Chinowiec

Czym jest chinowiec i skąd pochodzi?

Chinowiec soczystoczerwony (Cinchona succirubra, znany też jako Cinchona pubescens) to wiecznie zielone drzewo dorastające nawet do 30 metrów wysokości, należące do rodziny marzanowatych (Rubiaceae). Naturalnie rośnie w górskich rejonach Ameryki Południowej – w Peru, Boliwii, Wenezueli i Ekwadorze. Z biegiem czasu zostało introdukowane do Azji Południowo-Wschodniej (wyspa Jawa, Indie) oraz do Afryki, gdzie dziś prowadzi się jego plantacje.

Surowcem wykorzystywanym w ziołolecznictwie i kosmetyce jest kora – o barwie szarobrunatnej lub brunatnoczerwonej, o grubości 2–7 mm, twardej i kruchej. Zbiera się ją z dorosłych drzew, po czym suszy i rozdrabnia. Co ciekawe, miejsca po zerwaniu kory z czasem regenerują się, co sprawia, że pozyskiwanie surowca może być procesem zrównoważonym.

Historia chinowca jest wyjątkowa. Inkowie używali go do leczenia febry na długo przed przybyciem Europejczyków. Gdy misjonarze jezuiccy przywieźli wiedzę o tej roślinie do Europy, kora chinowca – sprzedawana pod nazwą Pulvis jezuitorum lub Pulvis peruvianus – stała się pierwszym skutecznym lekiem na malarię. Ciekawostką jest też to, że Brytyjczycy w kolonialnych Indiach mieszali gorzki wodny roztwór chininy z ginem, tworząc tym samym znany do dziś drink „gin z tonikiem”.

Co zawiera kora chinowca – skład i substancje czynne

Bogactwo składników aktywnych sprawia, że chinowiec jest wyjątkowym surowcem zielarskim. Kora zawiera od 6 do nawet 10% alkaloidów chinolinowych, wśród których najważniejsze to:

• Chinina (0,8–4%) – główny alkaloid, odpowiedzialny za działanie przeciwmalaryczne, przeciwgorączkowe i przeciwbólowe; historycznie był to pierwszy skuteczny lek na malarię.
• Chinidyna (0,02–0,4%) – izomer chininy, stosowana współcześnie jako lek przeciwarytmiczny; reguluje pracę serca i stosowana jest w migotaniu przedsionków.
• Cynchnina i cynchonidyna (łącznie 1,5–5%) – alkaloidy o podobnych właściwościach, uzupełniające działanie chininy.

Oprócz alkaloidów kora chinowca zawiera garbniki katechinowe (do 16%), cynchonainy (prekursory garbników), gorzkie glikozydy triterpenowe, proantocyjanidyny, kwasy organiczne, olejek eteryczny oraz sterole. To właśnie garbniki i cynchonainy odpowiadają za działanie ściągające i przeciwbakteryjne, a związki gorzkie – za stymulację wydzielania enzymów trawiennych i śliny.

Jak działa chinowiec – właściwości i zastosowanie wewnętrzne

Kora chinowca od stuleci stosowana jest jako tak zwane amarum – środek gorzki, który przez odruchowe pobudzenie receptorów smakowych zwiększa wydzielanie śliny, soku żołądkowego i enzymów trawiennych. W praktyce oznacza to, że preparaty z chinowca mogą wspierać trawienie i pobudzać apetyt, co jest szczególnie przydatne w stanach osłabienia organizmu i rekonwalescencji.

Tradycyjne wskazania do stosowania przetworów z kory chinowej obejmują:

• Zaburzenia trawienia – wzdęcia, uczucie pełności, niedokwaśność żołądka, niestrawność
• Brak apetytu i osłabienie organizmu, w tym po chorobie
• Biegunkę, w tym o podłożu infekcyjnym
• Stany ogólnego wyczerpania i osłabienia odporności
• Przeziębienie i stany gorączkowe (działanie przeciwgorączkowe)

Chinina historycznie była pierwszym lekiem przeciwmalarycznym – hamuje enzymy oksydoredukcyjne zarodźców malarii. Dziś w leczeniu malarii stosuje się głównie syntetyczne pochodne (np. chlorochinę), jednak chinowiec pozostaje cennym surowcem zielarskim. Chinidyna z kolei znalazła zastosowanie jako lek nasercowy – reguluje rytm serca i stosowana jest w migotaniu przedsionków.

Kora chinowca wykazuje też działanie uszczelniające naczynia krwionośne – może być pomocna przy żylakach i hemoroidach. Zewnętrznie odwary i nalewki stosowane są do płukania jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych (działanie antyseptyczne i ściągające), a także do okładów na trudno gojące się rany, odleżyny i owrzodzenia skóry. Kora chinowca i jej przetwory mają również zdolność pochłaniania promieniowania UV, co czyni je interesującym składnikiem preparatów ochronnych.

