Menu

Surowce roślinne

Boldoa aromatyczna

Boldoa aromatyczna (Peumus boldus), znana też jako boldo, to wiecznie zielony krzew pochodzący z Chile, którego liście od stuleci stosuje się w medycynie tradycyjnej – głównie przy dolegliwościach trawiennych i problemach z wątrobą. Głównym składnikiem aktywnym jest boldyna, alkaloid o udokumentowanym działaniu przeciwutleniającym i ochronnym na komórki wątroby. Liście zawierają też flawonoidy (katechy, kwercetyna, kemferol), kwasy fenolowe oraz olejki eteryczne – w tym toksyczną askarydolę. Komitet ds. Ziołowych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków zakwalifikował liść boldo jako tradycyjny ziołowy produkt leczniczy wskazany przy niestrawności i łagodnych skurczach przewodu pokarmowego. Askarydola zawarta w olejku eterycznym może uszkadzać wątrobę – dlatego zaleca się wyłącznie preparaty pozbawione tego związku lub stosowanie liścia w postaci herbaty przez ograniczony czas.

Spis treści

Z tego materiału dowiesz się:

Jakie substancje aktywne zawierają liście boldo i za co odpowiada boldyna?
Na jakie dolegliwości stosuje się wyciąg z liści boldo i co mówią na ten temat europejskie regulacje?
Jak bezpiecznie dawkować boldo w postaci herbaty lub kapsułek?
Dlaczego askarydola jest niebezpieczna i kto bezwzględnie powinien unikać boldo?
Z jakimi lekami boldo wchodzi w interakcje?

Co to jest boldoa aromatyczna i jakie substancje aktywne zawiera?

Boldoa aromatyczna (Peumus boldus Mol.) to wiecznie zielony krzew z rodziny Monimiaceae, rosnący naturalnie w Chile i rejonie Morza Śródziemnego. W fitoterapii i lecznictwie wykorzystuje się wyłącznie liście – surowiec znany jako Boldi folium⁹. Liście są bogate w trzy główne grupy składników aktywnych: alkaloidy izochinolinowe, polifenole oraz olejek eteryczny¹¹⁰.

Dominującym alkaloidem jest boldyna – aporfina o najwyższym stężeniu w korze i liściach, uznana za główny składnik biologicznie czynny rośliny¹¹. Obok boldyny w liściach zidentyfikowano izoboldinę, norizoboldinę, reticulinę, laurotetaninę i laurolitysinę¹¹². Frakcja flawonoidowa obejmuje przede wszystkim katechinę (dominujący flawonoid), a także izoramnetynę, kemferol i glikozydy kwercetyny¹³¹⁴. Wśród kwasów fenolowych obecne są kwas kawowy i kwas chlorogenowy¹⁴. Olejek eteryczny zawiera monoterpeny: 1,8-cyneol (eukaliptol), p-cymen, limonen, α-pinen, β-pinen – oraz askarydolę, endoperoksydowy monoterpen o potencjale toksycznym¹⁵¹⁶.

Badania nad frakcjami liścia boldo wykazały, że aktywność przeciwutleniająca pochodzi głównie z frakcji flawonoidowej (ok. 44% całkowitej aktywności, z czego katechina odpowiada za ~61%), a frakcja alkaloidowa – z boldyną na czele – wnosi ok. 16%¹⁷. Wyciąg z liści boldo standaryzowany na zawartość boldyny powinien zawierać co najmniej 0,05% tego alkaloidu¹⁸.

Jak działa boldo – mechanizm i udokumentowane właściwości

Boldyna wykazuje silne właściwości przeciwutleniające – w badaniach laboratoryjnych hamuje peroksydację lipidów w mikrosomach wątrobowych przy stężeniu ok. 0,015 mM (50% inhibicja), co plasuje ją efektywnością powyżej wielu syntetycznych antyoksydantów¹⁹. Alkaloid działa ochronnie na hepatocyty: w badaniach na izolowanych komórkach wątroby szczura całkowicie zapobiegał uszkodzeniu oksydacyjnemu przy stężeniu 0,87 mmol/l²⁰. Wyniki te dotyczą modeli przedklinicznych – brak jest jak dotąd dużych badań klinicznych potwierdzających te efekty bezpośrednio u ludzi.

