Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Glikol dipropylenowy

Glikol dipropylenowy (DPG) to bezbarwna, bezwonna ciecz o wzorze C₆H₁₄O₃, która pełni rolę substancji pomocniczej (ekscypientu) w lekach, dermokosmetykach i produktach pielęgnacyjnych. W preparatach farmaceutycznych działa przede wszystkim jako rozpuszczalnik trudno rozpuszczalnych substancji czynnych, nośnik ułatwiający ich dostarczanie do skóry, humektant zatrzymujący wilgoć oraz plastyfikator w powłokach tabletek i plastrach transdermalnych. Spełnia wymagania farmakopei USP/NF i Farmakopei Europejskiej (Ph. Eur.), co oznacza, że jego czystość i bezpieczeństwo są formalnie potwierdzone. Ostre toksyczność DPG jest bardzo niska – LD₅₀ u szczurów wynosi około 14 800–16 000 mg/kg, a badania nie wykazały działania rakotwórczego, genotoksycznego ani szkodliwego dla płodności. Substancja nie jest zatwierdzona do bezpośredniego spożycia, dlatego stosuje się ją głównie w produktach do użytku zewnętrznego, a w lekach doustnych jedynie jako składnik pomocniczy w ściśle określonych stężeniach.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Czym jest glikol dipropylenowy i jaką rolę pełni w lekach oraz kosmetykach?
W jakich produktach możesz go znaleźć i w jakich stężeniach jest stosowany?
Czy DPG jest bezpieczny dla skóry i czy można go połknąć?
Kiedy należy zachować ostrożność lub skonsultować się z lekarzem?

Czym jest glikol dipropylenowy i jak powstaje?

Glikol dipropylenowy (DPG, CAS 25265-71-8) to bezbarwna, przezroczysta ciecz o wzorze C₆H₁₄O₃ i masie cząsteczkowej 134,17 g/mol. Należy do grupy glikoli – organicznych związków zawierających dwie grupy hydroksylowe – i powstaje jako produkt uboczny podczas wytwarzania glikolu propylenowego¹². Jest w pełni mieszalny z wodą, etanolem i wieloma rozpuszczalnikami organicznymi, co sprawia, że z łatwością łączy składniki zarówno hydrofilowe, jak i lipofilowe w jednej formule¹³. Jego temperatura wrzenia wynosi około 230–231°C, a lepkość w temperaturze pokojowej – około 75 cP, co czyni go cieczą o średniej gęstości, dobrze sprawdzającą się w kremach i żelach¹⁴.

Farmakopealny DPG (klasa USP/NF i Ph. Eur.) musi spełniać rygorystyczne wymagania czystości – co najmniej 99,5% oznaczane metodą chromatografii gazowej – co odróżnia go od gatunków technicznych stosowanych w przemyśle¹⁵. Niska prężność par i wysoka temperatura wrzenia oznaczają, że substancja praktycznie nie paruje w warunkach pokojowych, zapewniając długotrwałe działanie w formułach do stosowania miejscowego¹⁶.

Jaką rolę pełni DPG w lekach i kosmetykach?

W farmacji i kosmetologii glikol dipropylenowy jest przede wszystkim wielofunkcyjnym ekscypientem – substancją pomocniczą, która sama nie leczy, ale umożliwia skuteczne i bezpieczne dostarczenie substancji czynnej do organizmu. Jego główne funkcje to¹²¹⁷¹⁸:

Rozpuszczalnik i współrozpuszczalnik (ko-solwent) – rozpuszcza trudno rozpuszczalne w wodzie substancje czynne (API), poprawiając ich biodostępność i równomierność rozmieszczenia w formule.
Nośnik i nośnik transdermalny – ułatwia przenikanie substancji czynnych przez warstwę rogową naskórka (stratum corneum), zaburzając upakowanie lipidów w tej warstwie; szczególnie ważne w plastrach transdermalnych z lekami przeciwbólowymi, przeciwzapalnymi lub hormonalnymi.
Humektant – dzięki właściwościom higroskopijnym absorbuje wilgoć z otoczenia i zatrzymuje ją w preparacie oraz na skórze, zapobiegając wysychaniu kremów, żeli i maści.
Plastyfikator – w powłokach tabletek i matrycach plastrów zwiększa elastyczność filmu polimerowego, zapobiegając jego pękaniu.
Środek zmniejszający lepkość – rozrzedza formulę, poprawiając jej smarowność i wchłanianie.
Czynnik maskujący – neutralizuje nieprzyjemny zapach substancji czynnych.
Stabilizator – chroni wrażliwe API przed degradacją pod wpływem światła, ciepła i wilgoci, wydłużając trwałość preparatu.

