Menu

Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Alanyloglutamina

Alanyloglutamina (L-alanylo-L-glutamina) to dipeptyd zbudowany z dwóch aminokwasów – glutaminy i alaniny. W odróżnieniu od wolnej glutaminy jest znacznie stabilniejsza chemicznie i lepiej rozpuszczalna w wodzie, dzięki czemu dociera do tkanek w większej ilości. Po wchłonięciu w jelicie cienkim – przez transporter PEPT1 – ulega rozszczepieniu na składowe aminokwasy. Biodostępność oralna przekracza 80%, podczas gdy wolna glutamina osiąga zaledwie 50–60%. Alanyloglutamina jest stosowana przede wszystkim w żywieniu pozajelitowym ciężko chorych pacjentów (dawka 0,2–0,5 g/kg/dobę i.v.), a w badaniach klinicznych ocenia się ją też u pacjentów po operacjach przewodu pokarmowego, po oparzeniach, w transplantologii i przy urazie mózgu. Jako suplement doustny jest badana głównie w kontekście nawodnienia i regeneracji u sportowców, choć dowody na poprawę wydolności są jak dotąd niejednoznaczne.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Czym różni się alanyloglutamina od zwykłej glutaminy i dlaczego jest lepiej wchłaniana?
W jakich sytuacjach klinicznych stosuje się alanyloglutaminę dożylnie?
Jakie są zalecane dawki – zarówno w szpitalu, jak i w suplementacji doustnej?
Kto powinien zachować ostrożność lub unikać stosowania tego związku?
Co mówią badania na temat alanyloglutaminy u sportowców?

Co to jest alanyloglutamina i czym różni się od zwykłej glutaminy?

Alanyloglutamina to dipeptyd – cząsteczka zbudowana z dwóch aminokwasów: L-glutaminy i L-alaniny połączonych wiązaniem peptydowym. To drobna zmiana strukturalna ma ogromne praktyczne znaczenie: wolna glutamina jest niestabilna w roztworach wodnych i ulega rozkładowi, szczególnie w środowisku kwaśnym lub w podwyższonej temperaturze⁸. Alanyloglutamina zachowuje się znacznie trwalej i dobrze rozpuszcza się w wodzie (≥56,6 mg/ml)⁹.

Glutamina sama w sobie jest najobficiej występującym wolnym aminokwasem w ludzkim organizmie i odgrywa kluczową rolę w metabolizmie komórkowym, funkcji układu odpornościowego i integralności bariery jelitowej¹⁰. W warunkach ciężkiej choroby, urazu, rozległych oparzeń czy intensywnego wysiłku zapotrzebowanie na glutaminę przekracza możliwości jej syntezy przez organizm – staje się wtedy aminokwasem warunkowo niezbędnym¹¹. Właśnie w takich sytuacjach alanyloglutamina okazuje się skuteczniejszą formą uzupełnienia niedoboru niż wolny aminokwas.

Jak alanyloglutamina wchłania się i działa w organizmie?

Po przyjęciu doustnym lub dożylnym alanyloglutamina nie jest rozkładana w żołądku – wchłania się jako nienaruszona cząsteczka w jelicie cienkim za pośrednictwem transportera PEPT1 (kodowanego przez gen SLC15A1), zlokalizowanego na rąbku szczoteczkowym enterocytów¹². Hydroliza wewnątrz komórek jelitowych uwalnia wolną alaninę i glutaminę, które trafiają do krwiobiegu.

Efektem jest biodostępność oralna przekraczająca 80%, podczas gdy wolna glutamina osiąga jedynie 50–60% – ponieważ ok. 75% wolnej glutaminy jest zużywane lokalnie przez jelita, zanim dotrze do innych tkanek¹. Stężenie glutaminy w osoczu po dawce doustnej osiąga szczyt już po 30–120 minutach¹. Po podaniu dożylnym okres półtrwania dipeptydu wynosi zaledwie ok. 0,26 h (zakres 0,15–0,63 h), co świadczy o bardzo szybkiej hydrolizie w tkankach¹³.

