• Co to jest suplement diety i czym różni się od leku
• Jakie składniki aktywne są kluczowe dla skuteczności suplementu
• Jak wybrać odpowiednią formę suplementu (kapsułki, tabletki, płyny)
• Na jakie certyfikaty jakości warto zwracać uwagę
• Jak prawidłowo czytać etykiety suplementów
• Jakie pułapki marketingowe czyhają na konsumentów
• Jak sprawdzić wiarygodność producenta przed zakupem
• Dlaczego cena nie zawsze świadczy o jakości produktu

Zastanawiasz się, jak wybrać wartościowy suplement diety w gąszczu produktów na rynku? Nie jesteś sam! Dla osób rozpoczynających przygodę z suplementacją, wybór odpowiedniego produktu może być prawdziwym wyzwaniem. W tym przewodniku wyjaśnimy, na co zwrócić uwagę, aby Twój suplement był skuteczny i bezpieczny.

Czym właściwie jest suplement diety?

Suplement diety to środek spożywczy, którego zadaniem jest uzupełnienie normalnej diety w witaminy, minerały lub inne substancje odżywcze¹. Pamiętaj jednak – to nie lek! Suplementy nie leczą chorób, a jedynie wspierają organizm w prawidłowym funkcjonowaniu. Czy wiesz, że w Polsce tylko około 11% zgłoszonych suplementów zostało dokładnie sprawdzonych pod kątem jakości do 2021 roku?² To oznacza, że na rynku mogą znajdować się produkty, które nie spełniają norm. Dlatego tak ważne jest, abyś podchodził do wyboru suplementów ze świadomością i rozwagą. Od 2025 roku wchodzą w życie nowe, bardziej rygorystyczne przepisy dotyczące suplementów diety, które mają zwiększyć bezpieczeństwo konsumentów³. Producenci będą musieli przedstawiać solidniejsze dowody naukowe na skuteczność składników aktywnych, co jest dobrą wiadomością dla wszystkich kupujących.

Suplement czy lek – gdzie leży różnica?

Różnica między suplementem a lekiem jest fundamentalna, choć wiele osób jej nie rozumie. Lek przechodzi rygorystyczne badania kliniczne przed wprowadzeniem na rynek⁴. Natomiast suplement diety jest jedynie zgłaszany do GIS i nie wymaga badań potwierdzających jego skuteczność¹. Ta różnica ma kluczowe znaczenie – jeśli szukasz produktu, który pomoże w leczeniu konkretnej choroby, suplement diety nie jest właściwym wyborem. Z drugiej strony, jeśli chcesz uzupełnić swoją dietę w witaminy czy minerały, suplement może być dobrym rozwiązaniem, pod warunkiem że wybierzesz produkt wysokiej jakości.

Co ciekawe, w różnych krajach suplementy podlegają różnym regulacjom. Na przykład w Ukrainie muszą przejść badania na obecność metali ciężkich i pestycydów przed dopuszczeniem do sprzedaży⁵. Z kolei, w USA Agencja Żywności i Leków (FDA) nie zatwierdza suplementów przed wprowadzeniem na rynek, ale może interweniować, jeśli produkt okaże się niebezpieczny⁶.

Jak rozpoznać dobry suplement? Kluczowe cechy

Wybór odpowiedniego suplementu diety może być trudnym zadaniem, zwłaszcza w obliczu szerokiej oferty wielu podobnych preparatów na rynku. Aby dokonać właściwego wyboru, warto zwrócić uwagę na kilka kluczowych czynników, które wpłyną na skuteczność i bezpieczeństwo stosowania suplementów.

Składniki aktywne – Twój klucz do skuteczności

Składniki aktywne to serce każdego suplementu. Zwróć uwagę nie tylko na to, co zawiera produkt, ale również w jakiej formie chemicznej występują składniki. Dlaczego? Ponieważ różne formy mają różną biodostępność⁷. Na przykład, cytrynian magnezu jest lepiej przyswajalny niż tlenek magnezu, mimo że ten drugi może zawierać więcej magnezu na papierze.

Dobrym znakiem jest, gdy producent podaje dokładne informacje o źródle składników aktywnych oraz ich standaryzacji, szczególnie w przypadku ekstraktów roślinnych. Standaryzacja oznacza, że każda porcja produktu zawiera określoną ilość substancji czynnej, co zapewnia powtarzalność działania⁷. Warto także wiedzieć, które substancje są zakazane w suplementach. Ministerstwo Zdrowia prowadzi listę, która obejmuje m.in. johimbinę, DMAA, SARMs i higenaminę⁸. Obecność tych składników może być niebezpieczna dla Twojego zdrowia!

Forma suplementu – co wybrać?

Kapsułki, tabletki, proszki czy płyny – każda forma ma swoje zalety i wady. Kapsułki chronią składniki przed utlenianiem, tabletki są zazwyczaj tańsze, a proszki i płyny pozwalają na łatwiejsze dostosowanie dawki⁹.