DPG jako wzmacniacz przenikania transdermalnego: W plastrach z lekami (np. analgetycznych, hormonalnych, przeciwgrzybiczych) glikol dipropylenowy działa jako tzw. penetration enhancer – zaburza strukturę lipidową warstwy rogowej naskórka, co zwiększa strumień substancji czynnej przez skórę. Dzięki temu lek może być skutecznie dostarczany do krążenia ogólnego bez konieczności połykania tabletki. Działanie to jest szczególnie cenne u pacjentów z trudnościami w połykaniu lub przy lekach o silnym efekcie pierwszego przejścia przez wątrobę¹.

W jakich produktach znajdziesz glikol dipropylenowy?

DPG pojawia się w bardzo szerokim spektrum produktów dostępnych w aptece i drogerii. Jego obecność w składzie (INCI: Dipropylene Glycol) można znaleźć w¹²¹⁹²⁰:

Kategoria produktu	Rola DPG	Typowe stężenie
Kremy, balsamy, lotiony do ciała	Humektant, rozpuszczalnik, regulator lepkości	2–8%
Pasty do zębów	Ko-solwent dla środków smakowo-zapachowych i fluorków	1–5%
Plastry transdermalne (leki Rx)	Plastyfikator, wzmacniacz penetracji	Zależnie od formuły
Żele, maści farmaceutyczne	Rozpuszczalnik API, humektant	2–10%
Syropy i zawiesiny doustne	Ko-solwent, środek poprawiający smak i stabilność	Ściśle regulowane
Produkty do włosów (szampony, odżywki, farby)	Rozpuszczalnik olejów, stabilizator koloru	Zależnie od formuły
Perfumy i dezodoranty roll-on	Nośnik olejków zapachowych (do 80% jako baza bezalkoholowa)	Do 80%
Kremy przeciwsłoneczne, antyperspiranty	Rozpuszczalnik, dyspergator filtrów UV/substancji aktywnych	2–8%

Czy glikol dipropylenowy jest bezpieczny?

Profil bezpieczeństwa DPG jest dobrze udokumentowany i ogólnie oceniany jako korzystny przy normalnym stosowaniu. Ostra toksyczność jest bardzo niska – doustne LD₅₀ u szczurów wynosi około 14 800–16 000 mg/kg masy ciała, co plasuje substancję w najniższej kategorii zagrożenia toksykologicznego³⁴. Dla porównania: taka ilość odpowiadałaby spożyciu ponad kilograma substancji przez osobę dorosłą, co w praktyce jest scenariuszem czysto teoretycznym.

Badania toksykologiczne nie wykazały działania rakotwórczego, genotoksycznego ani szkodliwego dla płodności i rozrodu⁵. DPG nie drażni skóry ani oczu i nie wywołuje reakcji uczuleniowych u większości osób²¹. W organizmie metabolizuje się do glikolu propylenowego, a następnie do dwutlenku węgla²¹. Wchłanianie przez skórę jest minimalne, a narażenie inhalacyjne w warunkach normalnego użytkowania produktów – nieistotne ze względu na niską prężność par²¹.

Warto jednak pamiętać, że niektóre źródła naukowe odnotowują przypadki reakcji alergicznych lub podrażnień, szczególnie u osób z wrażliwą skórą lub skłonnością do kontaktowego zapalenia skóry¹¹. Dlatego przy pierwszym kontakcie z nowym produktem zawierającym DPG warto obserwować reakcję skóry.

