Benzofenon-4

Czym jest benzofenon-4 i gdzie go znajdziesz w aptece?

Benzofenon-4 to chemiczny filtr UV znany pod nazwą INCI Benzophenone-4 oraz międzynarodową nazwą farmaceutyczną sulizobenzon (CAS 4065-45-6). Chemicznie jest to kwas 5-benzoilo-4-hydroksy-2-metoksybenzenosulfonowy – wodnorozpuszczalny biały lub jasnożółty proszek krystaliczny o masie cząsteczkowej 308,31 g/mol⁹. Substancja należy do grupy benzofenononów i jest stosowana wyłącznie zewnętrznie.

W aptece i drogerii znajdziesz go przede wszystkim jako składnik kremów z filtrem SPF, emulsji do opalania, żeli i sprayów ochronnych, a także produktów do pielęgnacji włosów z ochroną przeciwsłoneczną, balsamów do ust, lakierów do paznokci i nawilżających kremów do twarzy i rąk⁶¹⁰. Pełni w nich podwójną rolę: ochrania skórę przed promieniowaniem UV, a jednocześnie stabilizuje inne składniki preparatu – barwniki, zapachy i aktywne substancje wrażliwe na światło¹¹.

Jak benzofenon-4 działa na skórę – mechanizm działania filtra UV

Benzofenon-4 pochłania fotony UV w zakresie ok. 284–360 nm, obejmującym promieniowanie UVB i krótkofalowe UVA (tzw. UVA-2). Po pochłonięciu energii cząsteczka przechodzi w stan wzbudzony, a następnie wraca do stanu podstawowego, uwalniając energię w postaci ciepła – zamiast szkodliwych wolnych rodników¹¹². Kluczowy dla tej właściwości jest układ hydroksyl–karbonyl w cząsteczce: grupa hydroksylowa sąsiadująca z grupą karbonylową odpowiada za absorpcję UV i stabilność elektronową całej struktury¹².

Substancja jest wysoce fotostabilna – sama nie ulega rozkładowi pod wpływem światła słonecznego, a jednocześnie chroni przed degradacją inne filtry UV w preparacie². Ważne ograniczenie: benzofenon-4 stosowany samodzielnie zapewnia stosunkowo słabą ochronę przed UVB i nie pochłania długofalowego UVA (UVA-1, powyżej ok. 360 nm). Dlatego producenci łączą go z innymi filtrami, np. oktokreylenem czy homosalatem, aby uzyskać szerokie spektrum ochrony i wyższy SPF²¹¹.

Jakie stężenie benzofenonu-4 jest dopuszczalne – przepisy w Polsce i UE?

W Unii Europejskiej benzofenon-4 jest regulowanym filtrem UV, wpisanym do Załącznika VI (pozycja 22) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1223/2009 dotyczącego produktów kosmetycznych. Maksymalne dopuszczalne stężenie wynosi 5% (wyrażone jako forma kwasowa)⁴. Limit ten obowiązuje w szerokim spektrum produktów kosmetycznych: kremach z filtrem, kremach do twarzy i rąk, produktach do mycia i pielęgnacji (zarówno zmywalnych, jak i niezmywalnych), pomadkach do ust oraz sprayach słonecznych³.

W marcu 2024 r. Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS) opublikował końcową opinię naukową (SCCS/1660/23), potwierdzając bezpieczeństwo benzofenonu-4 przy stężeniu do 5% w wymienionych kategoriach produktów, przy uwzględnieniu zagregowanej ekspozycji skórnej³¹⁶. Wcześniejsza ocena SCCS pochodzi z 1999 r.; ponowna ewaluacja w 2024 r. była odpowiedzią na pytania o potencjalne działanie endokrynne substancji, zgłoszone przez Komisję Europejską w 2019 r.¹⁷.

Czy benzofenon-4 wnika przez skórę i czy jest bezpieczny?

Benzofenon-4 słabo przenika przez barierę naskórkową w porównaniu z wieloma innymi filtrami UV¹⁵. Jednocześnie – co jest istotne dla oceny bezpieczeństwa – może nasilać przenikanie przez skórę innych substancji obecnych w preparacie⁶. Dane farmakokinetyczne uzyskano dotychczas głównie z badań na zwierzętach: u szczurów po jednorazowej dawce miejscowej 0,1 mg stwierdzono Cmax = 1,8 µg/g, AUC = 23,2 µg·h/mL i okres półtrwania ok. 9 godzin²²²³. Wyniki te nie są bezpośrednio przekładalne na człowieka.