Warto również zwrócić uwagę na opakowanie suplementu. Ciemne szklane butelki lepiej chronią składniki aktywne przed światłem i utlenianiem niż plastikowe opakowania. Jest to szczególnie ważne w przypadku suplementów zawierających składniki wrażliwe na światło i tlen, takie jak niektóre witaminy czy kwasy tłuszczowe⁷. Warto również zwrócić uwagę na to, że opakowania w blistrach, w których każda tabletka lub kapsułka jest oddzielnie zapakowana, zapewniają lepszą ochronę przed wilgocią w porównaniu do tradycyjnych butelek. Tego typu opakowanie może być szczególnie istotne w przypadku probiotyków zawierających liofilizowane szczepy bakterii, które są wrażliwe na zmiany wilgotności.

Jak prawidłowo przechowywać suplementy? Większość powinna być trzymana w suchym, chłodnym miejscu, z dala od światła słonecznego. Niektóre, jak probiotyki czy oleje rybne, mogą wymagać przechowywania w lodówce po otwarciu⁹. Zawsze sprawdzaj instrukcje na opakowaniu!

Dawkowanie – złoty środek

Prawidłowe dawkowanie suplementów jest kluczowe dla ich bezpieczeństwa i skuteczności. Zbyt mała dawka może nie przynieść oczekiwanych efektów, podczas gdy zbyt duża może prowadzić do niepożądanych skutków ubocznych, a nawet toksyczności w przypadku niektórych składników⁹.

Na opakowaniu powinna znajdować się informacja o zalecanej dziennej porcji i ostrzeżenie o nieprzekraczaniu tej dawki¹. Warto również zwrócić uwagę na wartość RWS (Referencyjna Wartość Spożycia), która informuje, jaki procent dziennego zapotrzebowania pokrywa porcja suplementu. Pamiętaj jednak, że te wartości są opracowane dla przeciętnej osoby dorosłej i mogą nie odpowiadać Twoim indywidualnym potrzebom. W przypadku wątpliwości dotyczących dawkowania, warto skonsultować się z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem, szczególnie jeśli przyjmujesz leki lub masz problemy zdrowotne¹⁰.

Jak zweryfikować suplement przed zakupem?

Wybór odpowiedniego suplementu diety wymaga nie tylko uwagi, ale także odpowiedniej wiedzy, by uniknąć pułapek marketingowych i zapewnić sobie produkt wysokiej jakości. Istnieje kilka kluczowych aspektów, które warto wziąć pod uwagę przed podjęciem decyzji o zakupie.

Sprawdź producenta i pochodzenie

Reputacja producenta jest jednym z najważniejszych wskaźników jakości suplementu. Warto wybierać produkty renomowanych firm, które mają doświadczenie w branży i dbają o jakość swoich wyrobów. Dobrym znakiem jest, gdy producent prowadzi wewnętrzną kontrolę jakości i poddaje swoje produkty badaniom w niezależnych laboratoriach¹¹. Czy wiesz, jakie certyfikaty świadczą o jakości suplementu? Chociaż w Polsce nie ma obowiązku posiadania certyfikatów, ich obecność świadczy o tym, że producent dobrowolnie poddaje swoje produkty dodatkowej kontroli¹². Oto najważniejsze:

• GMP (Good Manufacturing Practice) – potwierdza, że produkt został wytworzony zgodnie z dobrymi praktykami produkcyjnymi¹³;
• HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points) – system zapewniający bezpieczeństwo żywności poprzez identyfikację i kontrolę zagrożeń¹²;
• ISO (International Organization for Standardization) – międzynarodowe normy dotyczące jakości i bezpieczeństwa¹⁴;
• BIO/EKO – potwierdza ekologiczne pochodzenie surowców¹⁵;
• HALAL – potwierdza, że produkt nie zawiera składników odzwierzęcych i alkoholu¹⁶.

Pochodzenie suplementu również ma znaczenie. Produkty wyprodukowane w krajach o wysokich standardach produkcji, takich jak kraje Unii Europejskiej czy Stany Zjednoczone, zazwyczaj podlegają bardziej rygorystycznym regulacjom. Warto unikać suplementów z niejasnym pochodzeniem, zwłaszcza tych dostępnych wyłącznie w internecie lub sprzedawanych w systemie MLM⁷.

Czytaj etykiety jak detektyw

Etykieta suplementu diety zawiera wiele cennych informacji, które pomogą Ci ocenić jego jakość i przydatność. Zgodnie z przepisami, na etykiecie musi znajdować się określenie “suplement diety“, nazwy kategorii składników odżywczych, zalecana dzienna porcja, ostrzeżenie o nieprzekraczaniu tej porcji oraz informacja, że suplement nie może zastąpić zróżnicowanej diety¹.

