Marzanna sercolistna

Czym jest marzanna sercolistna i co zawierają jej korzenie?

Marzanna sercolistna (Rubia cordifolia L.) to wieloletnie pnącze z rodziny marzanowatych (Rubiaceae), spokrewnione z kawą i gardeniami. Roślina ta – w Indiach i Azji Południowej znana jako manjistha lub Indian madder – od tysiącleci zajmuje ważne miejsce w ajurwedzie, gdzie korzenie były cenione zarówno jako lekarstwo, jak i naturalny barwnik na czerwono⁷. Surowcem zielarskim są przede wszystkim korzenie, rzadziej liście i części nadziemne.

Skład chemiczny korzeni jest wyjątkowo bogaty. Dominują antrachinony – purpuryna, munjistyna, ksantopurpuryna, alizaryna i kwas ruberythrowy – oraz triterpenoidy (molugina), glikozydy antrachinonowe (m.in. lucidin-primeveroside) i związki fenolowe¹. Alizaryna (1,2-dihydroksyantrachinon) to główny czerwony barwnik odpowiedzialny za charakterystyczne przebarwienie moczu i innych płynów ustrojowych po kontakcie z rośliną⁸. Oprócz antrachinon korzenie zawierają alkaloidy, fitosterole, saponiny, garbniki, irydy i triterpenoidy⁹. Wyciąg z marzanny sercolistnej (forma stosowana w suplementach i preparatach kosmetycznych) koncentruje te związki w różnych proporcjach zależnie od metody ekstrakcji.

Jak marzanna sercolistna była stosowana tradycyjnie?

Tradycyjne zastosowania marzanny są niezwykle szerokie i obejmują niemal każdy układ narządów. W ajurwedzie korzeń był przede wszystkim środkiem oczyszczającym krew i wspierającym układ limfatyczny, stosowanym przy przewlekłych chorobach skóry – egzemie, łuszczycy, trądziku i przebarwieniach⁷. Odwar z korzenia pito przy zaburzeniach dróg moczowych, kamicy nerkowej, reumatyzmie i bronchicie; zewnętrznie stosowano go na owrzodzenia i rany¹⁰.

W ajurwedyjskim systemie medycznym marzanna jest klasyfikowana jako zioło o działaniu „chłodzącym krew”, usuwającym zastoje i wspierającym przepływ lochiów po porodzie. Tradycja chińska opisuje jej zastosowanie przy kaszlu, zapaleniu stawów i krwawieniach z macicy, a w Afryce Wschodniej liście były używane przy malarii i czerwonce¹⁰. Warto podkreślić, że żadne z tych tradycyjnych zastosowań nie zostało potwierdzone w rzetelnych badaniach klinicznych u ludzi.

Jakie aktywności biologiczne przypisuje się wyciągowi z marzanny?

Badania laboratoryjne i na zwierzętach opisują bardzo szerokie spektrum aktywności marzanny sercolistnej. Poniższa tabela podsumowuje najlepiej udokumentowane kierunki przedkliniczne:

Wszystkie powyższe efekty zaobserwowano w badaniach przedklinicznych – wyniki nie mogą być bezpośrednio przenoszone na praktykę kliniczną u ludzi. Małe badania kliniczne obejmowały głównie preparaty złożone stosowane w chorobach skóry (trądzik, egzema) i przynosiły pewne pozytywne wyniki, jednak brakowało im odpowiedniej kontroli i liczby uczestników⁴.

Czy marzanna sercolistna jest bezpieczna? Profil toksykologiczny

To najważniejsza kwestia dotycząca tego zioła. Doustne stosowanie marzanny jest oceniane jako prawdopodobnie niebezpieczne – taką klasyfikację stosuje m.in. portal WebMD, opierając się na opublikowanych badaniach naukowych⁵. Problem leży w antrachinowych glikozydach: badania wykazały, że metabolity tych związków tworzą addukty z DNA i mają potencjał mutagenny oraz genotoksyczny²⁴. W długoterminowym badaniu na szczurach ACI stwierdzono rakotwórczość po przewlekłym podawaniu korzenia marzanny²⁴.

Ostre badania toksyczności na myszach wskazują na stosunkowo niską toksyczność ostrą (LD₅₀ > 1000 mg/kg), bez śmiertelności przy tej dawce²⁵. Jednak przewlekłe podawanie dawek 150–1500 mg/kg przez 28 dni powodowało zmiany w śledzionie (wzrost megakariocytów, odkładanie hemosyderyny) oraz zmiany biochemiczne w surowicy²⁵. Dane te dotyczą modeli zwierzęcych i nie mogą być bezpośrednio przekładane na człowieka, ale budzą uzasadnione obawy.

Dobrze udokumentowanym i nieszkodliwym efektem ubocznym jest zabarwienie moczu, śliny, potu, łez i mleka matki na czerwono lub różowo – wynika to z obecności alizaryny i innych barwników antrachinonowych⁵. Choć samo przebarwienie jest niegroźne, może być mylące i niepokoić osoby niespodziewające się tego efektu.

Marzanna może też wpływać na metabolizm leków. Działanie hepatoochronne (wzmacniające lub „oczyszczające” wątrobę) może przyspieszać eliminację leków metabolizowanych przez wątrobę, co w praktyce oznacza konieczność stosowania wyższych dawek tych leków – lub ryzyko zmniejszonej ich skuteczności²⁶.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Nie stosuj marzanny sercolistnej doustnie, jeśli jesteś w ciąży – roślina może wywołać krwawienie miesiączkowe, co grozi poronieniem, a niektóre jej składniki mają potencjał teratogenny (mogą powodować wady płodu)⁶. Karmienie piersią jest kolejnym bezwzględnym przeciwwskazaniem – substancje czynne mogą przenikać do mleka matki, barwić je na czerwono i szkodzić niemowlęciu⁶.

Skonsultuj się z lekarzem przed zastosowaniem preparatów z marzanną, jeśli:

• Przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe – ryzyko interakcji przez wpływ na metabolizm wątrobowy²⁶.
• Chorujesz na schorzenia wątroby lub nerek – brak danych o bezpieczeństwie w tych grupach.
• Masz zaburzenia krzepnięcia lub przyjmujesz leki przeciwpłytkowe / przeciwzakrzepowe – marzanna wykazuje aktywność antyagregacyjną w modelach zwierzęcych²⁷.
• Chorujesz na cukrzycę i przyjmujesz leki hipoglikemizujące – wyciąg może obniżać glikemię, zwiększając ryzyko hipoglikemii²¹.

Jeśli po zastosowaniu preparatu z marzanną zauważysz zaczerwienienie moczu lub innych wydzielin – pamiętaj, że to typowy efekt barwnikowy, ale zgłoś ten objaw lekarzowi, aby wykluczyć inne przyczyny krwiomoczu. Jeśli pojawią się objawy takie jak żółtaczka, silny ból brzucha, nudności lub wymioty – przerwij stosowanie i niezwłocznie skonsultuj się z lekarzem.

Marzanna sercolistna to ciekawy surowiec o długiej historii w medycynie tradycyjnej i bogatym profilu fitochemicznym. Badania przedkliniczne sugerują wiele kierunków aktywności biologicznej. Jednak przy podejmowaniu decyzji o jej stosowaniu doustnym kluczowe są dwie rzeczy: brak potwierdzenia skuteczności w badaniach klinicznych u ludzi oraz poważne zastrzeżenia dotyczące bezpieczeństwa wynikające z genotoksyczności antrachinon. Jeśli interesujesz się tym ziołem, zawsze skonsultuj się wcześniej z lekarzem lub farmaceutą.