Jakie są przyczyny podwyższonego cholesterolu?

Hipercholesterolemia, czyli wysoki poziom cholesterolu, może być zaburzeniem pierwotnym lub wtórnym. Pierwotna hipercholesterolemia jest zwykle uwarunkowana genetycznie i związana z zaburzeniami metabolizmu tłuszczów. Hipercholesterolemia wtórna wynika z czynników środowiskowych.

Główne przyczyny hipercholesterolemii wtórnej:

• nieprawidłowe odżywianie – dieta bogata w tłuszcze zwierzęce, wysokokaloryczne, tłuste i wysoko przetworzone potrawy, słodycze, żywność typu fast food oraz produkty zawierające nasycone kwasy tłuszczowe (np. sery żółte i pleśniowe, masło czy czerwone mięso);
• nadwaga i otyłość – zbyt duża masa ciała może podwyższać poziom cholesterolu LDL;
• nadużywanie alkoholu;
• choroby metaboliczne – np. niedoczynność tarczycy, cukrzyca;
• działania niepożądane niektórych leków: np. glikokortykosteroidów lub niektórych diuretyków.
• Inne choroby – np. zespół nerczycowy, choroby wątroby przebiegające z zastojem żółci.

Hipercholesterolemia wtórna występuje znacznie częściej niż postać pierwotna [1].

Za wysoki cholesterol – objawy

Podwyższony cholesterol zwykle nie daje żadnych wyraźnych symptomów, co sprawia, że jego diagnostyka często następuje zbyt późno. Zazwyczaj zostaje wykryty przypadkowo, podczas rutynowych badań krwi. Niebezpieczeństwo polega na tym, że mimo braku odczuwalnych dolegliwości, cholesterol systematycznie odkłada się w naczyniach krwionośnych, prowadząc do miażdżycy, choroby wieńcowej, zawału serca czy udaru mózgu. Dlatego tak istotne jest regularne monitorowanie jego stężenia we krwi – zaleca się wykonywanie badań co najmniej raz na 5 lat, a w przypadku osób z grup ryzyka znacznie częściej [1].

Co robić po diagnozie podwyższonego cholesterolu?

Dalsze postępowanie po wykryciu podwyższonego cholesterolu zależy od kilku kluczowych czynników: stopnia zawyżenia wartości, współistnienia chorób przewlekłych oraz wieku pacjenta.

W prawidłowo funkcjonującym organizmie dostarczony do komórek cholesterol powinien zostać zużyty, a jego nadmiar odpowiednio wydalony. Niestety, współczesny styl życia – dieta bogata w przetworzone tłuszcze, chroniczny stres oraz niedostateczna aktywność fizyczna – często przyczynia się do zaburzenia tej równowagi.

Strategię leczenia zawsze należy skonsultować z lekarzem. W wielu przypadkach wystarczającą interwencją będzie modyfikacja diety, zwiększenie aktywności fizycznej i redukcja masy ciała. Jednak gdy te metody okazują się niewystarczające, konieczne może być wdrożenie farmakoterapii.

Główne grupy leków stosowanych w leczeniu hipercholesterolemii to:

• Statyny są najczęściej stosowane w leczeniu hipercholesterolemii, zwłaszcza u osób z wysokim ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych. Zmniejszają syntezę cholesterolu w wątrobie i zwiększają wychwyt LDL. Przykładowe leki to atorwastatyna (np. Atoris, Tulip) i rozuwastatyna (np. Roswera, Zahron).
• Żywice jonowymienne wiążą kwasy żółciowe w jelicie, co prowadzi do zwiększonego wydalania cholesterolu. Stosowane są jako dodatek do statyn lub w przypadku ich nietolerancji. Przykładowe leki to kolestypol i cholestyramina.
• Inhibitory PCSK9 są stosowane w ciężkich przypadkach hipercholesterolemii, zwłaszcza rodzinnego charakteru. Mogą obniżyć poziom LDL nawet o 60%. Przykładowe leki to alirokumab (np. Praluent) i ewolokumab (np. Repatha).
• Inhibitory wchłaniania cholesterolu hamują wchłanianie cholesterolu w jelicie, co pomaga obniżyć poziom LDL. Często stosowane w połączeniu z innymi lekami. Przykładowe leki to ezetymib (np. Ezehron, Esetin).
• Fibraty są głównie stosowane w przypadku wysokich triglicerydów. Mogą być używane w połączeniu z innymi lekami do dalszego obniżania lipidów. Przykładowe leki to fenofibrat (np. Grofibrat, Fenardin) i ciprofibrat (np. Lipanor).

Na rynku dostępne są również preparaty łączone, które jednocześnie regulują ciśnienie tętnicze i poziom cholesterolu.

