Seler zwyczajny

Czym jest seler zwyczajny i co zawiera?

Seler zwyczajny (Apium graveolens L.) to roślina z rodziny Apiaceae, uprawiana na całym świecie jako warzywo i przyprawa. W fitoterapii wykorzystuje się przede wszystkim nasiona oraz korzeń, rzadziej łodygę i liście. Każda z tych części rośliny zawiera nieco inny profil substancji czynnych, co przekłada się na różne zastosowania¹¹.

Najbogatsza chemicznie jest frakcja olejków eterycznych – główne składniki to limonen, γ-terpinen, karwon oraz ftalidy (w tym 3-n-butyloflalid i sedanolid)¹²¹³. Obok nich w roślinie występują flawonoidy: apigenina, luteolina, kwercetyna i kemferol; kwasy fenolowe: kawowy, kumarowy i ferulowy; kumaryny (w tym furokumaryny/psoraleny); a także poliacetyleny (falkarinol, falkarindiol) i minerały – potas i magnez²¹⁴¹⁵.

Wyciąg z nasion selera zwyczajnego jest szczególnie bogaty w lotne związki z grupy ftalidów – to właśnie im przypisuje się główne właściwości biologiczne preparatów z nasion. Wyciąg z selera zwyczajnego (z liści, łodygi lub korzenia) zawiera więcej flawonoidów i kwasów fenolowych¹³¹⁶.

Jak seler zwyczajny działa w organizmie?

Ftalidy, a szczególnie 3-n-butyloflalid, rozluźniają mięśnie gładkie ścian tętnic – efektem jest rozszerzenie naczyń i obniżenie oporu obwodowego. Mechanizm obejmuje uwalnianie tlenku azotu (NO) przez śródbłonek naczyń oraz blokowanie kanałów wapniowych¹⁷. Jednocześnie potas i magnez obecne w roślinie wspomagają regulację rytmu serca i pomagają nerkom wydalać nadmiar sodu².

Flawonoidy (apigenina, luteolina) hamują prozapalne enzymy i neutralizują wolne rodniki, zmniejszając stan zapalny w naczyniach krwionośnych¹⁸. Apiol – fenolowy eter z olejku eterycznego nasion – wykazuje działanie moczopędne i antyseptyczne w obrębie dróg moczowych¹⁹. Seler wpływa również na enzymy wątrobowe: składniki rośliny hamują aktywność CYP1A2 – enzymu cytochromu P-450 odpowiedzialnego za metabolizm wielu leków, co jest źródłem istotnych interakcji²⁰.

Do czego stosuje się seler zwyczajny i wyciąg z jego nasion?

Tradycja ziołolecznicza sięga starożytności – Dioskurydes opisywał seler jako środek moczopędny, rozkurczowy i wspomagający trawienie²³. Współcześnie seler i jego wyciągi są badane w kontekście kilku zastosowań:

• Nadciśnienie tętnicze – jako terapia wspomagająca; dostępne są randomizowane badania kliniczne z wyciągiem z nasion⁴²⁴.
• Stany zapalne układu moczowego – działanie moczopędne i antyseptyczne apiolidu sprzyja płukaniu dróg moczowych; tradycyjnie stosowany przy infekcjach pęcherza i nerek¹¹¹⁹.
• Bóle menstruacyjne (dysmenorrhea) – jedno badanie kliniczne wykazało skuteczność preparatu łączącego wyciąg z nasion selera, anyżu i szafranu (500 mg 3 razy dziennie przez pierwsze 3 dni menstruacji) w redukcji bólu i jego czasu trwania²⁵²⁶.
• Dna moczanowa i reumatyzm – wyciągi z nasion wykazały działanie obniżające stężenie kwasu moczowego i przeciwartretyczne w modelach zwierzęcych; brakuje rozstrzygających badań u ludzi⁴²⁷.
• Właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne – potwierdzone w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach; kliniczne znaczenie u ludzi wymaga dalszych badań¹⁸²⁸.

Warto podkreślić, że część doniesień pochodzi z badań in vitro lub na modelach zwierzęcych – nie należy ich traktować jako dowodu na takie samo działanie u człowieka. Wyjątkiem jest butyloflalid (pochodna ftalidów z nasion selera), który uzyskał rejestrację jako lek na udar niedokrwienny w Chinach – w randomizowanym badaniu klinicznym pacjenci leczeni butyloftalidiem po mechanicznej trombektomii lub trombolizie byli o 70% bardziej skłonni osiągnąć dobry wynik neurologiczny po 90 dniach niż ci, którzy otrzymali placebo²⁹. Preparat ten nie jest jednak dostępny ani zarejestrowany w Polsce ani w UE.

