Indeks substancji czynnych
na literę “J”
strona nr 1
Substancje czynne mogą mieć różne pochodzenie – od związków syntetycznych, przez naturalne ekstrakty roślinne, po witaminy i minerały wspierające organizm. Jeśli chcesz szybko sprawdzić, jak działa dany składnik i w jakich sytuacjach znajduje zastosowanie, skorzystaj z naszego indeksu. Znajdziesz tu jasne opisy właściwości, działania i zastosowania poszczególnych substancji.
- surowce roślinne
Jabłko dostarcza pektyn, kwercetyny, proantocyjanidyn i kwasu ursolowego, które wspierają zdrowie serca, regulację poziomu cukru i pracę jelit. Sok jabłkowy wchodzi w istotne interakcje z kilkoma lekami – wymaga zachowania odstępu co najmniej 4 godzin. Pestki zawierają trujące glikozydy cyjanogenne i nie powinny być spożywane.
- syntetyczne i biologiczne
Jad pszczeli to mieszanina peptydów (melityna, apamina) i enzymów (fosfolipaza A₂), która wykazuje działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe. Jest stosowany w immunoterapii alergii na jad owadów. Badania kliniczne nad innymi zastosowaniami dają niejednoznaczne wyniki, a ryzyko anafilaksji wymaga szczególnej ostrożności.
- syntetyczne i biologiczne
Jad żmii zygzakowatej zawiera enzymy rozkładające tkanki i zaburzające krzepnięcie krwi. Zrozumienie ich mechanizmów działania doprowadziło do opracowania leków na nadciśnienie, zakrzepicę i ostre zespoły wieńcowe.
- surowce roślinne
Jagoda europejska dostarcza antocyjanów, tanin i flawonoidów, które wspierają zdrowie oczu, naczyń krwionośnych i kontrolę glikemii. Standaryzowane wyciągi (25–36% antocyjanozydów) stosuje się w dawkach 120–240 mg dwa razy dziennie. Przed suplementacją warto skonsultować się z lekarzem, jeśli przyjmujesz leki rozrzedzające krew lub na cukrzycę.
- surowce roślinne
Jagoda kamczacka (haskap, honeyberry) to owoc bogaty w antocyjany (do 1300 µg/100 g), witaminę C i polifenole. Badania wstępne wskazują na działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne i wspierające gospodarkę glukozową, choć większość dowodów pochodzi z badań na zwierzętach lub in vitro.
- surowce roślinne
Jagodlin wonny (ylang-ylang, Cananga odorata) dostarcza olejku eterycznego bogatego w linalool, β-kariofilen i octany. Wdychanie olejku może obniżać ciśnienie krwi i tętno. Stosuje się go wyłącznie zewnętrznie, po rozcieńczeniu; przeciwwskazany w ciąży i przy niskim ciśnieniu.
- surowce roślinne
Jagody acai to owoce amazońskiej palmy bogate w antocyjany i polifenole o silnych właściwościach antyoksydacyjnych. Badania wskazują na możliwe działanie przeciwzapalne i redukcję markerów stresu oksydacyjnego, choć dowody kliniczne są wciąż ograniczone. Przed suplementacją skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.
- surowce roślinne
Jagody goji (Lycium barbarum) zawierają polisacharydy LBP, zeaksantynę i betainę. Badania kliniczne potwierdzają korzystny wpływ na zdrowie oczu, profil lipidowy i poziom glukozy. Wchodzą w interakcje z warfaryną i lekami na cukrzycę oraz ciśnienie – przed stosowaniem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.
- surowce roślinne
Jagody jałowca zawierają olejek eteryczny bogaty w monoterpeny (alfa-pinen, terpinen-4-ol), flawonoidy i taniny. Wykazują działanie moczopędne, przeciwzapalne i przeciwdrobnoustrojowe potwierdzone w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach. Stosowanie wewnętrzne maksymalnie 4–6 tygodni; przeciwwskazane w ciąży i chorobach nerek.
- surowce roślinne
Jałowiec kolczasty i pozyskiwany z niego olej cade to tradycyjny surowiec dermatologiczny bogaty w fenole i sesquiterpeny. Stosowany zewnętrznie przy egzemie, łuszczycy i łupieżu. Surowy olej jest toksyczny – do użytku nadaje się tylko forma rektyfikowana.
- surowce roślinne
Jałowiec pospolity dostarcza olejku eterycznego bogatego w α-pinen i terpinen-4-ol, które odpowiadają za działanie moczopędne i przeciwzapalne. Stosowany tradycyjnie przy niestrawności, infekcjach dróg moczowych i bólach stawów. Bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży i chorobach nerek.
- surowce roślinne
Jałowiec wirginijski (Juniperus virginiana) zawiera olejek cedrowy bogaty w cedrol i terpenoidy, podofillotoksynę oraz flawonoidy. Tradycyjnie stosowany przy kaszlu, bólach reumatycznych i jako środek moczopędny. Bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży; może drażnić nerki i powodować reakcje alergiczne.
