Menu

Surowce roślinne

Lukrecja chińska

Lukrecja chińska (Glycyrrhiza uralensis), znana w tradycyjnej medycynie chińskiej jako Gan Cao, to jeden z najczęściej stosowanych surowców zielarskich na świecie. Jej korzeń zawiera ponad 400 związków aktywnych – triterpenoidowe saponiny (głównie glicyryzynę), ponad 300 flawonoidów (w tym likokalkon A i glabrydinę) oraz polisacharydy. Badania laboratoryjne i kliniczne wskazują na właściwości przeciwzapalne, przeciwwirusowe, antyoksydacyjne i hepatoprotekcyjne. Wyciąg z lukrecji chińskiej znalazł zastosowanie w łagodzeniu objawów refluksu, wspomaganiu eradykacji H. pylori, leczeniu zmian skórnych i łagodzeniu pooperacyjnego bólu gardła. Glicyryzyna hamuje enzym 11β-HSD, co przy nadmiernym lub przewlekłym spożyciu może prowadzić do podwyższenia ciśnienia krwi i hipokaliemii – WHO i europejski Komitet Naukowy ds. Żywności (SCF) zalecają limit 100 mg glicyryzyny dziennie.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie związki aktywne zawiera lukrecja chińska i czym różni się od innych gatunków lukrecji?
Jakie właściwości potwierdzają badania kliniczne i laboratoryjne?
Jak bezpiecznie dawkować wyciąg z lukrecji i czym jest DGL (lukrecja odglicyryzowana)?
Kto powinien unikać lukrecji i z jakimi lekami może wchodzić w interakcje?
Kiedy objawy po stosowaniu lukrecji wymagają konsultacji z lekarzem?

Czym jest lukrecja chińska i co ją wyróżnia spośród innych gatunków lukrecji?

Lukrecja chińska (Glycyrrhiza uralensis), znana pod chińską nazwą Gan Cao, to wieloletnia roślina strączkowa, której suszone korzenie i kłącza stanowią jeden z fundamentalnych surowców tradycyjnej medycyny chińskiej (TCM). Chiński Farmakopea uznaje trzy gatunki lukrecji: G. uralensis, G. inflata i G. glabra – wszystkie stosowane zamiennie¹¹. Gatunek chiński (G. uralensis) charakteryzuje się specyficznym profilem flawonoidów, w tym obecnością chalkonów – likokalkonu A, izolikwirytyny i izolikwirytigeniny – które są dla niego szczególnie charakterystyczne¹².

Pod względem składu surowiec wyróżnia się wyjątkowym bogactwem: wyizolowano z niego ponad 400 związków, przy czym główne grupy farmakologicznie czynne to triterpenoidowe saponiny, ponad 300 flawonoidów i polisacharydy¹¹³. W tradycji TCM korzeń lukrecji opisywany jest jako zioło o neutralnym charakterze i słodkim smaku, wzmacniające Qi (energię życiową), nawilżające płuca, łagodzące kaszel i harmonizujące działanie innych składników w złożonych recepturach ziołowych¹⁴.

Jakie związki aktywne zawiera wyciąg z lukrecji chińskiej?

Głównym i najbardziej zbadanym składnikiem lukrecji jest glicyryzyna (kwas glicyryzowy), triterpenoidowa saponina odpowiadająca za charakterystyczny słodki smak korzenia – jest on około 50-krotnie słodszy od cukru¹⁵. Glicyryzyna stanowi 2–5% suchej masy korzenia i po wchłonięciu ulega hydrolizie do 18β-kwasu glicyretynowego (18β-GA) – biologicznie aktywnego metabolitu o działaniu przeciwzapalnym i antyoksydacyjnym⁶¹⁶.

Drugą kluczową grupą są flawonoidy, wśród których wyróżniają się chalkony. Jak dotąd zidentyfikowano w lukrecji 42 różne chalkony, w tym likokalkon A, B, C, D i E, izolikwirytigeninę, echinatynę i izobawakalkon¹⁷. Likokalkon A (LCA) – substancja podrzędna lukrecji chińskiej – jest szczególnie bogato reprezentowany w G. uralensis i G. inflata. Obok chalkonów ważną rolę odgrywają izoflawonoidy, zwłaszcza glabryda (glabridin) – prenylowany izoflawan obecny głównie w G. glabra – oraz likwirytyna i likwirytigenina¹⁸¹⁹.