Losy alanyloglutaminy po wchłonięciu:

Glutamina służy jako paliwo dla szybko dzielących się komórek (enterocyty, limfocyty), uczestniczy w syntezie nukleotydów, produkcji glutationu (ochrona antyoksydacyjna) i transporcie azotu¹⁴.
Alanina jest substratem dla glukoneogenezy wątrobowej – pomaga utrzymać prawidłowy poziom glukozy we krwi podczas wysiłku, stresu metabolicznego lub głodzenia¹⁴.
W jelitach dipeptyd wspiera integralność bariery śluzówkowej i hamuje apoptozę enterocytów¹⁵.
Moduluje odpowiedź zapalną, ogranicza produkcję cytokin i może wpływać na ekspresję białek szoku cieplnego w stanach katabolicznych¹⁶.

Gdzie stosuje się alanyloglutaminę w medycynie?

Główne zastosowanie kliniczne alanyloglutaminy to żywienie pozajelitowe u pacjentów w stanach krytycznych. Glutamina w wolnej formie nie może być dodawana bezpośrednio do roztworów do żywienia pozajelitowego ze względu na niestabilność – dipeptyd rozwiązuje ten problem, ponieważ pozostaje stabilny w roztworze przez długi czas⁸.

W badaniach klinicznych alanyloglutamina była oceniana u pacjentów z ciężkimi oparzeniami, po operacjach przewodu pokarmowego, po transplantacji komórek macierzystych układu krwiotwórczego, przy urazie mózgu oraz u noworodków wymagających żywienia pozajelitowego¹⁷. Jedno z randomizowanych, kontrolowanych badań wykazało, że suplementacja alanyloglutaminą w dawce 0,5 g/kg/dobę w TPN przez 14 dni istotnie zwiększyła stężenie albuminy w surowicy (3,29 vs. 2,85 g/dl, p=0,006) u pacjentów na OIT; zaobserwowano też trend w kierunku krótszego pobytu na OIT i wyższej przeżywalności, choć różnice te nie osiągnęły istotności statystycznej¹⁸. Autorzy badania podkreślają, że potrzebne są dalsze, większe próby kliniczne¹⁹.

Sytuacja kliniczna	Sposób podania	Potencjalne korzyści (w trakcie badań)
Żywienie pozajelitowe (OIT)	Wlew dożylny	Zmniejszenie powikłań infekcyjnych, poprawa bilansu azotowego, wyższe stężenie albumin¹⁸
Ciężkie oparzenia	Żywienie pozajelitowe	Mniej zakażeń rany, niższe stężenie prokalcytoniny²⁰
Operacje przewodu pokarmowego	Żywienie dojelitowe/pozajelitowe	Krótszy pobyt w szpitalu, mniej powikłań²⁰
Dializoterapia otrzewnowa	Dodatek do płynu dializacyjnego	Ochrona błony otrzewnowej, ekspresja białek szoku cieplnego²¹
Transplantacja komórek macierzystych	Żywienie pozajelitowe	Mniejsza śmiertelność, mniej zakażeń²⁰
Uraz mózgu (TBI)	Wlew dożylny	Poprawa metabolizmu mózgowego, zmniejszenie stężenia mleczanu²¹

Ważna uwaga: wyniki badań klinicznych nad glutaminą w stanach krytycznych są niejednoznaczne. Część analiz wskazuje na korzyści, ale inne prace pokazują brak efektu lub nawet szkodliwość przy nieprawidłowym doborze pacjentów, dawki lub czasu podania¹⁰. Decyzję o stosowaniu alanyloglutaminy w warunkach szpitalnych zawsze podejmuje lekarz.