Chinowiec na włosy – jak działa wyciąg z kory?

Jednym z popularniejszych współczesnych zastosowań chinowca jest pielęgnacja włosów i skóry głowy. Wyciąg z kory chinowej, dostępny m.in. jako ekstrakt etanolowy (Cinchona pubescens bark extract), znajdziemy w szamponach, odżywkach i ampułkach do włosów.

Jak działa chinina na włosy? Przede wszystkim pobudza mieszki włosowe i stymuluje porost włosów. Zwiększa ukrwienie cebulek, przez co są one lepiej dotlenione i odżywione. Dodatkowo wyciąg z chinowca wpływa na aktywność enzymu 5-alfa-reduktazy, który bierze udział w procesie łysienia. Regularne stosowanie może więc przynosić następujące efekty:

• Zmniejszenie wypadania włosów i wzmocnienie ich u nasady
• Pobudzenie porostu nowych włosów
• Regulacja mikroflory skóry głowy i ograniczenie łupieżu
• Działanie przeciwłojotokowe i łagodzące podrażnienia skóry głowy
• Zapobieganie nadmiernej utracie wody przez skórę głowy

Przy wypadaniu włosów odwar z kory chinowej wciera się w skórę głowy 2–3 razy w tygodniu. Efekty regularnego stosowania widoczne są zazwyczaj po 2–4 tygodniach.

Jak stosować chinowiec – dawkowanie i formy preparatów

Kora chinowca dostępna jest w aptekach i sklepach zielarskich w kilku formach. Każda z nich ma nieco inny sposób stosowania:

• Kora cięta lub sproszkowana – służy do przygotowania odwaru. Pół łyżeczki (ok. 0,5 g) rozdrobnionej kory zalać szklanką wody, gotować na małym ogniu przez 5 minut, odstawić na 20–30 minut, przecedzić. Stosować pół szklanki do 3 razy dziennie (np. przed posiłkami przy problemach trawiennych).
• Sproszkowana kora (pulvis) – 500 mg 3 razy dziennie doustnie.
• Nalewka (tinctura, zazwyczaj 1:5) – 20–30 kropli 3 razy dziennie, rozcieńczona.
• Ekstrakt gęsty – 300 mg 3 razy dziennie; ze względu na gorzki smak najlepiej w kapsułkach.

Zgodnie z zaleceniami Komisji Europejskiej dobowa dawka nie powinna przekraczać 1–3 gramów sproszkowanej kory i odpowiadającej jej ilości przetworów. Zewnętrznie (okłady, płukanki, wcierania w skórę głowy) stosuje się odwar lub rozcieńczoną nalewkę według potrzeb.

Korę i przetwory z chinowca przechowuj w temperaturze pokojowej, w szczelnym opakowaniu (puszka, słoik), chronionym przed światłem i wilgocią, w miejscu niedostępnym dla dzieci.

Działania niepożądane i bezpieczeństwo stosowania

Chinowiec, choć jest surowcem naturalnym, zawiera silnie działające alkaloidy i wymaga ostrożności. Wśród możliwych działań niepożądanych wymienia się:

• Reakcje alergiczne (rumień, pęcherzyki, plamy na skórze – nawet po małych dawkach u osób wrażliwych)
• Bóle i zawroty głowy, szumy uszne
• Nudności, wymioty, biegunka
• Gorączkę i trombocytopenię (zwiększoną skłonność do krwawień)
• Zaburzenia funkcjonowania wątroby
• Zaburzenia rytmu serca – szczególnie u pacjentów kardiologicznych

W przypadku przedawkowania może dojść do uszkodzenia układu nerwowego, prowadzącego do zapalenia wielonerwowego, pogorszenia słuchu i zaburzeń wzroku. W dużych dawkach chinowiec jest toksyczny i może powodować poważne powikłania kardiologiczne. Jeśli podczas stosowania preparatów z chinowca pojawią się szumy uszne, pogorszenie słuchu, zaburzenia widzenia lub wysypka skórna – natychmiast przerwij stosowanie.

Podsumowanie – co warto wiedzieć o chinowcu?

Chinowiec to roślina o wyjątkowo bogatym składzie i szerokim spektrum zastosowań – od wspomagania trawienia, przez działanie antyseptyczne, po pielęgnację włosów. Wyciąg z chinowca warto rozważyć przy osłabieniu apetytu, problemach trawiennych, trudno gojących się ranach lub wypadaniu włosów. Przed rozpoczęciem stosowania sprawdź jednak, czy nie bierzesz leków, z którymi chinowiec może wchodzić w interakcje – lista jest długa i obejmuje leki przeciwzakrzepowe, nasercowe i przeciwdepresyjne. Bezwzględnie unikaj preparatów z chinowca w ciąży i podczas karmienia piersią. Stosuj zawsze w zalecanych dawkach i zaczynaj od mniejszych ilości, obserwując reakcję organizmu.