Trzecią grupą są polisacharydy – neutralne glukany i kwaśne heteropolisacharydy – wykazujące właściwości immunomodulujące i antyoksydacyjne²⁰. Uzupełnieniem składu są kumaryny (m.in. glikykumaryna o działaniu hepatoprotekcyjnym), olejki eteryczne oraz fitosterole²¹²².

Likokalkon A – co to za związek? Likokalkon A (LCA) to prenylowany chalkon flawonoidowy charakterystyczny dla lukrecji chińskiej i nadmuchanej (G. inflata). W badaniach laboratoryjnych na komórkach makrofagów hamował produkcję prostaglandyny E₂ (PGE₂) o ponad 80% przy stężeniu 10 µM i blokował aktywację czynnika zapalnego NF-κB w sposób zależny od dawki²³. W modelu mysim astmy (dawka 50 mg/kg) ograniczał wydzielanie cytokin Th2 i obniżał stężenie swoistych IgE i IgG w surowicy²⁴. Są to wyniki z badań na zwierzętach i w warunkach in vitro – ich przełożenie na efekty kliniczne u ludzi wymaga dalszych badań.

Jakie właściwości lukrecji chińskiej potwierdzają badania?

Najlepiej udokumentowaną właściwością glicyryzyny jest działanie przeciwzapalne. W badaniach laboratoryjnych 18β-glicyryzyna (75 µM) redukowała w aktywowanych makrofagach stężenia kluczowych mediatorów zapalnych: tlenku azotu (NO) o 51%, prostaglandyny E₂ o 49%, TNF-α o 46%, IL-6 o 42% i IL-1β o 51%²³. Mechanizm obejmuje hamowanie enzymów iNOS i COX-2 oraz blokowanie szlaku sygnałowego NF-κB²⁵. Wyniki te pochodzą z badań in vitro i na zwierzętach – stanowią podstawę dla dalszych badań klinicznych.

Dane kliniczne potwierdzają kilka obszarów zastosowania. W badaniu z udziałem 58 dorosłych z chorobą refluksową przełyku (GERD) codzienne przyjmowanie wyciągu z lukrecji przez 2 lata okazało się skuteczniejsze niż standardowe leki zobojętniające w redukcji objawów⁴. W badaniu z 120 uczestnikami dodatek wyciągu z lukrecji do standardowej terapii eradykacyjnej znacząco zwiększył skuteczność eliminacji Helicobacter pylori²⁶ – podobny efekt potwierdzono w osobnym badaniu, gdzie uzupełnienie potrójnej terapii o lukrecję (380 mg dwa razy dziennie przez 2 tygodnie) zwiększyło odsetek serokonwersji z 62,5% do 83%²⁷. Topiczne preparaty z lukrecją (żel 2%) łagodziły objawy atopowego zapalenia skóry porównywalnie do kremu z 1% hydrokortyzonem²⁸. Systematyczne przeglądy potwierdziły też skuteczność miejscowego stosowania lukrecji w zmniejszaniu pooperacyjnego bólu gardła³.

W zakresie działania przeciwwirusowego glicyryzyna wykazała w badaniach laboratoryjnych aktywność wobec koronawirusa SARS, wirusów zapalenia wątroby typu B i C oraz wirusa grypy²⁹³⁰. Kilka wczesnych badań klinicznych sugerowało, że dożylna glicyryzyna poprawiała parametry wątrobowe u pacjentów z przewlekłym wirusowym zapaleniem wątroby typu C³¹ – są to jednak dane wymagające potwierdzenia w dużych randomizowanych próbach.

Wyciąg z lukrecji chińskiej wykazuje również właściwości antyoksydacyjne: glicyryzyna zwiększała aktywność enzymów obronnych (SOD, GSH), a likokalkon B i D wykazywały silne zmiatanie rodnika DPPH w badaniach laboratoryjnych³². W kontekście ochrony wątroby kwas glicyryzowy redukował markery włóknienia wątroby (α-SMA, kolagen I) w modelach zwierzęcych uszkodzenia wątroby przez CCl₄³³.