Dawkowanie wyciągu z nasion selera zwyczajnego

Nie istnieje jedna, ujednolicona dawka rekomendowana przez europejskie instytucje regulacyjne. Badania kliniczne stosowały wyciąg z nasion selera w dawce 1000–1500 mg na dobę doustnie⁵. Tradycyjne opracowania ziołolecznicze podają szerszy zakres: 250 mg – 5 g na dobę w formie proszku lub kapsułek, ewentualnie 3–15 ml nalewki 1:3 na 60% alkoholu⁶. W jednym badaniu nad bólami menstruacyjnymi stosowano preparat złożony (seler + anyż + szafran) w dawce 500 mg trzy razy dziennie przez 3 dni²⁶.

Dla porównania – jako szacunkowa dawka żywieniowa wymienia się 4 łodygi (ok. 1 szklanka posiekanego selera) dziennie³⁰. Dawki lecznicze z preparatów wyciągowych są znacznie wyższe niż te przyjmowane z dietą i wiążą się z innym profilem ryzyka.

Kiedy skontaktować się z lekarzem?

Seler jako warzywo spożywany w zwykłych ilościach kulinarnych jest bezpieczny dla większości osób. Jednak wyciąg z nasion selera zwyczajnego lub wyciąg z selera zwyczajnego w dawkach leczniczych to już inny poziom ekspozycji – przed ich zastosowaniem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, jeśli:

• Jesteś w ciąży – olejek i nasiona selera w dużych ilościach mogą pobudzać skurcze macicy i zwiększać ryzyko poronienia⁹.
• Karmisz piersią – brak wystarczających danych o bezpieczeństwie⁹.
• Masz zaburzenia krzepnięcia krwi lub przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe/przeciwpłytkowe¹⁰.
• Stosujesz leki na nadciśnienie tętnicze – ryzyko nadmiernego spadku ciśnienia³¹.
• Przyjmujesz lit, lewotyroksynę lub leki uspokajające³²³³.
• Masz choroby nerek (szczególnie ostre zakażenie nerek) lub tarczycy³⁶³⁷.
• Jesteś uczulony/a na brzozę, bylicę, marchew lub inne rośliny z rodziny Apiaceae – istnieje ryzyko reakcji krzyżowej zwanej „zespołem seler–marchew–bylica–przyprawy”³⁸.

Objawy wymagające natychmiastowego kontaktu z lekarzem po zastosowaniu preparatów z selera: nagły silny spadek ciśnienia (zawroty głowy, omdlenie), objawy alergiczne (pokrzywka, obrzęk twarzy, trudności z oddychaniem), nasilone krwawienie lub siniaczenie, skurcze brzucha lub krwawienie z dróg rodnych w ciąży.

Stosowanie selera w dawkach leczniczych przy ostrym zakażeniu nerek nie jest zalecane ze względu na drażniące działanie olejków eterycznych na zapalnie zmieniony narząd³⁶.

Formy dostępne i praktyczne wskazówki

W aptekach i sklepach zielarskich seler zwyczajny można znaleźć w kilku postaciach: kapsułki lub tabletki z wyciągiem z nasion selera, proszek z nasion, nalewka (tinktura), a także suche nasiona jako przyprawa. Sok z selera jest dostępny jako produkt spożywczy, ale jego standaryzacja i dawkowanie różnią się od preparatów farmaceutycznych.

Gotowanie selera znacznie zmniejsza zawartość związków fenolowych, natomiast gotowanie na parze w większym stopniu zachowuje aktywne flawonoidy³⁹. Jeśli zależy ci na zachowaniu substancji biologicznie czynnych, lepsza jest surowa łodyga lub standaryzowany wyciąg niż ugotowane warzywo.

Seler zawiera furokumaryny (psoraleny), które mogą uczulać skórę na słońce – szczególnie przy stosowaniu preparatów na skórę lub dużych dawkach doustnych, unikaj intensywnego nasłonecznienia⁴⁰. Jeśli stosujesz wyciąg z nasion selera jako uzupełnienie terapii nadciśnienia, regularnie monitoruj ciśnienie i informuj o tym lekarza prowadzącego – szczególnie jeśli już przyjmujesz leki hipotensyjne.