Herbata biała

Czym jest herbata biała i co odróżnia ją od innych herbat?

Herbata biała pochodzi z tej samej rośliny co zielona, oolong i czarna – Camellia sinensis – ale jest najdelikatniej przetworzona ze wszystkich. Zbiera się wyłącznie najmłodsze pąki i pierwsze listki, pokryte srebrzystymi włoskami, stąd nazwa „biała”⁸. Surowiec jest następnie suszony, a fermentacja i silne utlenianie zostają pominięte lub ograniczone do minimum – właśnie to sprawia, że w gotowym produkcie zostaje wyjątkowo dużo pierwotnych związków aktywnych z liścia.

W porównaniu z herbatą zieloną biała zawiera więcej polifenoli ogółem i więcej flawonoidów, choć poziom samych katechin bywa zbliżony lub nieco wyższy w zielonej – zależy to od odmiany, sezonu i metody parzenia⁹. Z kolei herbata czarna przechodzi pełną fermentację, podczas której katechiny przekształcają się w tearubiginy i teaflawiny, tracąc część pierwotnej aktywności¹⁰.

Jakie związki aktywne zawiera herbata biała?

Głównymi składnikami aktywnymi białej herbaty są katechiny, L-teanina i kofeina, uzupełnione o szereg flawonoidów, kwasów fenolowych i minerałów¹.

Katechiny mogą stanowić do ok. 30% suchej masy liścia. Najważniejsze z nich to:

• Galusan epigallokatechiny (EGCG) – najobfitszy (~59% wszystkich katechin) i najlepiej przebadany¹
• Epigallokatechina (EGC), galusan epikatechiny (ECG), epikatechina (EC), gallokatechina (GC)
• Gallokatechina (GCG) – w mniejszych ilościach¹

L-teanina to aminokwas występujący niemal wyłącznie w roślinach z rodzaju Camellia. Stanowi do 30% wolnych aminokwasów w naparze i odpowiada za charakterystyczny smak umami oraz łagodzące działanie na układ nerwowy¹¹¹².

Kofeina stanowi ok. 2–5% suchej masy liścia. W przeliczeniu na filiżankę (ok. 200 ml) napar białej herbaty dostarcza przeciętnie ok. 15–55 mg kofeiny – mniej niż kawa, ale ilość zależy od gatunku, jakości i sposobu parzenia³⁴.

Prócz wymienionych związków herbata biała zawiera flawonoidy (kwercetyna, kemferol, mirycetyna, kwas galusowy, kwas elagowy), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy), garbniki i proantocyjanidyny, a także minerały: potas, wapń, magnez oraz śladowe ilości cynku, manganu i fluoru¹³¹⁴.

Jakie właściwości zdrowotne przypisuje się białej herbacie?

Badania naukowe skupiają się głównie na działaniu przeciwutleniającym, przeciwzapalnym i potencjalnie ochronnym dla serca, metabolizmu, kości i jamy ustnej. Warto jednak pamiętać, że większość dostępnych danych pochodzi z badań laboratoryjnych (in vitro) lub na zwierzętach – wyniki są obiecujące, ale nie można ich bezpośrednio przełożyć na człowieka bez potwierdzenia w badaniach klinicznych⁵.

Działanie przeciwutleniające. Polifenole – przede wszystkim EGCG i EGC – neutralizują wolne rodniki i ograniczają stres oksydacyjny w komórkach. Jedno z badań wykazało, że ekstrakt z białej herbaty chronił DNA komórek prawidłowych przed uszkodzeniem wywołanym nadtlenkiem wodoru w ponad 64%¹⁶. Aktywność antyoksydacyjna białej herbaty w testach in vitro okazała się wyższa niż wielu innych rodzajów herbaty¹⁷.

Układ sercowo-naczyniowy. Katechiny mogą rozluźniać ściany naczyń krwionośnych i zmniejszać utlenianie frakcji LDL cholesterolu, jednocześnie wspierając poziom HDL. Obserwacyjne analizy sugerują, że osoby pijące 3 lub więcej filiżanek herbaty dziennie mają o ok. 21% niższe ryzyko choroby serca – choć dane te dotyczą herbaty ogólnie, nie wyłącznie białej¹⁸¹⁹. Badania na zwierzętach wykazały obniżenie całkowitego i LDL cholesterolu po podaniu ekstraktu białej herbaty²⁰.

Metabolizm i masa ciała. Kofeina i EGCG mogą synergistycznie zwiększać termogenezę i utlenianie tłuszczów. Badanie in vitro na komórkach tłuszczowych wykazało, że ekstrakt białej herbaty hamował powstawanie nowych adipocytów i pobudzał lipolizę w już istniejących komórkach tłuszczowych²¹. Przegląd badań sugeruje, że biała herbata może podnosić tempo metabolizmu nawet o ~5%, choć dane kliniczne u ludzi są ograniczone²². Herbata nie jest samodzielnym środkiem odchudzającym – jej potencjalna rola to wsparcie, nie substytut zbilansowanej diety i aktywności fizycznej²³.

Zdrowie jamy ustnej. Biała herbata dostarcza katechin, garbników i fluoru, które mogą ograniczać namnażanie bakterii płytki nazębnej – m.in. Streptococcus mutans – i wzmacniać szkliwo zębów²⁴²⁵. Szacuje się, że ok. 34% fluoru z filiżanki białej herbaty jest wchłaniane przez organizm²⁶.