Benzofenon-4 jest klasyfikowany jako podejrzany disruptor endokrynny (substancja mogąca zaburzać gospodarkę hormonalną)⁷. Właśnie dlatego Komisja Europejska zleciła SCCS ponowną ocenę bezpieczeństwa, której wyniki opublikowano w 2024 r. – przy stężeniu do 5% i przy uwzględnieniu łącznej ekspozycji z różnych produktów substancja została uznana za bezpieczną dla konsumentów³. Ocena ta nie obejmowała jednak wpływu na środowisko³.

W jakich produktach aptecznych i kosmetycznych jest benzofenon-4?

Benzofenon-4 znajdziesz w wielu produktach dostępnych bez recepty. Najczęstsze kategorie to kremy i emulsje z filtrem SPF, spraye i żele ochronne, produkty „water-resistant” do stosowania na plażę lub przy aktywności fizycznej, a także kosmetyki do codziennej pielęgnacji z ochroną UV – kremy do twarzy i rąk, balsamy do ust, produkty do stylizacji i pielęgnacji włosów⁶¹⁰. Pełni też funkcję pomocniczą w preparatach farmaceutycznych stosowanych miejscowo, gdzie chroni substancje czynne przed fotodegradacją²⁴²⁵.

Jego wodnorozpuszczalność – wynikająca z obecności grupy sulfonowej – sprawia, że jest szczególnie przydatny w przejrzystych żelach, sprayach i preparatach na bazie wodnej, gdzie filtry olejowe trudniej się rozpuszczają²⁶. Wadą tej samej właściwości jest szybsze spłukiwanie z powierzchni skóry podczas pływania, co skraca czas efektywnej ochrony²⁷.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed użyciem produktów zawierających benzofenon-4, jeśli:

• Jesteś w ciąży lub karmisz piersią – brak wystarczających danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa, a substancja jest klasyfikowana jako podejrzany disruptor endokrynny⁷.
• Masz zdiagnozowane choroby hormonalne (np. zaburzenia tarczycy, choroby nadnerczy) lub stosujesz leczenie hormonalne⁷.
• Masz historię alergii kontaktowej lub fotoalergii na składniki kremów z filtrem, inne benzofenony lub pokrewne związki chemiczne⁵.

Przerwij stosowanie produktu i skontaktuj się z lekarzem, jeśli po jego użyciu wystąpią:

• Zaczerwienienie, swędzenie, pęcherze lub wysypka – zwłaszcza po ekspozycji na słońce (mogą wskazywać na fotoalergiczne zapalenie skóry)⁵.
• Obrzęk, pokrzywka lub nasilone pieczenie skóry po nałożeniu preparatu⁵.
• Objawy ogólne: duszność, zawroty głowy, obrzęk twarzy lub gardła – te symptomy mogą świadczyć o reakcji anafilaktycznej i wymagają natychmiastowej pomocy medycznej⁵.
• Podrażnienie lub ból oczu po kontakcie z preparatem⁵.

Jeśli masz wątpliwości co do składu produktów z filtrem, poproś farmaceutę o pomoc w odczytaniu etykiety. Przy wyborze kremów z SPF dla małych dzieci (do 2. roku życia) zawsze skonsultuj się z pediatrą lub farmaceutą, zanim sięgniesz po preparat z filtrami chemicznymi.

Przy wyborze produktów z filtrem UV sprawdź skład INCI na opakowaniu – benzofenon-4 jest tam wymieniony jako „Benzophenone-4″. Jeśli masz skórę wrażliwą lub skłonną do alergii, rozważ preparaty oparte na mineralnych filtrach UV (tlenek cynku, dwutlenek tytanu), które rzadziej wywołują reakcje alergiczne. Stosując krem z filtrem, pamiętaj o regularnym ponownym nakładaniu – szczególnie po kąpieli, ze względu na szybkie spłukiwanie benzofenonu-4 z powierzchni skóry. Producenci zazwyczaj łączą go z innymi filtrami UV, dlatego zwróć uwagę na oznaczenie „broad spectrum” (szerokie spektrum), które informuje o ochronie zarówno przed UVB, jak i UVA.