Glabryda i skóra – co warto wiedzieć: Glabryda (glabridin), izoflawonoida obecna w wyciągu z lukrecji, w badaniach laboratoryjnych hamowała aktywność tyrozynazy – enzymu odpowiadającego za produkcję melaniny – oraz neutralizowała reaktywne formy tlenu (ROS) wywołane promieniowaniem UV³⁴. Likwirytyna (liquiritin) działa uzupełniająco: rozpraszała nagromadzoną melaninę w plamach pigmentacyjnych³⁴. Są to wyniki głównie z badań in vitro; kliniczne dowody na rozjaśnianie skóry i leczenie melasmy są obiecujące, ale wymagają dalszego potwierdzenia.

Jak stosuje się wyciąg z lukrecji chińskiej – formy i dawkowanie?

Lukrecja chińska dostępna jest w wielu postaciach: suszonego korzenia, proszku, nalewki, kapsułek, tabletek do żucia, herbatek ziołowych oraz żeli do stosowania miejscowego³⁵. Nie istnieje jedna ujednolicona dawka – różni się ona w zależności od formy i wskazania.

Forma	Typowa dawka	Uwagi
Suchy korzeń / proszek	1–9 g dziennie (zwykle 1–4 g 3× dziennie)	Maksymalnie 4–6 tygodni ciągłego stosowania³⁶
Herbatka / odwar	1 filiżanka 3× dziennie (1–4 g korzenia / 150 ml wody)	Jak wyżej³⁶
Nalewka (1:5, 30% alkohol)	2–3 ml 3× dziennie	Rozcieńczyć w wodzie lub soku³⁷
DGL (odglicyryzowana) przy wrzodach	760–1520 mg przed posiłkami przez 8–16 tygodni	Zmniejszone ryzyko efektu mineralokortykoidowego³⁶
Żel do skóry (2% wyciąg)	Aplikacja 3× dziennie przez ok. 2 tygodnie	W przypadku egzemy i stanów zapalnych skóry³⁸

Forma DGL (deglicyryzowana, ang. deglycyrrhizinated licorice) to wyciąg, z którego usunięto glicyryzynę. Zachowuje inne fitochemikalia, a ryzyko efektów ubocznych związanych z działaniem mineralokortykoidowym jest znacznie mniejsze⁷. Stosuje się ją przede wszystkim przy problemach żołądkowych i wrzodach. Jej skuteczność w innych wskazaniach jest słabiej udokumentowana niż standardowych wyciągów.

Glicyryzyna a ciśnienie krwi – jak działa i kiedy jest niebezpieczna?

Glicyryzyna i jej metabolit 18β-kwas glicyretynowy kompetycyjnie hamują enzym 11β-hydroksysteroidową dehydrogenazę (11β-HSD), który przekształca kortyzol w nieaktywną kortyzon. Zablokowanie tego enzymu sprawia, że kortyzol gromadzi się w nerkach, gdzie aktywuje receptory mineralokortykoidowe – efekt jest podobny do działania aldosteronu: zatrzymanie sodu, utrata potasu i wzrost ciśnienia krwi³⁹. Ten stan nazywa się pseudohiperaldosteronizmem (rzekomym nadmiarem mineralokortykoidów).

WHO i europejski Komitet Naukowy ds. Żywności (SCF) rekomendują, by dzienna podaż glicyryzyny nie przekraczała 100 mg⁵⁶. W praktyce: u osób z chorobami serca, nadciśnieniem lub zaburzeniami elektrolitowymi już 5 g korzenia dziennie może wywołać poważne skutki uboczne⁴⁰. Objawy pseudohiperaldosteronizmu są na ogół odwracalne po odstawieniu preparatu⁴¹.

Jakie działania niepożądane może powodować lukrecja chińska?