Boldyna działa żółciopędnie i żółciotwórczo (cholagogicznie i choleretycznie) – stymuluje produkcję i wydzielanie żółci przez wątrobę oraz jej uwalnianie przez pęcherzyk żółciowy, co wspomaga trawienie tłuszczów i łagodzi niestrawność²¹²². Alkaloid wykazuje też właściwości rozkurczające mięśnie gładkie jelit, co może łagodzić kolkę i dyskomfort po posiłku²³. W badaniach przedklinicznych zaobserwowano ponadto działanie neuroochronne i sercowo-naczyniowe – boldyna poprawiała funkcję śródbłonka i redukuje stres oksydacyjny w modelach nadciśnienia i hiperglikemii²⁴²⁵. Alkaloidy aporfiny (w tym boldyna) wykazują też aktywność hamującą agregację płytek krwi, co ma znaczenie kliniczne przy łączeniu z lekami przeciwzakrzepowymi²⁶.

Olejek eteryczny boldo – z limonem, 1,8-cyneolom i p-cymenem – ma udokumentowane właściwości przeciwdrobnoustrojowe i przeciwgrzybicze (m.in. wobec Candida spp.)¹⁶²⁷. Zawiera jednak askarydolę, która przy większych dawkach jest hepatotoksyczna i neurotoksyczna²⁸.

Ważne – askarydola i toksyczność olejku: Askarydola to naturalnie występujący składnik olejku eterycznego boldo, który może uszkadzać wątrobę i – w wysokich dawkach – powodować objawy neurotoksyczne: omamy, zaburzenia zachowania, a nawet porażenie²⁸²⁹. Opisano przypadki zatruć po spożyciu naparów z liści boldo⁶. Jeśli sięgasz po suplement lub ekstrakt z boldo, upewnij się, że preparat jest pozbawiony askarydoli (ang. ascaridole-free) lub że producent podaje standaryzację surowca⁵. Nie stosuj olejku eterycznego z boldo doustnie.

Wskazania – kiedy stosuje się boldo?

HMPC (Komitet ds. Ziołowych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków) sklasyfikował liść boldo jako tradycyjny ziołowy produkt leczniczy wskazany przy niestrawności (dyspepsji) i łagodnych skurczowych zaburzeniach przewodu pokarmowego³⁰. Klasyfikacja „tradycyjny” oznacza, że wskazanie opiera się na długotrwałym stosowaniu, a nie na wynikach randomizowanych badań klinicznych. ESCOP (Europejskie Stowarzyszenie Fitoterapii) rozszerza wskazanie o łagodną dysfunkcję wątrobowo-żółciową³. Niemiecka Komisja E zatwierdziła boldo do leczenia skurczowych zaburzeń żołądkowo-jelitowych i dyspepsji³¹.

W tradycyjnym ziołolecznictwie liście boldo stosuje się przy:

uczuciu ciężkości i niestrawności po tłustych posiłkach³²
wzdęciach, kolkach i łagodnych skurczach jelitowych³³
łagodnych zaburzeniach czynności wątroby i pęcherzyka żółciowego³
zaparciach i spowolnionej motoryce jelit²³

Warto pamiętać, że dla większości wymienionych zastosowań – w tym kamicy żółciowej, chorób nerek czy bólu stawów – brak jest wiarygodnych dowodów klinicznych potwierdzających skuteczność³⁴. Boldo to suplement i tradycyjny produkt ziołowy, nie lek o udowodnionej skuteczności klinicznej.