Kości i stawy. Katechiny mogą hamować aktywność osteoklastów – komórek odpowiedzialnych za resorpcję kości – co sugeruje potencjalną rolę w profilaktyce osteoporozy²⁷²⁸. Dane te pochodzą jednak z badań laboratoryjnych i na zwierzętach.

Skóra i działanie przeciwstarzeniowe. W badaniu in vitro ekstrakt białej herbaty wykazał istotną aktywność anty-kolagenazową i anty-elastazową – hamował enzymy rozkładające kolagen i elastynę w skórze²⁹. Polifenole mogą także chronić skórę przed uszkodzeniami wywołanymi promieniowaniem UV³⁰. Działanie to jest bardziej udokumentowane dla preparatów miejscowych niż dla naparu pitego.

Układ nerwowy i koncentracja. L-teanina stymuluje fale alfa w mózgu, sprzyjając spokojnej czujności. W połączeniu z kofeiną poprawia czas reakcji, uwagę i skupienie bez nadmiernego pobudzenia¹²³¹. Badania obserwacyjne łączą regularne picie herbaty z niższym ryzykiem choroby Alzheimera i Parkinsona, choć związek przyczynowy nie jest potwierdzony³².

Potencjalne działanie przeciwnowotworowe. Badania in vitro wykazały, że ekstrakt białej herbaty hamuje namnażanie komórek raka jelita grubego (HT-29) przez aktywację kaspaz 8 i 9 oraz indukowanie apoptozy, a także niszczy komórki raka płuca¹⁶³³. Wyniki te są wstępne i nie stanowią podstawy do traktowania białej herbaty jako środka przeciwnowotworowego – wymagają potwierdzenia w badaniach klinicznych.

Jak zmienia się skład białej herbaty podczas przechowywania?

Długotrwałe przechowywanie istotnie zmienia profil chemiczny białej herbaty. L-teanina spada z ok. 6,4 mg/g do zaledwie 0,43 mg/g po 3–16 latach, a całkowita zawartość katechin zmniejsza się z ok. 8,1 mM do 1,9 mM po 3–6 latach³⁵. Jednocześnie podczas długiego przechowywania tworzą się nowe związki – podstawione flawanem-3-ole (EPSFs) – powstające z teaniny i katechin. Związki te służą jako chemiczne markery wieku herbaty i mogą wykazywać własną aktywność biologiczną, choć jest ona słabiej zbadana³⁶. Aktywność antyoksydacyjna i potencjał hamowania enzymów związanych z cukrzycą zmniejszają się wraz z czasem przechowywania³⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Biała herbata pita w umiarkowanych ilościach (kilka filiżanek dziennie) jest generalnie bezpieczna dla zdrowych dorosłych. Jednak pewne sytuacje wymagają ostrożności lub konsultacji:

• Ciąża i karmienie piersią – kofeina przenika przez łożysko i do mleka; zaleca się ograniczenie jej spożycia do ≤200 mg/dobę z wszystkich źródeł³⁷. Kobiety w ciąży i karmiące powinny skonsultować spożycie białej herbaty z lekarzem⁷.
• Dzieci – ze względu na kofeinę i polifenole (wpływ na wchłanianie żelaza) nie zaleca się podawania białej herbaty małym dzieciom⁷.
• Zaburzenia rytmu serca, nadciśnienie, lęk, bezsenność – kofeina może nasilać objawy; warto omówić z lekarzem, czy i ile herbaty można pić⁷.
• Choroby nerek lub wątroby – nadmierne spożycie może obciążać te narządy; przy istniejących schorzeniach konieczna konsultacja lekarska⁷.
• Niedokrwistość (anemia) – polifenole ograniczają wchłanianie żelaza niehemowego; pij herbatę między posiłkami, nie podczas nich⁶.
• Choroby tarczycy – skonsultuj spożycie z lekarzem⁷.
• Leki na stałe – kofeina może wchodzić w interakcje z lekami nasennymi, anksjolitykami i niektórymi lekami kardiologicznymi; polifenole mogą wpływać na wchłanianie i metabolizm innych substancji⁶⁷.
• Objawy niepożądane do obserwacji – nudności, ból głowy, bezsenność, drażliwość, zgaga, kołatanie serca, wymioty po wypiciu herbaty mogą świadczyć o nadmiernym spożyciu kofeiny lub nietolerancji. Jeśli wystąpią – ogranicz ilość lub przerwij picie i skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą³⁴.

Biała herbata to jeden z ciekawszych napojów pod względem profilu składników aktywnych. Najlepiej parzyć ją wodą o temperaturze ok. 75–85°C przez 2–3 minuty lub na zimno przez 2 godziny – w obu przypadkach uzyskasz bogaty napar. Pamiętaj, że świeżo zakupiona herbata ma wyższe stężenie teaniny i katechin niż przechowywana latami. Kilka filiżanek dziennie jest dobrym punktem wyjścia dla zdrowej osoby dorosłej, a biała herbata świetnie sprawdza się jako zamiennik dla osób chcących ograniczyć kofeinę bez rezygnowania z przyjemności picia herbaty.