DPG a DPG – ważne rozróżnienie regulacyjne: Glikol dipropylenowy bywa mylony z glikolem propylenowym (PG). To dwa różne związki. Glikol propylenowy posiada status GRAS (ogólnie uznany za bezpieczny) nadany przez FDA i jest dopuszczony do stosowania w żywności oraz lekach doustnych i do wstrzykiwań. DPG natomiast nie jest zatwierdzony do bezpośredniego spożycia w żywności – dopuszcza się go jedynie jako pośredni dodatek do żywności (np. w materiałach opakowaniowych mających kontakt z żywnością) zgodnie z rozporządzeniem UE 2023/1627 oraz przepisami FDA⁷²². W lekach doustnych DPG może być stosowany jako ekscypient w ściśle określonych, kontrolowanych stężeniach, zgodnych z monografiami farmakopealnymi.

Jaki jest status regulacyjny DPG w Europie i na świecie?

Glikol dipropylenowy jest wpisany do Farmakopei Europejskiej (Ph. Eur.) i Farmakopei Stanów Zjednoczonych (USP/NF) jako dopuszczony ekscypient farmaceutyczny¹². W Unii Europejskiej nie figuruje na liście substancji zakazanych ani ograniczonych w kosmetykach (rozporządzenie UE 2023/1490) – można go stosować bez ograniczeń stężenia, o ile spełnione są ogólne wymogi bezpieczeństwa⁶. Panel ekspertów CIR (Cosmetic Ingredient Review) w USA ocenił DPG jako bezpieczny do stosowania w kosmetykach, potwierdzając tę ocenę w 2004 roku²³. Substancja jest zarejestrowana w systemie REACH i nie jest klasyfikowana jako substancja niebezpieczna według systemu GHS/CLP²⁴.

Na poziomie globalnym WHO oceniło DPG jako substancję o niskim ryzyku dla zdrowia człowieka przy stosowaniu zgodnym z przeznaczeniem²⁵. Japońskie standardy dla składników kosmetycznych (JSCI) i chińska lista IECIC również dopuszczają stosowanie DPG w kosmetykach i produktach pielęgnacyjnych²⁵.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Glikol dipropylenowy jest substancją pomocniczą, a nie substancją czynną – sam w sobie nie wywołuje efektów terapeutycznych, ale może powodować reakcje niepożądane u wrażliwych osób. Skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

Po zastosowaniu produktu zawierającego DPG pojawi się wysypka, zaczerwienienie, świąd lub pieczenie skóry – mogą to być objawy kontaktowego zapalenia skóry lub reakcji alergicznej¹¹.
Wystąpi obrzęk, pokrzywka lub inne objawy reakcji alergicznej, zwłaszcza po produktach stosowanych na dużej powierzchni ciała lub pod opatrunkiem okluzyjnym.
Masz wrażliwą, uszkodzoną lub atopową skórę i rozważasz stosowanie produktów z DPG na dużych obszarach ciała przez długi czas – warto wcześniej zasięgnąć porady dermatologa lub farmaceuty.
Dziecko przypadkowo połknęło produkt zawierający DPG w dużej ilości – mimo niskiej toksyczności ostrej przy bardzo dużych dawkach doustnych mogą wystąpić przejściowe zaburzenia układu nerwowego⁵. W razie wątpliwości zadzwoń do Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 42 657 99 00).
Jesteś w ciąży lub karmisz piersią i regularnie używasz produktów z DPG na dużych obszarach skóry – skonsultuj się z lekarzem, ponieważ danych klinicznych dotyczących ekspozycji w tych stanach jest niewiele.

Jeśli stosujesz lek zawierający DPG (np. plaster transdermalny lub żel farmaceutyczny) i zauważysz objawy nieoczekiwane lub niepożądane, zgłoś je lekarzowi prowadzącemu. Pamiętaj też, że w produktach złożonych DPG to tylko jeden ze składników pomocniczych – reakcja może być wywołana przez inny składnik formuły.