Przy krótkotrwałym stosowaniu w zalecanych dawkach lukrecja jest zazwyczaj dobrze tolerowana. Ryzyko rośnie wraz z dawką i czasem stosowania. Do opisanych działań niepożądanych należą¹⁰⁴⁰:

Nadciśnienie tętnicze i retencja sodu/wody (obrzęki)
Hipokaliemia (niedobór potasu) – może objawiać się osłabieniem mięśni, skurczami, drętwieniem
Zaburzenia rytmu serca (arytmia), w ciężkich przypadkach migotanie komór
Zastoinowa niewydolność serca i obrzęk płuc przy przewlekłym nadużywaniu
Bóle głowy, senność, osłabienie
Rzadko: udar krwotoczny mózgu, porażenie mięśni, rhabdomioliza

U osób spożywających dużo soli lub z chorobami serca, nerek lub nadciśnieniem ryzyko działań niepożądanych jest wyższe już przy niskich dawkach⁴⁰.

Z jakimi lekami wchodzi w interakcje lukrecja chińska?

Lukrecja chińska ma istotny potencjał interakcji z lekami, głównie za sprawą glicyryzyny i jej wpływu na enzymy cytochromu P450 (CYP3A4, CYP2D6, CYP2C9) oraz transporter P-glikoproteinę⁴². Szczególnie ważne interakcje to:

Digoksyna – lukrecja może nasilać jej toksyczność, zwłaszcza przy hipokaliemii⁴³
Leki moczopędne (np. furosemid) – ryzyko pogłębienia hipokaliemii⁴²
Leki obniżające ciśnienie – lukrecja może osłabiać ich działanie przez indukcję nadciśnienia⁴²
Warfaryna i leki przeciwzakrzepowe – opisano przypadki nagłego spadku INR; lukrecja indukuje CYP3A4 i przyspiesza metabolizm warfaryny⁴²
Cyklosporyna – wyciąg z lukrecji znacząco obniża jej biodostępność przez aktywację P-gp i CYP3A4⁴²
Doustne środki antykoncepcyjne i estrogeny – możliwe wzajemne nasilenie działania⁴⁴
Leki z grupy NLPZ (ibuprofen, diklofenak, celekoksyb) – potencjalne interakcje farmakokinetyczne⁴³
Metformina – w badaniach na zwierzętach lukrecja osłabiała jej skuteczność⁴²

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem lukrecji chińskiej lub jej wyciągu, jeśli:

Masz nadciśnienie tętnicze, chorobę serca lub niewydolność serca
Cierpisz na chorobę nerek lub wątroby (marskość, cholestaza)
Masz cukrzycę lub schorzenia hormonozależne (endometrioza, rak piersi, jajnika lub macicy, mięśniaki macicy)⁹
Przyjmujesz digoksynę, leki moczopędne, leki na ciśnienie, warfarynę, cyklosporynę lub doustną antykoncepcję⁴²
Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – lukrecja jest uważana za niebezpieczną w ciąży; opisano przypadki przedwczesnych porodów⁹¹⁰

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na pogotowie (112), jeśli w trakcie stosowania lukrecji wystąpią:

Silne bóle głowy, zaburzenia widzenia lub nagły wzrost ciśnienia krwi
Osłabienie mięśni, skurcze lub drętwienie kończyn (możliwy objaw hipokaliemii)
Nieregularne bicie serca, kołatanie, omdlenia
Znaczne obrzęki nóg lub twarzy, duszność

Nie stosuj lukrecji dłużej niż 4–6 tygodni bez konsultacji z lekarzem³⁶. Jeśli stosujesz preparaty z lukrecją i planujesz badania krwi lub ciśnienia, poinformuj o tym lekarza – surowiec może wpływać na wyniki elektrolitów i wartości ciśnienia.

Lukrecja chińska to surowiec o bogatym składzie i wielokierunkowym działaniu, ale jej stosowanie wymaga rozsądku. Wybieraj preparaty z określoną zawartością glicyryzyny lub sięgaj po formę DGL, jeśli zależy ci na mniejszym ryzyku efektów ubocznych. Nie przekraczaj 100 mg glicyryzyny dziennie i nie stosuj jej przewlekle bez opieki specjalisty. Jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki stałe, przed rozpoczęciem suplementacji zawsze skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest lukrecja chińska i czym różni się od zwykłej lukrecji?

Lukrecja chińska (Glycyrrhiza uralensis) to gatunek botanicznie odrębny od lukrecji europejskiej (G. glabra), choć oba stosowane są zamiennie w chińskiej farmakopei. Gatunek chiński charakteryzuje się wyższą zawartością chalkonów, takich jak likokalkon A i izolikwirytyna, które są dla niego szczególnie typowe¹².