Dawkowanie – szpital i suplementacja doustna

W żywieniu pozajelitowym standardowe dawkowanie wynosi 0,2–0,5 g/kg masy ciała na dobę podawane dożylnie, wyłącznie u pacjentów bez niewydolności narządów². Maksymalna dobowa dawka dla dostępnych roztworów wynosi 30 g dipeptydu (odpowiadające 20 g glutaminy) – wyższe dawki (do 40–60 g/dobę) były stosowane w badaniach klinicznych przez ograniczony czas bez stwierdzonych działań niepożądanych²². W celu normalizacji stężenia glutaminy w osoczu stosuje się typowo 20–25 g/dobę³.

W suplementacji doustnej – głównie w kontekście sportu – badania stosowały dawki 1–3 g na dobę. Optymalnej dawki doustnej nie ustalono jednoznacznie i wymaga to dalszych badań⁴. Dawkowanie doustne jest zbliżone do glutaminy pod względem zakresu, czasu podania i celu stosowania⁴.

Alanyloglutamina a sport – co mówią badania?

W jednym z badań z randomizacją koszykarze przyjmujący alanyloglutaminę w dawce 1 g na 500 ml wody wykazali o ok. 12,5% lepszą skuteczność rzutów w porównaniu z grupą odwodnioną (p=0,016) i o ok. 11,1% lepszą niż przy nawodnieniu samą wodą (p=0,029). Poprawiły się też czas reakcji wzrokowej i ogólne obciążenie treningowe²³²⁴. Efekt ten wiąże się prawdopodobnie z lepszym wchłanianiem płynów i elektrolitów z jelita, a nie z bezpośrednim działaniem ergogenicznym²⁵.

Jednocześnie inne dane wskazują, że alanyloglutamina może skuteczniej niż wolna glutamina podnosić stężenie glutaminy w mięśniach po suplementacji²⁶. Jednak przekładalność tego efektu na realną poprawę wydolności u zdrowych sportowców nie została potwierdzona – obecne dowody nie popierają jej stosowania jako suplementu ergogenicznego⁷²⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Alanyloglutamina w formie dożylnej to preparat stosowany wyłącznie pod nadzorem medycznym. W przypadku suplementacji doustnej warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

masz ciężką niewydolność nerek (klirens kreatyniny <25 ml/min) – stosowanie jest przeciwwskazane⁶;
chorujesz na ciężką niewydolność wątroby – stosowanie jest przeciwwskazane⁶;
stwierdzono u ciebie ciężką kwasicę metaboliczną⁶;
masz łagodne lub umiarkowane zaburzenia czynności nerek bądź wątroby – wymagana jest ostrożność i monitorowanie²⁸;
jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa w tych grupach;
przyjmujesz leki wpływające na gospodarkę aminokwasową lub nerki;
po rozpoczęciu suplementacji zauważysz niepokojące objawy ze strony przewodu pokarmowego, nerek lub wątroby.

Wyniki badań klinicznych nad alanyloglutaminą w stanach krytycznych są złożone – w niektórych grupach pacjentów suplementacja może być nieskuteczna lub wręcz szkodliwa, jeśli nie jest właściwie dobrana pod względem dawki, czasu i wskazań¹⁰. Dlatego każda decyzja o stosowaniu tego związku w warunkach klinicznych należy do lekarza.

Alanyloglutamina to dobrze poznana forma glutaminy z udokumentowanymi korzyściami w żywieniu klinicznym – zwłaszcza u pacjentów, u których glutamina staje się aminokwasem warunkowo niezbędnym. Jeśli rozważasz suplementację doustną w celach sportowych, pamiętaj, że dowody na poprawę wydolności są ograniczone, a dawki 1–3 g/dobę to zakres stosowany w badaniach, nie oficjalne zalecenie. Przed rozpoczęciem suplementacji warto skonsultować się z farmaceutą lub lekarzem – szczególnie jeśli masz jakiekolwiek problemy z nerkami lub wątrobą.

Pytania i odpowiedzi

Czym jest alanyloglutamina i do czego służy?

