK1/2². Badanie in vitro z 2013 roku wykazało, że olejek z Achillea millefolium hamuje stres oksydacyjny i produkcję tlenku azotu w makrofagach²⁷. Aktywność antyoksydacyjna jest związana z flawonoidami i kwasami fenolowymi, które neutralizują wolne rodniki²⁸.

Działanie przeciwdrobnoustrojowe

W testach probówkowych olejek wykazywał aktywność wobec szeregu patogenów: Candida albicans, E. coli, Staphylococcus aureus, Salmonella enteritidis, Listeria monocytogenes, Helicobacter pylori oraz bakterii odpowiedzialnych za zapalenie płuc³. Mechanizm polega na uszkadzaniu błon komórkowych drobnoustrojów przez terpeny i hamowaniu syntezy białek²⁹. Czy przekłada się to na skuteczność kliniczną u ludzi – tego badania in vitro nie przesądzają.

Wspomaganie gojenia ran i działanie hemostatyczne

Achilleina zawarta w roślinie wykazuje działanie hemostatyczne (przyspiesza krzepnięcie krwi) – efekt ten obserwowano w badaniach laboratoryjnych³⁰. Badania na modelach zwierzęcych i topicznych wskazują, że olejek z krwawnika może wspierać produkcję kolagenu i przyspieszać regenerację tkanki³¹. Właściwości ściągające garbników i antyseptyczne olejku eterycznego od wieków były wykorzystywane do tamowania krwawień z ran³².

Działanie na układ pokarmowy

Tradycyjna fitoterapia stosuje krwawnik przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych: wzdęciach, niestrawności i skurczach jelit. Standaryzowany ekstrakt wykazywał efekt prokinetyczny (przyspieszał opróżnianie żołądka) w badaniu klinicznym, powiązany z zawartością naturalnej choliny³³. Olejek eteryczny tradycyjnie stosuje się tu jako aromat lub w aromaterapii – jego bezpośrednie działanie na przewód pokarmowy u ludzi nie zostało zbadane kliniczne.

Ulga przy bólach menstruacyjnych

Badania kliniczne sugerują, że krwawnik (w formie ekstraktu doustnego) może łagodzić ból przy pierwotnym bolesnym miesiączkowaniu (dysmenorrhea) dzięki właściwościom rozkurczowym i przeciwzapalnym³⁴. Olejek z krwawnika stosowany zewnętrznie (rozcieńczony, masowany na brzuch) jest tradycyjnie używany do łagodzenia skurczów menstruacyjnych³⁵.

Działanie wykrztuśne i wspomaganie układu oddechowego

1,8-cyneol (eukaliptol) obecny w olejku wykazuje łagodne właściwości wykrztuśne i przeciwdrobnoustrojowe, co uzasadnia tradycyjne stosowanie krwawnika przy przeziębieniu i nadmiernym wydzielaniu śluzu¹⁵. Olejek eteryczny stosowany w aromaterapii (inhalacje) może wspomagać udrożnienie dróg oddechowych³⁶. Doustne preparaty z krwawnika są uznane przez brytyjską i niemiecką farmakopeę ziołową za wspomagające leczenie gorączki, przeziębienia i dolegliwości trawiennych³⁷.

Jak stosować olej z krwawnika na skórę i włosy?

Olejek eteryczny z krwawnika stosowany zewnętrznie – po właściwym rozcieńczeniu – może być pomocny przy różnych problemach skórnych. Jego właściwości ściągające i przeciwzapalne sprawiają, że tradycyjnie stosuje się go przy trądziku, egzemie, łuszczycy i łojotokowym zapaleniu skóry (łupieżu)⁴¹. Kwasy fenolowe w składzie olejku wnikają w warstwy naskórka, hamując szlak kwasu arachidonowego – co może być pomocne przy przewlekłych stanach zapalnych skóry, takich jak łuszczyca i trądzik różowaty²¹.

Na skórę głowy kilka kropli rozcieńczonego olejku można dodać do szamponu bazowego, by wspomóc walkę z łupieżem i stanem zapalnym skóry głowy⁴¹. Kwas linolowy i fitosterole w oleju infuzyjnym wspierają barierę naskórkową, nawilżają skórę i mogą stymulować czynniki wzrostu włosów²³²⁴. Warto podkreślić, że są to efekty obserwowane głównie w badaniach laboratoryjnych – kliniczne dowody skuteczności olejku z krwawnika na skórę u ludzi są wciąż ograniczone.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Olejek z krwawnika jest substancją aktywną biologicznie – przed jego regularnym stosowaniem warto wiedzieć, kiedy konieczna jest konsultacja ze specjalistą.

Bezwzględnie skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Jesteś w ciąży – krwawnik może wpływać na cykl menstruacyjny i zwiększać ryzyko poronienia; stosowanie w ciąży jest przeciwwskazane⁶.
• Karmisz piersią – brakuje wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa, zalecana jest ostrożność⁴².
• Chorujesz na padaczkę – olejek z krwawnika jest przeciwwskazany przy tej chorobie⁵.
• Masz zaburzenia krzepnięcia krwi lub przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe (np. warfarynę) albo przeciwpłytkowe – krwawnik może nasilać ryzyko krwawień⁷⁴².
• Przyjmujesz lit – krwawnik wykazuje działanie moczopędne i może zmniejszać wydalanie litu, podnosząc jego stężenie we krwi do potencjalnie niebezpiecznych poziomów⁴³.
• Przyjmujesz leki nasenne lub uspokajające (np. barbiturany, benzodiazepiny) – krwawnik może nasilać ich działanie sedatywne⁷.
• Stosujesz leki zobojętniające sok żołądkowy, blokery H2 lub inhibitory pompy protonowej – krwawnik może zmniejszać ich skuteczność⁷.
• Masz potwierdzoną alergię na rośliny z rodziny Asteraceae (złożonych), np. na ambrozję, rumianek, nagietki – możliwa jest reakcja krzyżowa⁶.
• Masz chorobę wątroby lub zaburzenia hormonalne – olejek może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami i nasilać te schorzenia⁴⁰.
• Planujesz zabieg operacyjny – ze względu na wpływ na krzepliwość krwi zaleca się odstawienie preparatów z krwawnikiem co najmniej 2 tygodnie przed operacją⁶.

Przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem, jeśli po nałożeniu na skórę wystąpią: zaczerwienienie, silne pieczenie, swędzenie, pokrzywka lub wysypka – mogą to być objawy alergii kontaktowej lub nadwrażliwości⁴⁴. Olejku nie wolno stosować u niemowląt i małych dzieci⁵.

Olej z krwawnika to interesujący składnik o bogatej historii stosowania w ziołolecznictwie i rosnącej liczbie badań laboratoryjnych. Jeśli chcesz włączyć go do pielęgnacji skóry lub aromaterapii, zacznij od próby płatkowej, zawsze rozcieńczaj olejek eteryczny w oleju bazowym i nie traktuj go jako zamiennika leczenia farmakologicznego. Przy jakichkolwiek wątpliwościach – zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na stałe – porozmawiaj z farmaceutą lub lekarzem.