Pieprzowiec owocowy

Czym jest pieprzowiec owocowy i skąd pochodzi?

Pieprzowiec owocowy, znany naukowo jako Capsicum annuum L., to roślina z rodziny psiankowatych (Solanaceae), spokrewniona z pomidorami i bakłażanami. Pochodzi z Ameryki Środkowej i Południowej, skąd trafiła do Europy i jest dziś uprawiana w krajach o ciepłym klimacie – m.in. na Węgrzech, w Bułgarii, Turcji i Hiszpanii.

W farmacji surowcem są dojrzałe, wysuszone owoce ostrej odmiany długo-owocowej, określane jako Fructus Capsici. Mają kształt stożkowaty, długość 6–12 cm, błyszczącą powierzchnię i barwę od pomarańczowej do czerwonobrunatnej. Smak: intensywnie ostry i piekący. Zapach: swoisty, lekko korzenny.

Farmakopea Polska i Europejska precyzyjnie określają wymagania jakościowe dla tego surowca – m.in. minimalna zawartość kapsaicynoidów (wyrażona jako kapsaicyna) musi wynosić co najmniej 0,4% w wysuszonym surowcu.

Co znajduje się w owocach pieprzowca – skład aktywny

Owoce pieprzowca owocowego mają wyjątkowo bogaty skład chemiczny. Na czele stoją kapsaicynoidy – grupa alkaloidów, do której należą:

• Kapsaicyna – główny składnik (63–77% wszystkich kapsaicynoidów), odpowiada za ostry smak i działanie terapeutyczne.
• Dihydrokapsaicyna – stanowi 20–32% kapsaicynoidów, działa synergistycznie z kapsaicyną.
• Nordihydrokapsaicyna, homokapsaicyna i homodihydrokapsaicyna – obecne w mniejszych ilościach, wzmacniają efekty biologiczne.

Poza kapsaicynoidami owoce zawierają imponującą paletę innych substancji czynnych:

• Witamina C – w ilości nawet 140 mg na 100 g surowca, więcej niż w pomarańczach czy cytrynach. Co ciekawe, w papryce witamina C jest odporna na działanie wysokiej temperatury.
• Karotenoidy – kapsantyna, kapsorubina, beta-karoten, luteina, zeaksantyna; nadają owocom czerwoną barwę i wykazują działanie antyoksydacyjne.
• Witamina E – silny przeciwutleniacz.
• Witaminy z grupy B – m.in. B2.
• Flawonoidy – luteolina, kwercetyna; działają przeciwzapalnie i antyoksydacyjnie.
• Sole mineralne – żelazo, wapń, fosfor, magnez, potas.
• Saponiny, olejek eteryczny, białka (12–15%).

Owoce są niskokaloryczne – dostarczają zaledwie ok. 24 kcal na 100 g, przy jednocześnie wysokiej gęstości odżywczej.

Zewnętrzne zastosowanie pieprzowca – kiedy sięgnąć po maść lub plaster?

Stosowanie zewnętrzne to najlepiej udokumentowany obszar terapeutyczny pieprzowca owocowego. Europejska Agencja Leków zaleca wyciągi gęste z owoców pieprzowca do łagodzenia bólu mięśni, w tym bólów krzyża.

Preparaty zewnętrzne z kapsaicyną stosuje się przy:

• Bólach mięśniowych i krzyża – działanie rozgrzewające i zmniejszające odczuwanie bólu.
• Bólach reumatycznych i artretycznych – kapsaicyna łagodzi objawy osteoartrozy przy stosowaniu 0,025% preparatów.
• Nerwobólach – np. neuralgii popółpaścowej; plastry zawierające 8% kapsaicyny zmniejszają ból w tej chorobie.
• Neuropatii cukrzycowej – specjalistyczne preparaty z 0,075% kapsaicyną są zatwierdzone do tego wskazania.
• Urazach, obrzękach, miejscach uderzonych i przemarzniętych stopach – wyciąg wcierany w skórę przyspiesza resorpcję wysięków i poprawia krążenie.

W farmakopealnych recepturach zewnętrznych kapsaicyna stosowana jest w stężeniach: 0,02–0,05% w maściach, 0,005–0,01% w mazidłach oraz 10–40 µg/cm² w plastrach. Nalewką z pieprzowca można również płukać bolące gardło.

Wewnętrzne zastosowanie pieprzowca – wpływ na trawienie i odporność

Stosowany doustnie, pieprzowiec owocowy wykazuje wielokierunkowe działanie na układ pokarmowy i odpornościowy. Substancje aktywne zawarte w owocach silnie drażnią błony śluzowe jamy ustnej i gardła, co wzmaga wydzielanie gruczołów ślinowych i soków trawiennych.