Za podwyższony poziom cholesterolu LDL uznaje się wartość powyżej 3,0 mmol/l (115 mg/dl), przy czym intensywność terapii zależy od stopnia jego zawyżenia oraz indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego.

Jaką dietę stosować przy hipercholesterolemii?

Główne zalecenia dietetyczne przy wysokim cholesterolu koncentrują się na świadomym doborze tłuszczów w codziennym menu. Priorytetem jest ograniczenie spożycia tłuszczów zwierzęcych oraz olejów palmowego i kokosowego, zastępując je korzystniejszymi wielonienasyconymi tłuszczami roślinnymi. Należy również unikać gotowych wyrobów cukierniczych, które często zawierają szkodliwe dla profilu lipidowego tłuszcze trans. Wzbogacenie diety w kwasy tłuszczowe omega-3 oraz roślinne sterole, przy jednoczesnym zmniejszeniu spożycia małowartościowych tłuszczów tak powszechnych w naszej kuchni narodowej, może znacząco poprawić profil lipidowy i ogólne samopoczucie.

Podstawą zbilansowanej diety osoby zmagającej się z hipercholesterolemią powinny być różnorodne produkty, dostarczające odpowiednią do zapotrzebowania ilość kalorii, z uwzględnieniem codziennej aktywności fizycznej. Warto sięgać po pełnoziarniste produkty zbożowe, świeże owoce i warzywa, orzechy oraz ryby. Istotne jest również kontrolowanie ilości spożywanej soli kuchennej oraz ograniczenie ekspozycji na dym tytoniowy i alkohol, które mogą negatywnie wpływać na gospodarkę lipidową organizmu [2].

Jakie są skutki nieleczonej hipercholesterolemii?

Zaburzenia gospodarki lipidowej prowadzą przede wszystkim do rozwoju miażdżycy, której mechanizm jest ściśle powiązany ze stężeniem lipidów we krwi. Proces ten nasila się, gdy w organizmie dominuje “zły cholesterol” (lipoproteiny LDL), przy jednoczesnym obniżeniu poziomu “dobrego cholesterolu” (lipoproteiny HDL), który ma zdolność pobierania cholesterolu odkładającego się w ścianach naczyń krwionośnych oraz transportowania i usuwania jego nadmiaru. Lipidy krążą we krwi w formie małych cząsteczek otoczonych cienką warstwą białkową (stąd nazwa lipoproteiny). W patogenezie blaszki miażdżycowej kluczową rolę odgrywają lipoproteiny o małej gęstości (LDL), które z łatwością przenikają do krwiobiegu i przylegają do wewnętrznych ścian naczyń, formując płytkę cholesterolową, inicjującą rozwój miażdżycy.

Regularnie dostarczany z dietą nadmiar cholesterolu LDL stopniowo odkłada się wewnątrz naczyń krwionośnych, powodując utratę ich elastyczności, zwiększoną kruchość oraz zwężenie światła. Prowadzi to do utrudnionego przepływu krwi i w konsekwencji do gorszego zaopatrzenia komórek w tlen i substancje odżywcze, co może skutkować rozwojem choroby wieńcowej (niedokrwiennej choroby serca). Niebezpieczeństwo blaszki miażdżycowej polega nie tylko na zwężaniu naczynia, ale również na możliwości jego całkowitego zamknięcia. Zablokowanie jednego lub kilku naczyń wieńcowych prowadzi do zawału serca, natomiast zamknięcie naczyń mózgowych skutkuje udarem [1].

Podsumowanie

Pamiętaj, że podwyższony cholesterol rzadko daje wczesne objawy, dlatego tak ważne są regularne badania kontrolne – co najmniej raz na 5 lat, a w grupach ryzyka częściej. Jeśli zdiagnozowano u Ciebie zbyt wysoki cholesterol, skonsultuj z lekarzem najlepszą strategię postępowania, która może obejmować modyfikację diety (ogranicz tłuszcze zwierzęce, oleje palmowy i kokosowy, wybieraj wielonienasycone tłuszcze roślinne i produkty bogate w kwasy omega-3), zwiększenie aktywności fizycznej oraz w razie potrzeby leczenie farmakologiczne. Przyczyny wysokiego cholesterolu mogą być pierwotne (genetyczne) lub wtórne (związane z dietą, nadwagą, chorobami metabolicznymi czy niektórymi lekami), jednak niezależnie od źródła, nieleczona hipercholesterolemia prowadzi do rozwoju miażdżycy i zwiększa ryzyko poważnych powikłań sercowo-naczyniowych (jak zawał serca). Unikaj również czynników, które mogą negatywnie wpływać na gospodarkę lipidową, takich jak nadmierne spożycie alkoholu, palenie tytoniu i przewlekły stres.