Glikol dipropylenowy jest substancją dobrze poznaną i szeroko stosowaną, ale jak każdy ekscypient – nie jest zupełnie obojętny dla każdego organizmu. Czytaj skład produktów, szczególnie jeśli masz skórę wrażliwą lub skłonność do alergii kontaktowych. Farmaceuta w aptece chętnie pomoże Ci wybrać produkt z formulą odpowiednią dla Twojej skóry.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest glikol dipropylenowy i czy to to samo co glikol propylenowy?

To dwa różne związki chemiczne. Glikol dipropylenowy (DPG, C₆H₁₄O₃) jest cięższy i mniej lotny niż glikol propylenowy (PG, C₃H₈O₂). PG jest dopuszczony do stosowania w żywności i lekach doustnych, natomiast DPG nie jest zatwierdzony do bezpośredniego spożycia – stosuje się go głównie w produktach zewnętrznych i jako ekscypient farmaceutyczny w ściśle kontrolowanych stężeniach⁷²⁶.

W jakich produktach aptecznych można znaleźć glikol dipropylenowy?

DPG pojawia się w żelach i maściach farmaceutycznych, plastrach transdermalnych (np. z lekami przeciwbólowymi lub hormonalnymi), syropach i zawiesinach doustnych, a także w dermokosmetykach – kremach, balsamach, szamponach i dezodorantach¹⁹²⁰.

Czy glikol dipropylenowy jest bezpieczny dla skóry?

Tak, przy normalnym stosowaniu DPG jest uważany za bezpieczny dla skóry – nie drażni jej i nie wywołuje reakcji uczuleniowych u większości osób. Badania CIR potwierdziły jego bezpieczeństwo w kosmetykach, a w UE nie ma ograniczeń stężenia w produktach kosmetycznych⁶²³. U nielicznych osób z wrażliwą skórą mogą jednak wystąpić reakcje alergiczne¹¹.

Czy glikol dipropylenowy można połknąć?

DPG nie jest zatwierdzony do bezpośredniego spożycia w żywności. W lekach doustnych może być stosowany jako ekscypient w stężeniach zgodnych z monografiami farmakopealnymi (USP/NF, Ph. Eur.). Przypadkowe spożycie małej ilości z produktu pielęgnacyjnego jest mało prawdopodobne, by spowodować poważne skutki ze względu na bardzo niską toksyczność ostrą (LD₅₀ ok. 14 800 mg/kg u szczurów), ale przy dużych ilościach mogą wystąpić przejściowe zaburzenia układu nerwowego³⁵.

Jak DPG działa w plasterkach transdermalnych?

W plastrach transdermalnych glikol dipropylenowy pełni podwójną rolę: jako plastyfikator poprawia elastyczność matrycy adhezyjnej, a jako wzmacniacz penetracji zaburza upakowanie lipidów w warstwie rogowej naskórka, zwiększając strumień substancji czynnej przez skórę do krążenia ogólnego¹. Dzięki temu lek może działać dłużej i skuteczniej bez konieczności połykania tabletek.

Czy glikol dipropylenowy może powodować alergie?

Większość badań toksykologicznych nie wykazała działania uczulającego DPG. Jednak niektóre raporty naukowe odnotowują przypadki alergicznego kontaktowego zapalenia skóry u osób wrażliwych¹¹. Jeśli po zastosowaniu produktu z DPG pojawi się wysypka lub świąd, warto skonsultować się z dermatologiem.

W jakim stężeniu DPG jest stosowany w kremach i balsamach?

W kremach i balsamach do ciała DPG stosuje się zazwyczaj w stężeniu 2–8%, a w pastach do zębów 1–5%. Produkty roll-on bez alkoholu mogą zawierać nawet do 80% DPG jako nośnik olejków zapachowych⁸¹⁰.

Czy glikol dipropylenowy jest rakotwórczy?

Nie – badania toksykologiczne nie wykazały działania rakotwórczego ani genotoksycznego DPG. Nie jest też sklasyfikowany jako substancja niebezpieczna pod kątem rakotwórczości w systemie GHS/CLP obowiązującym w UE⁴²⁴.

Czy DPG jest dopuszczony przez Farmakopeę Europejską?

