Alkaloidy tropanowe

Czym są alkaloidy tropanowe i skąd pochodzą?

Alkaloidy tropanowe to naturalne związki organiczne zawierające charakterystyczny bicykliczny pierścień tropanowy (8-azabicyklo[3.2.1]oktan). Ich nazwa pochodzi właśnie od tego szkieletu chemicznego, a nie od żadnej konkretnej rośliny. Większość klinicznie ważnych alkaloidów tropanowych pochodzi z roślin z rodziny psiankowatych (Solanaceae) – pokrzyku wilczej jagody (Atropa belladonna), bielunia (Datura), lulka czarnego (Hyoscyamus niger) i skopolii (Scopolia lurida)⁷. Kokaina, choć strukturalnie należy do tej samej grupy, pochodzi z krzewu kokainowego (Erythroxylum coca) i wykazuje zupełnie inne działanie farmakologiczne.

Przemysłowe źródła atropiny i skopolaminy to głównie plantacje roślin z rodzaju Duboisia w Australii⁸. Farmacja produkuje dziś ponad 20 substancji czynnych zawierających pierścień tropanowy – od leków rozkurczowych, przez środki rozszerzające oskrzela, po leki stosowane w okulistyce i anestezjologii².

Jak alkaloidy tropanowe działają na organizm?

Główny mechanizm działania atropiny, skopolaminy i hioscyjaminy polega na kompetycyjnym, odwracalnym blokowaniu receptorów muskarynowych acetylocholiny (mAChR) – pięciu podtypów (M1–M5), które są receptorami sprzężonymi z białkiem G i rozmieszczonymi zarówno w ośrodkowym, jak i obwodowym układzie nerwowym¹. Acetylocholina jest głównym neuroprzekaźnikiem układu przywspółczulnego, więc jej zablokowanie daje efekty odwrotne do pobudzenia tego układu: przyspieszenie akcji serca, rozszerzenie oskrzeli, zmniejszenie wydzielania gruczołów i zahamowanie perystaltyki jelit¹.

Atropina wykazuje najwyższe powinowactwo do podtypu M1, a skopolamina silnie blokuje podtypy M1–M4⁹. Skopolamina przenika przez barierę krew–mózg szybciej niż atropina, ponieważ jest bardziej lipofilna, co tłumaczy jej silniejsze działanie ośrodkowe (senność, działanie przeciwwymiotne)¹⁰. Niemal wszystkie alkaloidy tropanowe przenikają do mózgu – wyjątkiem jest kalystegina⁶.

Kokaina należy do tej samej klasy strukturalnej, ale działa inaczej: blokuje transportery dopaminy (DAT), noradrenaliny (NET) i serotoniny (SERT), uniemożliwiając wychwyt zwrotny tych neuroprzekaźników i przedłużając ich działanie w szczelinie synaptycznej¹¹. To właśnie ten mechanizm odpowiada za jej silne działanie pobudzające i uzależniające – odmiennie niż w przypadku alkaloidów antycholinergicznych, które nie wykazują istotnego potencjału uzależniającego¹².

W jakich chorobach stosuje się leki z grupy alkaloidów tropanowych?

Zakres zastosowań klinicznych jest szeroki i obejmuje różne specjalności medyczne. Atropina podawana dożylnie (zwykle 0,5–1 mg) jest lekiem pierwszego wyboru w bradykardii i niedociśnieniu towarzyszącym zawałowi serca – w badaniu klinicznym na 56 pacjentach z zawałem powikłanym bradykardią zatokową atropina znormalizowała ciśnienie u 88% chorych i poprawiła przewodzenie przedsionkowo-komorowe u 85% pacjentów z blokiem II lub III stopnia⁴. W zatruciach środkami fosforoorganicznymi (pestycydami lub bojowymi środkami trującymi) stosuje się znacznie wyższe dawki – 2–4 mg i.v.¹³.

Skopolamina w postaci plastra transdermalnego (1,5 mg, uwalniający około 1 mg przez 72 godziny) skutecznie zapobiega chorobie lokomocyjnej i nudnościom pooperacyjnym. Przegląd Cochrane ocenia jakość tych dowodów jako umiarkowaną; liczba pacjentów potrzebna do leczenia (NNT) wynosi około 3–5¹⁴. W opiece paliatywnej skopolamina podawana podskórnie (0,4–0,6 mg co 4 godziny) lub transdermalnie ogranicza terminal­ne wydzielanie w drogach oddechowych (tzw. „rzężenie przedśmiertne”) poprzez blokadę receptorów M3 w gruczołach oskrzelowych¹⁵.

