Neohesperydyna

Czym jest neohesperydyna i jak powstaje?

Neohesperydyna dihydrochalkon – w skrócie NHDC, w unijnych wykazach oznaczana jako E 959 – to związek z grupy flawonoidów, a dokładniej dihydrochalkonów. Otrzymuje się ją z neohesperydyny, naturalnego składnika skórek cytrusów (np. gorzkiej pomarańczy Citrus aurantium), przez alkaliczną hydrolizę i uwodornienie³. Wyjściowa neohesperydyna ma gorzki smak – dopiero ta przemiana chemiczna nadaje produktowi wyjątkową słodkość.

W Unii Europejskiej NHDC jest dopuszczona jako substancja słodząca od 1994 r. W Stanach Zjednoczonych funkcjonuje natomiast jako wzmacniacz smaku (GRAS), nie jako słodzik – co pokazuje, że regulacje mogą się różnić w zależności od kraju⁸.

Dlaczego neohesperydyna jest tak słodka – jak działa na smak?

NHDC jest około 340 razy słodszy od cukru wagowo, a w bardzo niskich stężeniach progowych ta przewaga rośnie nawet do 1500–1800 razy¹. Mechanizm jest dobrze poznany: substancja aktywuje ludzki receptor słodkiego smaku TAS1R2+TAS1R3, ten sam, który reaguje na sacharozę i inne słodziki⁹. Co ciekawe, odpowiednik tego receptora u szczurów nie rozpoznaje NHDC – co tłumaczy, dlaczego wyniki badań na gryzoniach nie zawsze przekładają się wprost na człowieka.

Słodycz pojawia się wolniej niż po cukrze i utrzymuje się w ustach przez dłuższy czas. To tzw. efekt „lingering” – charakterystyczny dla intensywnych słodzików roślinnych, takich jak stewia czy glicyryzyna². Dlatego NHDC rzadko stosuje się jako jedyny słodzik – najlepiej sprawdza się w połączeniu z innymi substancjami słodzącymi, które uzupełniają profil smakowy.

Dodatkową zaletą jest maskowanie gorzkiego smaku. NHDC skutecznie neutralizuje gorycz limoniny i narynginy – naturalnych składników cytrusów – a w preparatach farmaceutycznych (antacidy, antybiotyki, witaminy) stosuje się go w stężeniach 10–30 ppm, żeby poprawić smak leku¹⁰.

Jakie właściwości biologiczne ma neohesperydyna – co mówią badania?

Poza funkcją smakową NHDC jest przedmiotem badań nad potencjalnymi aktywnościami farmakologicznymi. Ważne zastrzeżenie: zdecydowana większość dostępnych danych pochodzi z eksperymentów laboratoryjnych i badań na zwierzętach – nie z badań klinicznych na ludziach. Wyniki te są obiecujące, ale nie stanowią dowodu skuteczności terapeutycznej u człowieka³.

Aktywność antyoksydacyjna to najlepiej udokumentowana właściwość NHDC w warunkach laboratoryjnych. Substancja wymiata reaktywne formy tlenu w sposób zależny od stężenia – w testach in vitro hamowała powstawanie nadtlenku wodoru (H₂O₂) w 73,5% (IC₅₀ = 205,1 µM) i kwasu podchlorawego (HOCl) w 93,5% (IC₅₀ = 25,5 µM)¹¹. W badaniach na zwierzętach wykazano też ochronę wątroby przed uszkodzeniem przez tetrachlorek węgla¹².

Działanie przeciwzapalne zaobserwowano u myszy narażonych na parakwat (silny herbicyd hepatotoksyczny). Podanie NHDC obniżało w tkance wątroby stężenie białek prozapalnych: NF-κB, IL-6, IL-1β i TNF-α, a aktywność markerów uszkodzenia wątroby – AST i ALT – istotnie malała¹³. Osobny mechanizm molekularny opisano w badaniu in vitro: NHDC hamuje przemieszczanie receptora TLR4 do tzw. tratw lipidowych błony komórkowej, blokując przez to kaskadę zapalną zależną i niezależną od białka MyD88¹⁴. Oba mechanizmy są jednak opisane wyłącznie w modelach przedklinicznych.