Dawkowanie i dostępne formy boldo

Liść boldo dostępny jest w kilku postaciach: suszony liść do zaparzania, suche ekstrakty w kapsułkach i tabletkach, nalewka (tinktura) oraz ekstrakt płynny³⁵. Najlepiej udokumentowaną formą jest herbata (napar). Zalecane dawkowanie wg monografii fitoterapeutycznej to:

Forma	Dawka jednorazowa	Częstotliwość	Dawka dobowa
Napar (herbata)	1–2 g suszonych liści / 150 ml wrzątku, parzyć 10–15 min	2–3 razy dziennie	ok. 4,5 g liścia
Ekstrakt suchy (kapsułki)	wg etykiety preparatu	wg etykiety	wg etykiety
Nalewka / ekstrakt płynny	wg etykiety preparatu	wg etykiety	wg etykiety

Komisja E zaleca 3 g suszonego liścia dziennie przy dolegliwościach trawiennych³⁶. Nie należy stosować boldo dłużej niż 4 tygodnie bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą²⁹. Niektóre źródła zalecają jeszcze krótszy okres – do 7 dni przy stosowaniu preparatów o wyższym stężeniu³⁷. Jeśli stosujesz ekstrakt lub kapsułki, zawsze przestrzegaj dawkowania podanego przez producenta i upewnij się, że preparat jest pozbawiony askarydoli.

Boldo a leki – interakcje, o których musisz wiedzieć:

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe (warfaryna, acenokumarol, heparyna, kwas acetylosalicylowy, klopidogrel) – boldo spowalnia krzepnięcie krwi i może nasilać ryzyko krwawienia⁸³⁸.
Lit – boldo działa moczopędnie i może zwiększać stężenie litu we krwi do wartości toksycznych⁸.
Takrolimus (lek immunosupresyjny po przeszczepach) – boldo obniża stężenie takrolimusu, co grozi odrzuceniem przeszczepu²⁹³⁸.
Leki hepatotoksyczne – łączne stosowanie zwiększa ryzyko uszkodzenia wątroby⁸.
Leki obniżające ciśnienie i leki antyarytmiczne (w tym digoksyna) – możliwe interakcje farmakodynamiczne; skonsultuj z lekarzem³⁹.

Działania niepożądane – co może się pojawić?

Przy stosowaniu w zalecanych dawkach boldo jest zazwyczaj dobrze tolerowany. Opisywane działania niepożądane to przede wszystkim nudności, biegunka i podrażnienie żołądka⁴⁰. Okazjonalnie mogą wystąpić reakcje alergiczne⁴¹. Przy nadmiernym spożyciu lub stosowaniu preparatów zawierających askarydolę odnotowano cięższe objawy: żółtaczkę i wzrost enzymów wątrobowych (opisany przypadek u 87-letniej pacjentki po regularnym piciu naparu z boldo – objawy ustąpiły po odstawieniu⁴²), a nawet omamy i zaburzenia neurologiczne²⁸. Olejek eteryczny aplikowany bezpośrednio na skórę może powodować podrażnienie i wysypkę⁴³.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Boldo to roślina lecznicza o wąskim oknie bezpieczeństwa w określonych grupach pacjentów. Skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem, jeśli:

masz chorobę wątroby lub podwyższone enzymy wątrobowe – boldo może pogłębić uszkodzenie wątroby⁴⁴
masz kamicę żółciową lub niedrożność dróg żółciowych – nasilone wydzielanie żółci może spowodować przemieszczenie kamienia i zablokowanie przewodów⁷
masz choroby nerek – olejek eteryczny boldo może uszkadzać nerki przy większych dawkach⁴⁰
przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe, przeciwpłytkowe, lit, takrolimus lub inne leki wymagające stałego monitorowania stężeń⁸
planujesz zabieg operacyjny – odstawiaj boldo co najmniej 2 tygodnie przed operacją ze względu na ryzyko krwawienia⁴⁵

Bezwzględnie nie stosuj boldo, jeśli:

jesteś w ciąży – badania na zwierzętach sugerują ryzyko wad wrodzonych i poronień⁷
karmisz piersią – brak danych o bezpieczeństwie⁴⁶
masz niedrożność dróg żółciowych – ryzyko perforacji⁴⁷
jesteś dzieckiem lub nastolatkiem poniżej 18. roku życia⁴⁶

Natychmiast skontaktuj się z lekarzem lub jedź na izbę przyjęć, jeśli po spożyciu boldo pojawią się: żółtaczka (zażółcenie skóry lub białkówek oczu), silny ból brzucha, omamy lub zaburzenia zachowania, trudności z oddychaniem lub objawy ciężkiej reakcji alergicznej (obrzęk twarzy, pokrzywka, duszność)²⁸⁴².

