Przyczyny bruksizmu – co powoduje zgrzytanie zębami?

Bruksizm, czyli zgrzytanie i zaciskanie zębów, jest schorzeniem o złożonej etiologii, której naukowcy nadal do końca nie rozumieją¹. Nie istnieje jedna konkretna przyczyna tego zaburzenia – jego rozwój wynika z kombinacji różnych czynników fizycznych, psychicznych i genetycznych²³. Zrozumienie przyczyn bruksizmu jest kluczowe dla opracowania skutecznego planu leczenia i zapobiegania dalszym powikłaniom.

Główne grupy czynników etiologicznych

Etiologia bruksizmu może być podzielona na trzy główne grupy: czynniki psychospołeczne, czynniki obwodowe (peryferyjne) oraz czynniki patofizjologiczne związane z ośrodkowym układem nerwowym⁴. Ta wieloczynnikowa natura schorzenia oznacza, że u różnych pacjentów mogą dominować różne mechanizmy, co wymaga indywidualnego podejścia diagnostycznego i terapeutycznego.

Współczesne badania coraz częściej wskazują na to, że zaburzenia w ośrodkowym układzie nerwowym, szczególnie w systemie neuroprzekaźników, mogą odgrywać kluczową rolę w rozwoju bruksizmu⁴. Jednocześnie badania populacyjne na dużą skalę wykazały, że wysoce stresujące życie stanowi istotny czynnik ryzyka rozwoju bruksizmu snu⁴.

Różnice między bruksizmem dziennym a nocnym

Badacze uważają, że bruksizm dzienny i nocny mogą mieć różne przyczyny⁵⁶. Bruksizm dzienny (czuwny) jest zazwyczaj półświadomy i często związany ze stresem wywołanym obowiązkami rodzinnymi lub presją w pracy⁵. Może również wystąpić jako strategia radzenia sobie ze stresem lub nawyk podczas głębokiego myślenia czy koncentracji¹.

Z kolei bruksizm nocny (snu) może być związany z aktywnością żucia podczas snu, która występuje w związku z krótkimi zaburzeniami podczas snu¹. Ten typ bruksizmu jest uważany za „zaburzenie ruchu związane ze snem” i rozpoczyna się jako problem w ośrodkowym układzie nerwowym⁶. Istnieją dowody na to, że bruksizm snu jest spowodowany mechanizmami związanymi z ośrodkowym układem nerwowym, obejmującymi wybudzenia ze snu i nieprawidłowości neuroprzekaźników⁵.

Czynniki psychologiczne i stres

Stres i lęk są jednymi z najczęściej wymienianych przyczyn bruksizmu⁷⁸. Systematyczny przegląd z 2020 roku wykazał istotny związek między stresem a bruksizmem⁸. Uczucie przytłoczenia i stresu może prowadzić do bruksizmu, a osoby z depresją lub zaburzeniami lękowymi, takimi jak duże zaburzenie depresyjne lub uogólnione zaburzenie lękowe, są bardziej narażone na rozwój tego schorzenia².

Emocje takie jak lęk, stres, złość, frustracja czy napięcie mogą prowadzić do bruksizmu dziennego¹. Czynniki psychospołeczne, w tym stres, nastrój, cierpienie, nerwowość i smutek, odgrywają istotną rolę w rozwoju tego zaburzenia³. Według Stowarzyszenia Bruksizmu około 70% wszystkich przypadków jest spowodowanych przez stres lub lęk⁹.

Badania wykazały również, że zaburzenia psychiczne, lęk, stres i niekorzystne czynniki psychospołeczne są znacząco powiązane ze zgrzytaniem zębów podczas snu⁹. Niektóre osoby są mniej odporne na stres i dlatego bardziej cierpią z powodu fizycznych i psychologicznych konsekwencji⁹.

Zaburzenia snu i bezdechy senne

Zaburzenia snu, szczególnie bezdechy senne (obturacyjny bezdech senny – OSA), są ściśle związane z bruksizmem⁷¹⁰. Badania potwierdziły korelację między bezdechem sennym a zgrzytaniem zębów, co oznacza, że wiele osób ma oba schorzenia jednocześnie². Jednak nie jest jasne, czy bezdech senny powoduje bruksizm, czy odwrotnie – eksperci nadal badają tę zależność².

Bezdech senny to schorzenie, które powoduje tymczasowe zatrzymanie oddychania podczas snu, co może obniżać jakość snu i powodować częste wybudzenia¹¹. Zakłócając sen, bezdech senny może promować zgrzytanie lub zaciskanie zębów¹¹. Zaciskanie i zgrzytanie występuje, gdy organizm zaczyna odczuwać niedobór tlenu, powodując napięcie mięśni podczas łapania powietrza¹².

Nocny bruksizm często występuje podczas lekkich faz snu non-REM i następuje po zmianach fizjologicznych, takich jak aktywacja mózgu i zwiększone tętno, co sugeruje pochodzenie ośrodkowe¹³. Badacze powiązali bruksizm snu z mikrowybudzeniami podczas snu, genetyką, neurochemią i oddychaniem¹³.