Napar lub wyciąg z pieprzowca stosowany wewnętrznie:

• Pobudza wydzielanie kwasu solnego, soku trzustkowego i jelitowego – wspiera trawienie i przyswajanie składników pokarmowych.
• Pobudza motorykę żołądka i jelit – ułatwia transport treści pokarmowej.
• Działa wiatropędnie – zmniejsza wzdęcia.
• Działa napotnie – wspomaga pocenie się.
• Poprawia apetyt i pomaga przy niestrawności.
• Stymuluje układ GALT i MALT (układ odpornościowy układu pokarmowego) – wspiera odporność od strony przewodu pokarmowego i pobudza odnowę nabłonka jelit.

Wyciągi olejowe i spirytusowe z pieprzowca stosowane doustnie jako środek wzmacniający i pobudzający podawane są zazwyczaj w dawce 1–2 łyżeczki dziennie. 1 g świeżej papryki o zawartości ok. 0,5–1% kapsaicyny dostarcza naturalnie 5–10 mg kapsaicyny.

Wyciąg z owoców pieprzowca owocowego – formy dostępne w produktach aptecznych

Wyciąg z owoców pieprzowca owocowego to skoncentrowana forma składników aktywnych, dostępna w różnych postaciach farmaceutycznych. Najważniejsze z nich to:

• Wyciąg gęsty standaryzowany – zalecany przez Europejską Agencję Leków do łagodzenia bólu mięśni; stosowany w maściach i plastrach.
• Nalewka standaryzowana (Tinctura Capsici normata) – stosowana zewnętrznie do wcierania lub doustnie; powinna zawierać nie mniej niż 0,016–0,06% kapsaicyny.
• Oleożywica oczyszczona i kwantyfikowana (Capsici oleoresina raffinata) – stosowana w preparatach farmaceutycznych do użytku zewnętrznego.
• Ekstrakt stosowany w kosmetyce – wyciąg z owoców pieprzowca stosuje się w kremach i balsamach, gdzie kapsaicyna pobudza mikrokrążenie skóry głowy i może wspomagać wzrost włosów, a silne właściwości antyoksydacyjne witaminy C i karotenoidów chronią skórę przed wolnymi rodnikami.

Wyciąg z pieprzowca można pozyskiwać za pomocą etanolu, wody lub oleju roślinnego. Każda z tych form ma nieco inny profil składników aktywnych i zastosowanie – wyciągi olejowe nadają się zarówno do stosowania zewnętrznego, jak i wewnętrznego.

Bezpieczeństwo stosowania i działania niepożądane

Pieprzowiec owocowy i jego wyciągi są ogólnie uznawane za bezpieczne przy stosowaniu w typowych ilościach. Kapsaicyna w normalnych dawkach nie powoduje trwałych uszkodzeń tkanek. Jednak kilka kwestii wymaga uwagi:

• Stosowanie doustne – może powodować podrażnienie błon śluzowych żołądka, pocenie się i katar. Duże dawki lub długotrwałe stosowanie mogą być szkodliwe.
• Stosowanie zewnętrzne – może wywoływać pieczenie, zaczerwienienie i świąd skóry. Nie stosować na skórę uszkodzoną, wrażliwą ani w okolicach oczu i błon śluzowych.
• Ciąża i karmienie piersią – stosowanie zewnętrzne w ciąży jest uznawane za prawdopodobnie bezpieczne. Stosowanie doustne jako leku jest prawdopodobnie bezpieczne w drugiej połowie drugiego trymestru i w trzecim trymestrze, ale należy unikać doustnego przyjmowania podczas karmienia piersią – odnotowano przypadki podrażnień skóry u niemowląt karmionych piersią przez matki spożywające duże ilości ostrej papryki.
• Dzieci – preparatów zewnętrznych z kapsaicyną nie należy stosować u dzieci poniżej 2. roku życia.
• Zaburzenia krzepnięcia krwi – pieprzowiec może zwiększać ryzyko krwawień u osób z takimi zaburzeniami.

Podsumowanie – praktyczne wskazówki

Pieprzowiec owocowy to jeden z najlepiej przebadanych surowców roślinnych stosowanych zarówno zewnętrznie, jak i wewnętrznie. Zewnętrznie – maści, plastry i mazidła z kapsaicyną to sprawdzony sposób na bóle mięśni, stawów i nerwobóle; Europejska Agencja Leków oficjalnie rekomenduje wyciągi gęste z owoców pieprzowca właśnie do tych wskazań. Wewnętrznie – napar lub wyciąg wspiera trawienie, poprawia apetyt i działa immunostymulująco. Jeśli przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe, przeciwcukrzycowe lub teofilinę, omów stosowanie preparatów z pieprzowca z farmaceutą – istnieją istotne interakcje. Nie stosuj preparatów zewnętrznych na uszkodzoną skórę ani w okolicach oczu. Wybierając suplement lub preparat apteczny, zwróć uwagę na standaryzację – zawartość kapsaicynoidów decyduje o skuteczności preparatu.