Aktywność hipolipemizująca i hipoglikemiczna – wstępne dane z badań na zwierzętach sugerują, że NHDC może obniżać stężenie cholesterolu i glukozy we krwi po posiłku⁷¹². Nie przeprowadzono jeszcze odpowiednich badań klinicznych potwierdzających te efekty u ludzi.

Bezpieczeństwo neohesperydyny – co ustaliła EFSA?

EFSA w 2022 r. przeprowadziła ponowną ocenę NHDC (E 959) jako dodatku do żywności i potwierdziła jego bezpieczeństwo przy dopuszczonych zastosowaniach i poziomach narażenia⁵. Dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) wynosi 0–5 mg/kg masy ciała – wartość ustanowiona już w 1987 r. i podtrzymana przez europejskie organy regulacyjne⁶¹⁶.

Dla osoby ważącej 70 kg oznacza to, że dzienna dawka bezpieczna wynosi do 350 mg NHDC. W praktyce typowe spożycie z żywnością jest wielokrotnie niższe – szacowane maksymalne dzienne pobranie z diety (mTAMDI) sięga ok. 1400 µg na osobę¹⁶, co stanowi ułamek wartości ADI.

Badania toksykologiczne na gryzoniach wykazały bardzo niską ostrą toksyczność: LD₅₀ po podaniu doustnym u szczurów przekracza 5000 mg/kg¹⁷. Badania podprzewlekłe (13 tygodni) i przewlekłe nie wykazały działania toksycznego, mutagennego ani kancerogennego przy dawkach stosowanych w żywności i farmacji¹⁸. Badanie embriotoksyczności i teratogenności na szczurach nie ujawniło niekorzystnego wpływu na rozwój płodu¹⁷.

NHDC nie dostarcza kalorii w praktycznym sensie – organizm nie przekształca go w energię, a metabolizm odbywa się głównie za sprawą bakterii jelitowych do nieszkodliwych produktów¹⁸. Dotychczasowe badania kliniczne nie wykazały też niekorzystnego wpływu na mikrobiotę jelitową przy typowych poziomach spożycia¹⁹.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Neohesperydyna w stężeniach dopuszczonych przez prawo żywnościowe jest uważana za bezpieczną dla zdrowych dorosłych. Są jednak sytuacje, w których warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą przed regularnym spożywaniem produktów z NHDC:

• Cukrzyca i zaburzenia glikemii: wstępne dane przedkliniczne sugerują, że NHDC może obniżać poziom glukozy we krwi po posiłku⁷. Jeśli przyjmujesz leki hipoglikemizujące (insulinę, metforminę i inne), skonsultuj ewentualne regularne spożycie dużych ilości słodzika, by uniknąć niezamierzonego sumowania efektu.
• Zaburzenia lipidowe leczone farmakologicznie: z podobnych powodów – potencjalne działanie hipolipemizujące NHDC może teoretycznie wchodzić w interakcje z lekami obniżającymi cholesterol, choć brak na to danych klinicznych⁷.
• Ciąża i karmienie piersią: badania embriotoksyczności przeprowadzono wyłącznie na szczurach¹⁷; brak danych z badań klinicznych u kobiet ciężarnych. Jako zasada ostrożności ogranicz spożycie do ilości naturalnie obecnych w żywności.
• Alergia na cytrusy: NHDC pochodzi z owoców cytrusowych; jeśli masz potwierdzoną alergię na cytrusy, zwróć uwagę na skład produktów zawierających E 959.
• Nieoczekiwane objawy po spożyciu: choć substancja jest uznawana za bezpieczną, w przypadku pojawienia się dolegliwości żołądkowo-jelitowych, wysypki lub innych objawów po produktach z E 959 – skonsultuj się z lekarzem i poinformuj o stosowanym słodziku.

Pamiętaj, że neohesperydyna może być obecna nie tylko w żywności, ale też w lekach jako substancja pomocnicza poprawiająca smak. Jeśli przyjmujesz kilka preparatów jednocześnie, farmaceuta może sprawdzić ich skład i ocenić ewentualne nakładanie się substancji.

Podsumowując: NHDC to dobrze przebadana pod kątem bezpieczeństwa substancja słodząca, zatwierdzona przez EFSA, z szerokim zastosowaniem w żywności i farmacji. Zachowaj zdrowy rozsądek – nie przekraczaj ADI wynoszącego 5 mg/kg masy ciała, czytaj etykiety i w razie wątpliwości pytaj farmaceuty.