Tak, farmaceutyczny glikol dipropylenowy spełnia wymagania Farmakopei Europejskiej (Ph. Eur.) i Farmakopei Stanów Zjednoczonych (USP/NF), co umożliwia jego stosowanie w produktach leczniczych rejestrowanych w UE i USA¹¹⁵.

Czy glikol dipropylenowy jest ekologiczny?

DPG jest łatwo biodegradowalny w środowisku słodkowodnym i morskim, nie akumuluje się w organizmach wodnych i wykazuje bardzo niską toksyczność dla organizmów wodnych²⁷. Jego niski współczynnik podziału oktanol/woda (log Kow) oznacza, że nie ma tendencji do bioakumulacji w tkankach tłuszczowych²⁷.

Czy glikol dipropylenowy jest bezpieczny w ciąży?

Badania toksykologiczne nie wykazały szkodliwego wpływu DPG na płodność ani reprodukcję⁵. Wchłanianie przez skórę jest minimalne. Niemniej jednak, jeśli jesteś w ciąży lub karmisz piersią i regularnie stosujesz produkty z DPG na dużych obszarach skóry, warto skonsultować się z lekarzem – danych klinicznych dotyczących tej grupy jest niewiele.

Jak odróżnić DPG od innych glikoli w składzie produktu?

Na etykiecie produktu kosmetycznego szukaj nazwy INCI: „Dipropylene Glycol”. Glikol propylenowy to „Propylene Glycol”, a glikol butylenowy to „Butylene Glycol” – to różne substancje o odmiennych właściwościach i statusie regulacyjnym²⁸.

Dlaczego DPG jest tak popularny w perfumach?

Glikol dipropylenowy od lat jest podstawowym nośnikiem w perfumiarstwie, szczególnie w produktach bezalkoholowych. Jego praktyczny brak zapachu, niska lotność i zdolność do „przyczepiania się” do cząsteczek substancji zapachowych sprawiają, że zwalnia ich uwalnianie, przedłużając trwałość zapachu na skórze¹². W produktach roll-on bez alkoholu formuła może zawierać nawet 80% DPG zmieszanego z 20% olejku zapachowego – to prosta i skuteczna baza, którą doceniają zarówno mali producenci perfum rzemieślniczych, jak i globalne koncerny kosmetyczne¹⁰. Stężenie DPG reguluje też intensywność zapachu: im więcej DPG, tym perfumy delikatniejsze i dłużej utrzymujące się na skórze.

DPG w aptece – czego nie widać na etykiecie

Pacjenci rzadko zwracają uwagę na ekscypienty w lekach, a tymczasem substancje pomocnicze – takie jak DPG – mają kluczowy wpływ na to, czy lek dotrze tam, gdzie powinien, i czy będzie działał tak długo, jak zaplanowano. W plastrach transdermalnych z lekami przeciwbólowymi lub hormonalnymi DPG nie tylko utrzymuje elastyczność plastra, ale aktywnie ułatwia przenikanie substancji czynnej przez skórę, wpływając na szybkość i kompletność wchłaniania¹. Farmakopealny standard czystości (≥99,5% GC) gwarantuje, że każda seria produktu zawiera identyczną ilość ekscypientu – co bezpośrednio przekłada się na powtarzalność dawki leku u pacjenta¹⁵.

Jak DPG chroni wrażliwe substancje czynne przed degradacją?

Wiele leków i składników aktywnych – witaminy, hormony, antybiotyki – ulega rozkładowi pod wpływem światła, ciepła lub wilgoci, zanim dotrze do pacjenta w pełnej dawce. Glikol dipropylenowy działa tu jako „tarcza molekularna”: otacza cząsteczki API i ogranicza ich kontakt ze środowiskiem, spowalniając degradację i wydłużając okres trwałości preparatu²⁹. Ta właściwość jest szczególnie cenna w żelach i kremach przechowywanych w łazience, gdzie wahania temperatury i wilgotności są znaczne. Dla pacjenta oznacza to, że lek zachowuje skuteczność przez cały zadeklarowany czas przydatności do użycia.