Leki i substancje psychoaktywne

Niektóre leki mogą zwiększać ryzyko wystąpienia bruksizmu³. Szczególnie dotyczy to leków stosowanych w leczeniu depresji, padaczki i zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)³. Wśród antydepresantów, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) są najczęściej związane z bruksizmem⁷.

Badanie z 2018 roku wykazało związek między SSRI a bruksizmem, przy czym fluoksetyna (Prozac) i sertralina (Zoloft) były najczęstszymi sprawcami wśród badanych leków⁸. Również inne leki psychiatryczne, w tym leki przeciwpsychotyczne, mogą powodować bruksizm jako efekt uboczny¹⁴.

Używki również odgrywają znaczącą rolę w etiologii bruksizmu. Spożywanie alkoholu, kofeiny i palenie papierosów są powiązane ze zwiększonym ryzykiem zgrzytania zębów³⁷. Wysokie spożycie kofeiny, równoważne więcej niż sześciu filiżankom kawy dziennie, może zwiększać ryzyko bruksizmu⁶. Używanie narkotyków rekreacyjnych, takich jak ecstasy i kokaina, również może prowadzić do bruksizmu⁷.

Czynniki genetyczne i dziedziczne

Istnieją dowody na to, że bruksizm może mieć komponent genetyczny³. Niektóre badania sugerują, że może istnieć pewien stopień dziedzicznej podatności na rozwój bruksizmu snu¹⁵. Bruksizm senny, w szczególności, jest genetyczny – jeśli jeden z członków rodziny ma bruksizm, istnieje większe ryzyko jego wystąpienia u innych¹⁶.

Badania wykazały, że prawdopodobieństwo rozwoju choroby u dziecka jest o 50% wyższe, jeśli schorzenie zostało zdiagnozowane u krewnych pierwszego stopnia¹⁷. Jeśli masz bruksizm, możliwe jest, że inni członkowie rodziny również go mają lub mieli w przeszłości¹⁸. Ten genetyczny aspekt może wyjaśniać, dlaczego niektóre rodziny są bardziej predysponowane do rozwoju tego zaburzenia Zobacz więcej: Czynniki genetyczne i dziedziczne w bruksizmie.

Schorzenia współistniejące

Bruksizm może być związany z wieloma schorzeniami psychicznymi i medycznymi⁶¹⁰. Wśród schorzeń neurologicznych wymienia się chorobę Parkinsona, demencję, padaczkę oraz zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)⁶⁷.

Inne schorzenia, które mogą być związane z bruksizmem, to choroba refluksowa przełyku (GERD), lęki nocne oraz różne zaburzenia związane ze snem⁶. Również zaburzenia żołądkowo-przełykowe mogą przyczyniać się do rozwoju bruksizmu – gdy połykamy wydzielinę z kataru opadającego z nosa, istnieje tendencja do zaciskania szczęki¹⁹.

W przypadku dzieci, bruksizm może być związany z różnymi schorzeniami, w tym z mózgowym porażeniem dziecięcym, zapaleniem migdałków, zaburzeniami snu jak bezdech senny, infekcjami ucha oraz zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi²⁰. Również alergie mogą prowadzić do bruksizmu u dzieci²¹.

Inne czynniki etiologiczne

Wśród innych czynników, które mogą przyczyniać się do rozwoju bruksizmu, wymienia się typ osobowości. Osoby o agresywnej, konkurencyjnej lub nadpobudliwej osobowości mogą być bardziej narażone na rozwój tego schorzenia¹⁶²². Bruksizm często dotyka osoby „typu A”, które są bardziej napięte z natury²².

Niektóre badania wskazują również na możliwy związek z niedoborami żywieniowymi. Jedno małe badanie wykazało, że osoby z bruksizmem mają niższy poziom witaminy D i małe ilości wapnia w diecie²³. Niedobory żywieniowe witaminy B5, magnezu i wapnia również mogą powodować zgrzytanie zębów²⁴.

W rzadkich przypadkach bruksizm może być spowodowany infekcjami pasożytniczymi²⁴. Również problemy z zębami, takie jak nieprawidłowe dopasowanie czy nakładanie się zębów górnych i dolnych, mogą przyczyniać się do rozwoju tego schorzenia Zobacz więcej: Czynniki stomatologiczne i anatomiczne w bruksizmie.

Znaczenie kompleksowego podejścia diagnostycznego

Ze względu na wieloczynnikową naturę bruksizmu, identyfikacja konkretnej przyczyny u danego pacjenta zazwyczaj wymaga dogłębnej analizy jego historii medycznej i stomatologicznej oraz stylu życia, a także oceny stomatologicznej¹⁴. Pierwszym krokiem w radzeniu sobie z bruksizmem jest identyfikacja przyczyny²³.

Zrozumienie czynników leżących u podstaw, czy to stresu, problemów ze snem, czynników związanych ze stylem życia, czy problemów stomatologicznych, jest kluczowe dla podjęcia niezbędnych kroków w kierunku ulgi²⁵. Tylko kompleksowe podejście diagnostyczne pozwala na opracowanie skutecznego planu leczenia dostosowanego do indywidualnych potrzeb pacjenta.