Jaki jest główny składnik aktywny lukrecji chińskiej?

Głównym składnikiem aktywnym jest glicyryzyna (kwas glicyryzowy) – triterpenoidowa saponina stanowiąca 2–5% suchej masy korzenia, odpowiedzialna za słodki smak i większość właściwości biologicznych surowca¹⁶⁴⁵.

Na co pomaga wyciąg z lukrecji chińskiej?

Badania kliniczne wskazują na skuteczność w łagodzeniu objawów refluksu żołądkowo-przełykowego (GERD), wspomaganiu eradykacji H. pylori, redukcji pooperacyjnego bólu gardła oraz łagodzeniu objawów atopowego zapalenia skóry³⁴. Wiele innych zastosowań (np. działanie przeciwwirusowe, hepatoprotekcyjne) jest obiecujących, ale wymaga dalszych badań klinicznych.

Ile glicyryzyny dziennie można bezpiecznie spożywać?

WHO i europejski Komitet Naukowy ds. Żywności (SCF) rekomendują nieprzekraczanie 100 mg glicyryzyny dziennie⁵⁶. Przekroczenie tej ilości, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu, zwiększa ryzyko podwyższenia ciśnienia krwi i hipokaliemii.

Co to jest DGL (lukrecja odglicyryzowana) i kiedy ją stosować?

DGL (deglycyrrhizinated licorice) to wyciąg z lukrecji, z którego usunięto glicyryzynę. Stosuje się go przede wszystkim przy wrzodach żołądka i dwunastnicy (760–1520 mg przed posiłkami przez 8–16 tygodni), gdy zależy nam na zmniejszeniu ryzyka efektów mineralokortykoidowych – nadciśnienia i hipokaliemii⁷³⁶.

Czy lukrecja chińska jest bezpieczna w ciąży?

Nie – lukrecja jest uważana za niebezpieczną w ciąży. Opisano związek z przedwczesnymi porodami, a glicyryzyna może wpływać na gospodarkę hormonalną. Kobiety w ciąży powinny bezwzględnie unikać lukrecji w dawkach terapeutycznych⁹¹⁰.

Jak lukrecja wpływa na ciśnienie krwi?

Glicyryzyna hamuje enzym 11β-HSD, przez co kortyzol gromadzi się w nerkach i działa jak aldosteron – zatrzymuje sód, wypłukuje potas i podnosi ciśnienie krwi. Efekt ten nasila się przy dużych dawkach i długotrwałym stosowaniu³⁹⁴¹.

Czy lukrecja chińska wchodzi w interakcje z lekami na serce?

Tak. Lukrecja może nasilać toksyczność digoksyny (szczególnie przy obniżeniu potasu), osłabiać działanie leków obniżających ciśnienie i zwiększać ryzyko hipokaliemii w połączeniu z lekami moczopędnymi⁴²⁴³. Przed stosowaniem lukrecji przy chorobach serca konieczna jest konsultacja z lekarzem.

Jak długo można stosować lukrecję chińską?

Zaleca się ograniczenie ciągłego stosowania do maksymalnie 4–6 tygodni³⁶. Dłuższe stosowanie bez nadzoru medycznego zwiększa ryzyko pseudohiperaldosteronizmu i związanych z nim powikłań sercowo-naczyniowych.

Czy lukrecja chińska pomaga na skórę?

Badania kliniczne sugerują, że żel z 2% wyciągiem z lukrecji może łagodzić objawy atopowego zapalenia skóry porównywalnie do kremu z 1% hydrokortyzonem²⁸. Glabryda zawarta w wyciągu hamuje tyrozynazę i zmniejsza hiperpigmentację w badaniach laboratoryjnych³⁴.

Czy lukrecja chińska działa przeciwwirusowo?

W badaniach laboratoryjnych glicyryzyna wykazała aktywność wobec koronawirusów (w tym SARS-CoV), wirusów zapalenia wątroby B i C oraz wirusa grypy²⁹³⁰. Kliniczne zastosowanie w leczeniu wirusowych zapaleń wątroby jest badane, ale nie ma jeszcze wystarczających dowodów z dużych randomizowanych prób, aby rekomendować lukrecję jako samodzielną terapię przeciwwirusową.

