Leptospermum sztywne (Manuka)

Co to jest manuka i jakie substancje czynne zawiera?

Manuka (Leptospermum scoparium, leptospermum sztywne) to wiecznie zielony krzew rosnący dziko w Nowej Zelandii i południowo-wschodniej Australii. Jej liście, kwiaty i kora są surowcem do wyrobu olejku eterycznego, nalewek i odwarów, a nektar kwiatów – do produkcji słynnego miodu manuka. Roślina zawiera kilka grup substancji biologicznie czynnych, które działają synergistycznie⁹¹⁰.

Główne składniki olejku eterycznego to trzy grupy związków: monoterpeny (ok. 3% – cineol, limonen, pinen, cymol, linalol), węglowodory seskwiterpenowe (ponad 60%) oraz β-triketony (20–22% – leptospermon, izoleptospermon, flaweson). To właśnie triketony odpowiadają za najsilniejsze działanie przeciwbakteryjne olejku¹. Oprócz olejku w liściach i korze obecne są flawonoidy (kwercetyna, kemferol), taniny, kwasy triterpenowe (m.in. kwas ursolowy), karotenoidy, saponiny i kwasy fenolowe¹⁰¹¹¹². W miodzie manuka kluczową rolę odgrywa metyloglioksal (MGO) – związek powstający z dihydroksyacetonu zawartego w nektarze, który niszczy ściany komórkowe bakterii i zaburza kluczowe enzymy ich metabolizmu³⁴.

Dlaczego skład olejku manuka zależy od miejsca pochodzenia?

Olejek manuka nie jest jednorodnym produktem – naukowcy wyróżnili co najmniej dziewięć chemotypów rośliny, a skład olejku zmienia się znacząco w zależności od regionu uprawy⁹. Chemotyp z Przylądka Wschodniego (East Cape) w Nowej Zelandii zawiera najwyższe stężenie triketonów i wykazuje najsilniejsze działanie przeciwbakteryjne – to on jest preferowany w zastosowaniach leczniczych¹³. Odmiany z Northland są bogatsze w monoterpeny α-pinen i β-pinen, a te z Canterbury – w linalol; seskwiterpeny dominują z kolei w młodszych roślinach¹⁴. Odmiana z Wyspy Południowej, bogata w geraniol i linalol, trafia głównie do perfumerii, a nie do preparatów leczniczych¹³. Przy zakupie olejku warto więc zwracać uwagę na informację o chemotypie i zawartości triketonów.

Na co działa manuka – jakie są dowody naukowe?

Działanie przeciwbakteryjne manuki jest najlepiej udokumentowane. W badaniach in vitro β-triketony silnie hamowały wzrost bakterii Gram-dodatnich, w tym gronkowca złocistego opornego na metycylinę (MRSA) i wielolekoopornego Mycobacterium tuberculosis, przy stężeniu 65–125 µg/dysk; minimalne stężenie hamujące (MIC) dla olejku manuka wobec bakterii Gram-dodatnich wynosiło 0,12%². Olejek hamował też wzrost Clostridium difficile i Clostridium perfringens przy 5 mg/dysk, nie zaburzając przy tym naturalnej flory jelitowej². Miód manuka wykazywał w badaniach in vitro i in vivo aktywność wobec Staphylococcus aureus i Helicobacter pylori¹⁶.

Działanie przeciwwirusowe olejku przypisuje się głównie leptospermonowi i flaweszonowi. W badaniach laboratoryjnych olejek bogaty w β-triketony redukował tworzenie płytek wirusa HSV-1 o 99,5% i HSV-2 o 98,9% przy stężeniach niecytotoksycznych; mechanizm polega na inaktywacji wirusów przed wniknięciem do komórki, prawdopodobnie przez wiązanie do białek wirusowych⁵¹⁷. Flawezon wykazywał też aktywność przeciw wirusowi ospy wietrznej i półpaśca (VZV)¹⁸. Są to jednak wyniki badań in vitro – nie potwierdzono ich skuteczności klinicznej u ludzi w tym wskazaniu.

Działanie przeciwgrzybicze olejku manuka w badaniach laboratoryjnych obejmowało hamowanie 90% rozwoju hif Candida albicans – struktury odpowiedzialnej za przyczepność i tworzenie biofilmu; efekt wynikał z modyfikacji ściany komórkowej grzyba zwiększającej przepuszczalność błony¹⁹. Olejek hamował też wzrost Trichophyton mentagrophytes – grzyba wywołującego grzybicę skóry, paznokci i włosów²⁰.