Alanyloglutamina to dipeptyd zbudowany z glutaminy i alaniny. Stosuje się ją głównie w żywieniu pozajelitowym pacjentów w stanach krytycznych (po urazach, oparzeniach, operacjach), ponieważ dostarcza glutaminę w stabilnej, dobrze wchłanianej formie²⁹. Dostępna jest też jako suplement doustny dla sportowców, choć dowody na poprawę wydolności są ograniczone⁷.

Dlaczego alanyloglutamina wchłania się lepiej niż wolna glutamina?

Alanyloglutamina jest wchłaniana jako nienaruszona cząsteczka przez transporter PEPT1 w jelicie cienkim, omijając degradację w żołądku. Biodostępność oralna przekracza 80%, podczas gdy wolna glutamina osiąga 50–60%, bo ok. 75% wolnej glutaminy jest zużywana lokalnie przez jelita¹¹².

Jakie jest zalecane dawkowanie alanyloglutaminy?

W żywieniu pozajelitowym stosuje się 0,2–0,5 g/kg masy ciała na dobę dożylnie, wyłącznie u pacjentów bez niewydolności narządów². W suplementacji doustnej badania stosowały dawki 1–3 g/dobę, jednak optymalna dawka doustna nie jest jeszcze ostatecznie ustalona⁴.

Czy alanyloglutamina poprawia wydolność sportową?

Obecne dowody naukowe nie potwierdzają stosowania alanyloglutaminy jako suplementu poprawiającego wydolność u zdrowych sportowców⁷. Jedno badanie wykazało poprawę dokładności rzutów i czasu reakcji u koszykarzy podczas nawodnienia, co wiąże się raczej z lepszym wchłanianiem płynów niż z efektem ergogenicznym²³.

Jak szybko alanyloglutamina działa po podaniu?

Po podaniu doustnym stężenie glutaminy w osoczu osiąga szczyt po 30–120 minutach – szybciej i wyżej niż po przyjęciu równomolarnej dawki wolnej glutaminy¹. Po podaniu dożylnym dipeptyd ma bardzo krótki okres półtrwania – ok. 0,26 h – co odzwierciedla jego szybką hydrolizę w tkankach¹³.

Kto nie powinien stosować alanyloglutaminy?

Alanyloglutamina jest przeciwwskazana u osób z ciężką kwasicą metaboliczną, ciężką niewydolnością nerek (klirens kreatyniny <25 ml/min) oraz ciężką niewydolnością wątroby⁶. Przy łagodnych lub umiarkowanych zaburzeniach czynności nerek i wątroby wymagana jest ostrożność i kontrola lekarska²⁸.

Czy alanyloglutaminę można stosować doustnie, czy tylko dożylnie?

Alanyloglutaminę można podawać zarówno doustnie, jak i dożylnie (w żywieniu pozajelitowym) oraz dojelitowo przez sondę³⁰. Forma dożylna jest standardem w warunkach szpitalnych ze względu na wymaganą stabilność roztworu; doustna – dostępna w suplementach – jest badana głównie w kontekście sportu i nawodnienia³¹.

Jaką rolę pełni glutamina uwolniona z alanyloglutaminy?

Uwolniona glutamina jest paliwem dla szybko dzielących się komórek – enterocytów i limfocytów – wspiera barierę jelitową, uczestniczy w syntezie nukleotydów i glutationu (ochrona antyoksydacyjna) oraz transportuje azot między tkankami¹⁴.

Co dzieje się z alaniną po rozszczepieniu dipeptydu?

Alanina uwolniona z dipeptydu jest przekształcana przez aminotransferazę alaninową (ALT) do pirogronianu, który wchodzi na szlak glukoneogenezy lub cykl TCA. Pomaga to utrzymać prawidłowy poziom glukozy we krwi podczas wysiłku, stresu lub głodzenia¹⁴.

Czy alanyloglutamina jest bezpieczna?