Boldo może być pomocnym wsparciem przy łagodnych dolegliwościach trawiennych, ale wymaga rozsądku. Wybieraj preparaty z liścia boldo standaryzowane i pozbawione askarydoli, stosuj przez krótki czas (do 4 tygodni), nie przekraczaj zalecanych dawek i zawsze informuj lekarza o przyjmowanych suplementach ziołowych – szczególnie jeśli bierzesz leki na stałe.

Pytania i odpowiedzi

Co to jest boldyna i dlaczego jest ważna w boldo?

Boldyna to główny alkaloid izochinolinowy zawarty w liściach i korze boldo (Peumus boldus). Jest uważana za kluczowy składnik aktywny rośliny odpowiedzialny za działanie przeciwutleniające, żółciopędne i ochronne na komórki wątroby. W badaniach laboratoryjnych hamuje peroksydację lipidów w mikrosomach wątrobowych już przy stężeniu ok. 0,015 mM¹⁹.

Na co pomaga boldo – jakie są uznane wskazania?

HMPC (Europejska Agencja Leków) uznaje liść boldo za tradycyjny ziołowy produkt leczniczy przy niestrawności (dyspepsji) i łagodnych skurczach przewodu pokarmowego³⁰. ESCOP wskazuje dodatkowo na łagodną dysfunkcję wątrobowo-żółciową. Dla pozostałych tradycyjnych zastosowań (kamica żółciowa, choroby nerek, bóle stawów) brak jest wystarczających dowodów klinicznych³⁴.

Jak zaparzyć herbatę z boldo i ile jej wypijać?

Zaleca się zalanie 1–2 g suszonych liści boldo 150 ml wrzącej wody i parzenie przez 10–15 minut, następnie przecedzenie. Pij 2–3 filiżanki dziennie, co daje łącznie ok. 4,5 g liścia na dobę⁴⁴⁸. Nie stosuj dłużej niż 4 tygodnie bez konsultacji z lekarzem²⁹.

Czy boldo jest bezpieczne dla wątroby?

Boldyna sama w sobie ma właściwości ochronne wobec komórek wątroby wykazane w badaniach przedklinicznych⁴⁹. Jednak askarydola zawarta w olejku eterycznym boldo może uszkadzać wątrobę – opisano przypadki żółtaczki po regularnym spożywaniu naparów z liści⁴². Osoby z chorobami wątroby powinny unikać boldo lub stosować je wyłącznie po konsultacji z lekarzem⁴⁴.

Czym jest askarydola i dlaczego jest niebezpieczna?

Askarydola to monoterpen endoperoksydowy naturalnie obecny w olejku eterycznym boldo. Może powodować uszkodzenie wątroby, a w wysokich dawkach – objawy neurotoksyczne: omamy i zaburzenia zachowania²⁸. Dlatego zaleca się stosowanie wyłącznie preparatów pozbawionych askarydoli i unikanie doustnego przyjmowania olejku eterycznego z boldo⁵.

Czy boldo wchodzi w interakcje z lekami?

Tak – boldo może nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych (warfaryna, klopidogrel), zwiększać stężenie litu we krwi do poziomów toksycznych oraz obniżać stężenie takrolimusu, co u pacjentów po przeszczepach może prowadzić do odrzucenia narządu⁸³⁸. Poinformuj lekarza o stosowaniu boldo, jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe.

Czy boldo można stosować w ciąży?

Nie – boldo jest bezwzględnie przeciwwskazane w ciąży. Badania na zwierzętach wskazują na ryzyko wad wrodzonych i poronień⁷. Brak jest też danych o bezpieczeństwie stosowania podczas karmienia piersią, dlatego kobiety karmiące również powinny unikać tego surowca⁴⁶.

Czy boldo można stosować przy kamicy żółciowej?

Przy kamicy żółciowej boldo wolno stosować wyłącznie pod nadzorem lekarza – nasilony przepływ żółci może spowodować przemieszczenie kamienia i jego zaklinowanie w przewodzie żółciowym lub jelicie⁷. Przy całkowitej niedrożności dróg żółciowych boldo jest bezwzględnie przeciwwskazane ze względu na ryzyko perforacji⁴⁷.