Kto nie powinien stosować lukrecji chińskiej?

Lukrecja jest przeciwwskazana u osób z nadciśnieniem, niewydolnością serca, ciężką niewydolnością nerek lub wątroby (marskość, cholestaza), hipokaliemią, cukrzycą, schorzeniami hormonozależnymi (rak piersi, jajnika, macicy, endometrioza, mięśniaki) oraz w ciąży i podczas karmienia piersią⁹.

Czy wyciąg z lukrecji chińskiej wpływa na hormony?

Tak. Glicyryzyna hamuje enzym odpowiedzialny za metabolizm kortyzolu, wywołując efekt mineralokortykoidowy. Ponadto lukrecja zawiera izoflawony i likwirytigeninę, które selektywnie aktywują receptory estrogenowe ER-β, co może mieć znaczenie u osób z schorzeniami hormonozależnymi⁴⁶. W badaniu klinicznym u zdrowych mężczyzn przyjmowanie 0,5 g glicyryzyny dziennie przez 7 dni obniżało stężenie testosteronu w surowicy⁴⁷.

Lukrecja w tradycyjnej medycynie chińskiej – rola harmonizatora

W tradycyjnej medycynie chińskiej lukrecja chińska (Gan Cao) pełni wyjątkową rolę „zioła przewodniego” – dodaje się ją do złożonych receptur ziołowych nie tylko ze względu na własne działanie, ale przede wszystkim po to, by łagodzić toksyczne lub zbyt silne działanie innych składników. Klasyczne preparaty TCM, takie jak Shao Yao Gan Cao Tang (stosowany przy skurczach i bólach mięśni) czy Huang Qin Tang (przy biegunkach i stanach zapalnych jelit), zawierają lukrecję jako składnik harmonizujący⁴⁸. Według Farmakopei Chińskiej z 2020 roku lukrecja tonizuje Qi śledziony, usuwa toksyny, nawilża płuca i łagodzi kaszel¹⁴. Jej słodki smak i neutralna natura czynią ją jednym z najczęściej stosowanych surowców w ponad 554 lekach zatwierdzonych przez chiński urząd rejestracji leków⁴⁹.

Likokalkon A – obiecujący związek z lukrecji chińskiej

Likokalkon A (LCA) to prenylowany chalkon charakterystyczny dla lukrecji chińskiej i nadmuchanej (G. inflata), wyróżniający się na tle innych flawonoidów lukrecji. W badaniach laboratoryjnych hamował aktywację czynnika transkrypcyjnego NF-κB w komórkach NIH-3T3 w sposób zależny od dawki (10–30 µM) i redukował produkcję prostaglandyny E₂ o ponad 80% przy stężeniu 10 µM w aktywowanych makrofagach²³. W modelu mysim astmy (dawka 50 mg/kg) ograniczał wydzielanie cytokin Th2 i obniżał stężenie swoistych IgE oraz IgG w surowicy²⁴. Są to wyniki z badań przedklinicznych (in vitro i na zwierzętach) – ich przełożenie na efekty kliniczne u ludzi wymaga dalszych badań. LCA jest jednym z markerów jakościowych stosowanych do standaryzacji surowców lukrecji w analizach UHPLC-MS⁵⁰.

Ciekawostka: słodkość glicyryzyny i historia jej odkrycia

Glicyryzyna odpowiada za charakterystyczny słodki smak korzenia lukrecji – jest on około 50 razy słodszy od cukrozy¹⁵. To właśnie ta właściwość sprawiła, że lukrecja od tysięcy lat służyła jako naturalny słodzik i środek smakowy w lekach. Współcześnie glicyryzyna jest badana jako potencjalny środek do walki z wirusami: w badaniach laboratoryjnych okazała się najbardziej aktywnym związkiem hamującym replikację koronawirusa SARS spośród testowanych substancji³⁰. Pochodne glicyryzyny (m.in. glicyryzyna amonowa, dwuamonowa i izoglicyryzyna magnezowa) są zarejestrowane w Japonii jako leki stosowane w przewlekłym wirusowym zapaleniu wątroby⁵¹.