- surowce roślinne
Janowiec barwierski to roślina lecznicza z tradycji europejskiej ziołolecznictwa. Zawiera izoflawony, flawonoidy i alkaloidy, ale kliniczne dowody skuteczności u ludzi są niewystarczające. W ciąży jest przeciwwskazany.
- surowce roślinne
Jarmuż to warzywo liściaste bogate w glukozynolany, luteynę, kemferol i witaminę K. Wspiera zdrowie oczu, układu sercowo-naczyniowego i odporność. Osoby na lekach przeciwzakrzepowych oraz z niedoczynnością tarczycy powinny skonsultować jego spożycie z lekarzem.
- surowce roślinne
Jarząb domowy i wyciąg z pączków jarzębu zawierają kwas sorbowy, flawonoidy, proantocyjanidyny i witaminę C. Tradycyjnie stosowany w gemmoterapii przy zaburzeniach krążenia żylnego. Surowe owoce wymagają obróbki cieplnej ze względu na obecność prunazynny i kwasu parasorbowego.
- surowce roślinne
Owoce jarzębiny pospolitej to naturalne źródło flawonoidów, kwasu chlorogenowego, karotenoidów i witaminy C. Wykazują silną aktywność antyoksydacyjną i były tradycyjnie stosowane przy przeziębieniach, dolegliwościach trawiennych i infekcjach.
- surowce roślinne
Jarzębina to roślina bogata w kwasy fenolowe, witaminę C i flawonoidy. Surowe owoce zawierają drażniący kwas parasorbowy – bezpieczna jest dopiero po obróbce termicznej lub mrożeniu. Wyciąg z jarzębiny bywa składnikiem suplementów diety i preparatów ziołowych.
- surowce roślinne
Jaśmin dostarcza olejku eterycznego, flawonoidów i polifenoli. Badania wstępne sugerują działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne, ale kliniczne potwierdzenie u ludzi jest ograniczone. W ilościach spożywczych uznawany za bezpieczny; brak ustalonego dawkowania dla preparatów.
- surowce roślinne
Jaśmin lekarski (Jasminum officinale) – roślina bogata w flawonoidy, olejek eteryczny i saponiny. Wyciąg z kwiatów jest badany pod kątem właściwości antyoksydacyjnych i przeciwbakteryjnych, a jego aromat – pod kątem działania relaksującego. Stosowany głównie zewnętrznie i w aromaterapii; brak potwierdzenia klinicznego dla zastosowań leczniczych.
- surowce roślinne
Jaśmin żółty to potoczna nazwa dwóch różnych roślin: Jasminum humile (prawdziwy jaśmin z żółtymi kwiatami) oraz Gelsemium sempervirens (toksyczna roślina niespokrewniona z jaśminem). Ta druga zawiera silnie trujące alkaloidy i nie jest stosowana w konwencjonalnej medycynie – jej dawka śmiertelna to zaledwie 2–3 g dla dorosłego.
- surowce roślinne
Wyciąg z kwiatów jaśminowca zawiera flawonoidy, kwas galusowy i kwasy fenolowe wykazujące aktywność antyoksydacyjną i przeciwdrobnoustrojową w badaniach laboratoryjnych. W kosmetyce pełni funkcję składnika kondycjonującego skórę. Brak potwierdzonych klinicznie zastosowań leczniczych.
- surowce roślinne
Jasnota biała (Lamium album) zawiera irydy, flawonoidy, garbniki i śluzy. Tradycyjnie stosowana przy dolegliwościach kobiecych, stanach zapalnych dróg oddechowych i zewnętrznie na skórę. Dowody kliniczne są słabe; bezpieczeństwo w ciąży i podczas karmienia nieudowodnione.
- surowce roślinne
Jastrzębiec kosmaczek (Pilosella officinarum) to zioło tradycyjnie stosowane jako środek moczopędny, wykrztuśny i ściągający. Zawiera flawonoidy, umbeliferon i kwas kawowy. EMA uznaje jego tradycyjne zastosowanie w dolegliwościach układu moczowego. Nie stosować w ciąży i podczas karmienia piersią.
- surowce roślinne
Jęczmień zawiera beta-glukan – błonnik, który obniża cholesterol LDL o 17–24% i zmniejsza skoki glukozy po posiłku. Bogaty też w flawonoidy, lignany i fitosterole. Osoby z celiakią, cukrzycą lub przyjmujące doustne leki powinny skonsultować stosowanie z lekarzem lub farmaceutą.
- syntetyczne i biologiczne
Jednowodny siarczan sulfachloropirazyny to weterynaryjny sulfonamid blokujący syntezę kwasu foliowego u bakterii. Stosowany głównie u drobiu i zwierząt hodowlanych w leczeniu kokcydiozy i zakażeń bakteryjnych. Działa bakteriostatycznie wobec bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych.
- surowce roślinne
Jemioła pospolita (Viscum album) zawiera lektyny, wiskotyksyny i flawonoidy. W europejskiej medycynie integracyjnej stosowana jest jako wspomaganie terapii onkologicznej. Jagody i liście są toksyczne przy nadmiernym spożyciu. Przed zastosowaniem niezbędna jest konsultacja lekarska.