Czy dzieci mogą pić herbatę z boldo?

Nie – stosowanie boldo u dzieci i młodzieży poniżej 18. roku życia nie jest zalecane ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa w tej grupie wiekowej⁴⁶.

Jakie formy boldo są dostępne w aptece?

Boldo dostępne jest jako suszony liść do zaparzania, suche ekstrakty w kapsułkach i tabletkach, nalewka (tinktura) oraz ekstrakt płynny³⁵. Przy wyborze suplementu zwróć uwagę na standaryzację – preparat powinien być pozbawiony askarydoli lub mieć podaną jej zawartość⁵.

Jak długo można bezpiecznie stosować boldo?

Zaleca się ograniczenie stosowania boldo do maksymalnie 4 tygodni bez konsultacji z lekarzem²⁹. Niektóre preparaty o wyższym stężeniu sugerują jeszcze krótszy okres – do 7 dni³⁷. Długotrwałe stosowanie może wiązać się z ryzykiem hepatotoksyczności i neurotoksyczności.

Czy boldo naprawdę pomaga na wątrobę?

Boldyna – główny alkaloid boldo – wykazuje właściwości ochronne na komórki wątroby w badaniach na zwierzętach i modelach in vitro⁵⁰. Brak jednak dużych randomizowanych badań klinicznych potwierdzających te efekty u ludzi. HMPC sklasyfikował boldo jako produkt tradycyjny, co oznacza, że wskazanie opiera się na wieloletnim stosowaniu, a nie na dowodach klinicznych wysokiej jakości³⁰.

Historia boldo – od Mapuczów do europejskich farmakopei

Liście boldo były stosowane przez rdzennych mieszkańców Chile, lud Mapuczów, na długo przed przybyciem Europejczyków – głównie jako środek na dolegliwości trawienne i wątrobowe⁵¹. Hiszpańscy koloniści przejęli tę tradycję, a w XIX wieku boldo trafiło do Europy, gdzie zyskało uznanie w lecznictwie ziołowym. Dziś liść boldo widnieje w szeregu farmakopei i jest ujęty w monografii HMPC Europejskiej Agencji Leków jako tradycyjny ziołowy produkt leczniczy³⁰. W Argentynie boldo bywa dodawane do yerba mate, a w kuchni południowoamerykańskiej liście służą jako przyprawa do ryb i mięs⁵².

Boldyna – alkaloid o szerokim potencjale badawczym

Boldyna wzbudza rosnące zainteresowanie naukowców jako naturalny antyoksydant o wyjątkowo szerokim spektrum działania. W badaniach przedklinicznych wykazano, że może działać przeciwzapalnie, hamować agregację płytek krwi, poprawiać funkcję śródbłonka naczyniowego w modelach cukrzycy i nadciśnienia²⁴²⁵, a nawet hamować aktywność acetylcholinesterazy – enzymu związanego z chorobą Alzheimera⁵³. Badania wykazały też aktywność boldyny wobec wirusa HIV-1 w modelach laboratoryjnych⁵⁴. Wszystkie te wyniki dotyczą jednak etapu badań podstawowych – do potwierdzenia ich klinicznego znaczenia u ludzi potrzebne są dalsze badania.

Boldo a inne rośliny zwane „boldo"

Nazwa „boldo” bywa w Polsce i Brazylii stosowana zamiennie dla kilku różnych roślin. Prawdziwe boldo to Peumus boldus z rodziny Monimiaceae. W Brazylii pod nazwą „boldo” popularny jest Plectranthus barbatus (dawniej Coleus barbatus), zawierający inne składniki aktywne – forskolinę i barbatuzinę – o odmiennym profilu farmakologicznym⁵⁵. Istnieje też Vernonia condensata, lokalnie zwana „alumã” lub „boldo baiano”, badana pod kątem działania przeciwbólowego i przeciwzapalnego⁵⁶. Kupując suplement z boldo, sprawdź nazwę łacińską – tylko Peumus boldus ma monografię HMPC i ESCOP³.