Właściwości przeciwzapalne i spazmolityczne wykazano przede wszystkim w modelach zwierzęcych i badaniach ex vivo. Składniki olejku – α-terpineol, α-terpinen i terpinen-4-ol – wykazywały działanie rozkurczowe na mięśniówkę gładką i wpływały na kanały potasowe; efekt relaksacyjny może być pośredniczony przez cykliczny adenozynmonofosforan (cAMP)²¹²². Miód manuka w badaniach in vitro i in vivo obniżał poziom cytokin prozapalnych: interleukiny-6 (IL-6), IL-1β i czynnika martwicy nowotworów alfa (TNF-α)²³. Flawonoidy (kwercetyna, kemferol) hamują szlak NF-κB, modulując odpowiedź zapalną³.

Jak stosuje się manukę i olejek manuka – dawki i formy

Manuka dostępna jest w kilku formach, które stosuje się w różny sposób. Miód manuka do spożycia podaje się zazwyczaj w ilości 5–20 g (1–4 łyżeczki) dziennie; przy dolegliwościach pokarmowych stosuje się 10–15 g przed posiłkami²⁴. Nalewkę z liści i kwiatów (1:2 w 40% alkoholu) stosuje się w dawce 20–65 ml tygodniowo²⁵²⁶. Odwar z suszonych liści to 5–10 g na 250 ml gorącej wody, zaparzanych przez 5–10 minut; można pić do 2 filiżanek dziennie²⁴. Olejek manuka do użytku zewnętrznego rozcieńcza się do stężenia 1–2% v/v i stosuje na skórę lub do inhalacji; nie wolno go stosować nierozcieńczonego²⁴.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wewnętrzne stosowanie manuki w postaci nalewek, odwarów lub dużych dawek olejku wymaga konsultacji z lekarzem lub farmaceutą – w nadmiernych dawkach roślina może być toksyczna⁶. Skontaktuj się ze specjalistą, jeśli:

• planujesz stosować manukę wewnętrznie przy ciąży lub karmieniu piersią – olejek manuka wywiera działanie spazmolityczne na mięśniówkę macicy i jest przeciwwskazany w obu tych stanach⁷;
• przyjmujesz leki z grupy benzodiazepinów (np. diazepam, alprazolam) – lipofliowe flawonoidy manuki wiążą się z receptorem benzodiazepinowym i mogą zaburzać działanie tych leków⁷;
• stosujesz antybiotyki z grupy fluorochinolonów (np. ofloksacyna) – triketony manuki mogą antagonizować ich działanie; z kolei przy bacytracynie, cefedroksylu lub meropenemie możliwy jest synergizm, który wymaga oceny przez lekarza⁷;
• masz cukrzycę i rozważasz spożywanie miodu manuka doustnie – wysoka zawartość cukrów może wpływać na glikemię; w tej grupie bezpieczniejsze są preparaty zewnętrzne lub ekstrakty z liści⁸;
• zauważysz wysypkę, pokrzywkę, trudności z oddychaniem lub inne objawy reakcji alergicznej po kontakcie z olejkiem lub miodzie – przerwij stosowanie i skonsultuj się z lekarzem⁸;
• stosujesz manukę długotrwale razem z posiłkami – taniny zawarte w roślinie mogą upośledzać wchłanianie minerałów (żelaza, cynku)³⁰.

Miodu manuka nie podawaj niemowlętom poniżej 12. miesiąca życia – podobnie jak każdy inny miód może zawierać przetrwalniki Clostridium botulinum i prowadzić do botulizmu dziecięcego⁸. Dzieciom w wieku powyżej 2 lat podaje się nie więcej niż 5 g miodu dziennie²⁴.

Manuka i olejek manuka to surowce o szerokim spektrum udokumentowanych właściwości – przede wszystkim przeciwbakteryjnych, przeciwwirusowych i przeciwzapalnych – potwierdzonych głównie w badaniach laboratoryjnych i na modelach zwierzęcych, z rosnącą liczbą danych klinicznych dla miodu manuka. Zewnętrznie olejek możesz stosować samodzielnie przy drobnych infekcjach skóry, ranach czy inhalacjach – pamiętaj o rozcieńczeniu do 1–2%. Miód manuka klasy MGO 100+ sprawdzi się przy drobnych oparzeniach i ranach. Przy poważniejszych problemach zdrowotnych, stosowaniu wewnętrznym lub przyjmowaniu leków zawsze skonsultuj się wcześniej z lekarzem lub farmaceutą.