Atropina w stężeniu 0,01% w kroplach do oczu jest stosowana w kontroli progresji krótkowzroczności u dzieci. W badaniach ATOM (Singapur) wykazano około 50–60% redukcję wydłużania osi gałki ocznej w ciągu 2 lat w porównaniu z placebo, przy minimalnych działaniach niepożądanych⁵. Pochodne półsyntetyczne rozszerzyły wskazania o przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP): ipratropium (pochodna hioscyjaminy) i tiotropium (pochodna skopolaminy) to leki wziewne będące podstawą leczenia POChP¹⁶.

Jakie działania niepożądane mogą wystąpić podczas stosowania alkaloidów tropanowych?

Działania niepożądane wynikają bezpośrednio z mechanizmu antycholinergicznego i dotyczą zarówno układu obwodowego, jak i ośrodkowego. Obwodowe efekty to przede wszystkim suchość w ustach, zaparcia, zatrzymanie moczu, tachykardia i zaburzenia akomodacji wzroku (niewyraźne widzenie)⁶. Suchość w ustach przy stosowaniu plastra ze skopolaminą dotyczy ponad 60% użytkowników⁵.

Ośrodkowe działania niepożądane – senność, dezorientacja, zawroty głowy, a przy wyższych dawkach majaczenie i psychoza toksyczna – wynikają z przenikania tych substancji przez barierę krew–mózg⁶. W badaniu klinicznym z użyciem atropiny i.v. u pacjentów z zawałem serca psychoza toksyczna wystąpiła przy dawce skumulowanej powyżej 2,5 mg w ciągu 2,5 godziny⁴. Skopolamina częściej wywołuje senność niż tachykardię (odwrotnie niż atropina)¹⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Wszystkie leki zawierające alkaloidy tropanowe wymagają recepty lub stosowania w warunkach szpitalnych – nie są to substancje do samoleczenia. Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub zadzwoń na pogotowie (112), jeśli podczas stosowania takiego leku pojawią się:

• bardzo szybkie bicie serca (tachykardia) lub nieregularny rytm serca,
• niemożność oddania moczu (zatrzymanie moczu),
• nagłe pogorszenie widzenia, silny ból oczu lub szerokie, nieruchome źrenice,
• dezorientacja, pobudzenie, majaczenie lub halucynacje – szczególnie u osób starszych i dzieci⁶,
• wysoka gorączka z suchą, zaczerwienioną skórą (objawy ostrego zatrucia antycholinergicznego).

Szczególna ostrożność jest wymagana u:

• dzieci i osób starszych – obie grupy są bardziej wrażliwe na atropinę i inne alkaloidy tropanowe¹⁹,
• kobiet w ciąży i karmiących – skopolamina przenika przez łożysko i do mleka matki; stosowanie wyłącznie pod ścisłym nadzorem lekarza, gdy nie ma bezpieczniejszej alternatywy¹⁸,
• pacjentów z jaskrą z wąskim kątem, przerostem gruczołu krokowego, ciężką niewydolnością serca lub zaburzeniami rytmu – ze względu na ryzyko zaostrzenia tych stanów przez efekt antycholinergiczny⁶.

Pamiętaj, że rośliny zawierające alkaloidy tropanowe (pokrzyk wilcza jagoda, bieluń, lulekczarny) są silnie trujące. W razie przypadkowego spożycia jakiejkolwiek części tych roślin przez dziecko lub dorosłego natychmiast zadzwoń do Centrum Informacji Toksykologicznej (tel. 112) lub na pogotowie.

Stosując leki z tej grupy, ściśle przestrzegaj zaleceń lekarza i dawkowania podanego w ulotce. Nie zwiększaj dawki samodzielnie – ryzyko poważnych działań niepożądanych rośnie z dawką skumulowaną. Jeśli stosujesz plaster ze skopolaminą, przyklejaj go zgodnie z instrukcją (za uchem), myj ręce po przyklejeniu i nie dotykaj oczu. Przy planowanej operacji lub znieczuleniu ogólnym poinformuj anestezjologa o wszystkich stosowanych lekach z tej grupy.