Pod nadzorem medycznym alanyloglutamina jest ogólnie uważana za bezpieczną – nawet dawki do 40–60 g/dobę stosowane przez ograniczony czas w badaniach klinicznych nie wiązały się z działaniami niepożądanymi ze strony samego dipeptydu²². Konieczna jest ostrożność u osób z zaburzeniami czynności nerek lub wątroby²⁸.

Czy alanyloglutamina jest stosowana w dialyzie?

Tak, w badaniach klinicznych alanyloglutamina była dodawana do płynów do dializy otrzewnowej. Badano jej wpływ na biokompatybilność płynu dializacyjnego, ekspresję białek szoku cieplnego i zachowanie integralności błony otrzewnowej²¹.

Czy alanyloglutamina jest przydatna po operacjach?

W badaniach klinicznych suplementacja alanyloglutaminą w żywieniu pozajelitowym po operacjach przewodu pokarmowego wiązała się z mniejszą liczbą powikłań infekcyjnych i krótszym pobytem w szpitalu²⁰³². Decyzję o jej zastosowaniu podejmuje jednak zawsze lekarz prowadzący.

Czy alanyloglutamina jest tym samym co glutamina w suplementach?

Nie – to różne formy. Zwykłe suplementy glutaminy zawierają wolny aminokwas L-glutaminę, który jest mniej stabilny i gorzej wchłaniany niż alanyloglutamina. Alanyloglutamina jako dipeptyd osiąga biodostępność >80%, czyli wyraźnie wyższą niż wolna glutamina¹. Oba związki dostarczają jednak ostatecznie tego samego aminokwasu do tkanek²⁹.

Alanyloglutamina w żywieniu klinicznym – historia i kontrowersje

Glutamina przez lata była uznawana za niemal obowiązkowy składnik żywienia pozajelitowego u pacjentów w stanach krytycznych. Jednak wyniki nowszych badań pokazały, że jej suplementacja może być nieskuteczna lub nawet szkodliwa, jeśli nie zostanie właściwie dobrana dawka, czas podania i typ pacjenta¹⁰. Dziś wytyczne podkreślają, że alanyloglutamina powinna być stosowana wyłącznie u pacjentów bez niewydolności narządów, a każde zlecenie wymaga indywidualnej oceny klinicznej². To dobry przykład na to, jak suplementacja uznawana za „bezpieczną rutynę” wymaga ciągłej weryfikacji w rzetelnych badaniach.

Dlaczego wolna glutamina nie nadaje się do worków z żywieniem pozajelitowym?

Wolna L-glutamina ma poważną wadę technologiczną: w roztworach wodnych i w podwyższonej temperaturze ulega spontanicznej cyklizacji do piroglutaminianu i hydrolizie do glutaminianu – tracąc aktywność biologiczną⁸. Alanyloglutamina, dzięki wiązaniu peptydowemu, jest odporna na ten rozkład i może być bezpiecznie przechowywana w roztworach do żywienia pozajelitowego. To właśnie dlatego dipeptyd, a nie wolny aminokwas, stał się standardem w żywieniu klinicznym – i dobrym przykładem, jak drobna modyfikacja chemiczna rozwiązuje realny problem farmaceutyczny³³.

Alanyloglutamina a nawodnienie sportowców

Jednym z ciekawszych zastosowań alanyloglutaminy poza kliniką jest jej rola w napojach nawadniających dla sportowców. Badania sugerują, że dipeptyd zwiększa wchłanianie wody i elektrolitów z jelita cienkiego – efektywniej niż sama glutamina – prawdopodobnie dzięki aktywacji specyficznych kotransporterów jonowych w nabłonku jelitowym⁵. W warunkach łagodnego odwodnienia podczas meczu koszykówki dawka już 1 g na 500 ml wody wiązała się z lepszą dokładnością rzutów i czasem reakcji w porównaniu z samą wodą²³. To obiecujący, ale wciąż wstępny kierunek badań – potrzebne są większe próby kliniczne, zanim można będzie formułować jednoznaczne zalecenia dla sportowców.