- surowce roślinne
Jesion pospolity (Fraxinus excelsior) – roślina lecznicza z długą tradycją w europejskim ziołolecznictwie. Liście i kora zawierają sekoirydy, flawonoidy, kumaryny i garbniki. Stosowany tradycyjnie jako środek moczopędny, przy bólach stawów, dnie moczanowej i gorączce. Nie stosować w ciąży ani przy niewydolności nerek.
- surowce roślinne
Jeżówka blada (Echinacea pallida) – tradycyjny roślinny produkt leczniczy z korzenia, bogaty w echinakozydy i poliacetylenowe związki. Stosowana wspomagająco w infekcjach górnych dróg oddechowych; monografowana w Farmakopei Europejskiej przez HMPC.
- surowce roślinne
Jeżówka elektryczna (Acmella oleracea) to roślina lecznicza, której aktywny składnik – spilantol – działa miejscowo znieczulająco i przeciwzapalnie. Badania przedkliniczne potwierdzają właściwości przeciwbólowe, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Stosowana tradycyjnie przy bólu zęba i infekcjach jamy ustnej; przeciwwskazana w ciąży.
- surowce roślinne
Jeżówka purpurowa to surowiec zielarski stosowany przy przeziębieniu i infekcjach górnych dróg oddechowych. Alkylamidy, polisacharydy i kwas cykorowy modulują odporność i hamują wnikanie patogenów. Preparat jest dobrze tolerowany krótkoterminowo; nie wolno go stosować przy chorobach autoimmunologicznych ani z lekami immunosupresyjnymi.
- surowce roślinne
Jeżówka wąskolistna (Echinacea angustifolia) to zioło stosowane przy infekcjach dróg oddechowych i osłabionej odporności. Korzeń zawiera alkamidy, echinakozyd i pochodne kwasu kawowego. Bezpieczna przy krótkim stosowaniu, ale nie dla osób z chorobami autoimmunologicznymi ani na lekach immunosupresyjnych.
- surowce roślinne
Liść jeżyny zawiera garbniki, flawonoidy i kwasy fenolowe, które działają ściągająco i przeciwzapalnie. Komisja E uznaje go przy biegunce i stanach zapalnych błon śluzowych. Stosowany jako herbata lub nalewka, wymaga ostrożności w ciąży i przy długotrwałym użyciu.
- surowce roślinne
Jeżyna fałdowana (Rubus plicatus) to roślina bogata w taniny, flawonoidy i kwas elagowy. Liść jeżyny fałdowanej stosuje się tradycyjnie przy biegunkach i stanach zapalnych jamy ustnej. Wyciąg z liści wykazuje aktywność przeciwutleniającą i przeciwbakteryjną w badaniach laboratoryjnych. Stosowanie w ciąży i laktacji niezalecane.
- surowce roślinne
Jeżyna krzewiasta (Rubus fruticosus) dostarcza garbników, flawonoidów i antocyjanów. Liście stosuje się tradycyjnie przy biegunkach i stanach zapalnych jamy ustnej; dzienna dawka naparu to 4–6 g suszu. Nie zaleca się stosowania w ciąży, podczas karmienia piersią ani u dzieci poniżej 18 lat.
- surowce roślinne
Liść jeżyny słodkiej to tradycyjny surowiec zielarski bogaty w garbniki, flawonoidy i katechiny. Stosowany przy biegunkach, stanach zapalnych jamy ustnej i gardła oraz dolegliwościach skórnych. Komisja E w Niemczech uznała go za środek wspomagający przy biegunce w dawce 4,5 g dziennie.
- syntetyczne i biologiczne
Jobenguan (123I) stosowany jest w medycynie nuklearnej do diagnostyki nowotworów grzebienia nerwowego, oceny czynności nadnerczy i unerwienia serca, zapewniając wysoką czułość obrazowania.
- syntetyczne i biologiczne
Jobenguan (131I) to radioaktywny związek stosowany w terapii i diagnostyce nowotworów neuroendokrynnych, wykorzystujący selektywny wychwyt przez komórki nowotworowe i celowane działanie izotopu jodu-131.
- witaminy i minerały
Jod jest kluczowym składnikiem hormonów tarczycy T3 i T4, które regulują metabolizm i pracę układu nerwowego. Dorosły potrzebuje ok. 150 µg jodu dziennie, ciężarne – ok. 200 µg. Najlepsze źródła to ryby morskie i jodowana sól. W suplementach stosuje się głównie jodek potasu lub jodek sodu.
- syntetyczne i biologiczne
Jod-131 to radioaktywny izotop jodu stosowany w leczeniu nadczynności tarczycy i zróżnicowanego raka tarczycy. Tarczyca selektywnie pochłania jod, a emitowane cząstki beta niszczą jej komórki w ściśle ograniczonym obszarze. Skuteczność leczenia nadczynności po jednej dawce wynosi 83–88%. Terapia prowadzona jest przez specjalistów medycyny nuklearnej.
- syntetyczne i biologiczne
Jodiksanol to niejonowy środek kontrastowy używany w diagnostyce obrazowej, cechujący się wysokim profilem bezpieczeństwa i dobrą tolerancją u pacjentów w różnym wieku.