Warto zwrócić uwagę na skład produktu, w tym zarówno na składniki aktywne, jak i substancje pomocnicze. Im krótszy skład i mniej dodatków, tym lepiej. Niektóre substancje pomocnicze, takie jak sztuczne barwniki, konserwanty czy słodziki, mogą powodować reakcje alergiczne u niektórych osób⁷. Od 2025 roku wchodzą nowe wytyczne, które wymagają, aby każda tabletka, nawet po podzieleniu, zawierała proporcjonalną ilość substancji aktywnej. Opakowanie będzie musiało zawierać instrukcję dzielenia i zalecaną porcję do spożycia⁹. Te zmiany mają na celu zwiększenie bezpieczeństwa i skuteczności suplementów.

Szukaj badań i opinii ekspertów

Przed zakupem suplementu warto poszukać informacji o jego skuteczności i bezpieczeństwie. Dobrym źródłem są recenzowane publikacje naukowe, które można znaleźć w bazach takich jak PubMed czy Google Scholar¹⁰. Warto również sprawdzić, czy dany suplement był badany przez niezależne organizacje, takie jak Fundacja Badamy Suplementy, która przeprowadza analizy laboratoryjne popularnych suplementów dostępnych na polskim rynku⁷.

Opinie innych użytkowników mogą być pomocne, ale należy podchodzić do nich z ostrożnością. Subiektywne odczucia nie zawsze odzwierciedlają rzeczywistą skuteczność produktu, a niektóre recenzje mogą być sponsorowane lub fałszywe. Lepiej polegać na opiniach ekspertów, takich jak lekarze, farmaceuci czy dietetycy, którzy mają fachową wiedzę na temat suplementów¹⁰.

W przypadku probiotyków, które zyskują coraz większą popularność, warto zwrócić uwagę na kilka specyficznych aspektów. Dobry probiotyk powinien zawierać dokładne informacje o gatunku i szczepie bakterii (np. Lactobacillus rhamnosus GG), a nie tylko ogólną nazwę rodzaju (np. Lactobacillus). Ważna jest również liczba jednostek tworzących kolonie (CFU) oraz termin przydatności do spożycia, ponieważ żywe bakterie mogą tracić swoją aktywność z czasem⁷.

W poniższej tabeli przedstawiamy kluczowe elementy, na które należy zwrócić uwagę przy zakupie suplementu diety, porównane na przykładzie typowego “dobrego” i “słabego” suplementu.

Uważaj na pułapki marketingowe!

Świat suplementów diety jest pełen chwytliwych haseł i obietnic, które mogą wprowadzać w błąd. Dlatego warto zachować czujność i nauczyć się rozpoznawać najczęstsze tricki marketingowe, które mogą ukrywać rzeczywistą jakość produktu.

Wysoka cena = wysoka jakość?

Wysoka cena suplementu nie zawsze oznacza jego wysoką jakość. Niektórzy producenci stosują strategię wysokich cen, aby stworzyć wrażenie, że ich produkty są wyjątkowe i skuteczniejsze od konkurencji. Jednak w rzeczywistości cena może być zawyżona ze względu na koszty marketingu, opakowania czy dystrybucji, a nie faktyczną wartość składników.

Z drugiej strony, zbyt tanie suplementy mogą budzić wątpliwości co do jakości użytych składników i procesu produkcji. Warto szukać złotego środka – produktów o rozsądnej cenie, które jednocześnie spełniają standardy jakości. Dobrym pomysłem jest porównanie ceny miesięcznej kuracji, a nie tylko ceny opakowania, ponieważ zalecane dawkowanie może się różnić między produktami.

Pamiętaj, że firmy stosujące marketing wielopoziomowy (MLM) często mają wyższe ceny ze względu na prowizje dla dystrybutorów, co nie przekłada się na lepszą jakość produktu. Lepiej wybierać suplementy od producentów, którzy inwestują więcej w jakość niż w marketing⁷.

Zbyt piękne, by było prawdziwe?

Suplementy diety nie mogą być reklamowane jako produkty lecznicze, jednak niektórzy producenci stosują różne sztuczki, aby zasugerować, że ich produkty mają właściwości lecznicze. Warto być czujnym wobec obietnic szybkich i spektakularnych efektów, takich jak “schudnij 10 kg w tydzień” czy “wylecz się z przewlekłej choroby”².

Sceptycznie podchodź również do twierdzeń o “magicznych” właściwościach suplementów, takich jak “odgrzybianie”, “oczyszczanie”, “przeciwpasożytnicze” czy “odkwaszanie”. Obecność drobnoustrojów czy zaburzenie pH organizmu w stopniu wymagającym interwencji to poważne stany, które wymagają leczenia, a nie suplementacji.

Pamiętaj, że skuteczność suplementów diety powinna być poparta badaniami naukowymi. Jeśli producent nie przedstawia żadnych dowodów na skuteczność swojego produktu lub powołuje się tylko na anegdotyczne historie sukcesu, warto zachować ostrożność¹⁷.

Mylące informacje na etykietach

Niektórzy producenci stosują różne techniki, aby ich etykiety wyglądały bardziej imponująco i przyciągały uwagę konsumentów. Jednym z takich zabiegów jest podkreślanie oczywistych cech, prawdziwych dla wszystkich suplementów, ale tutaj przedstawianych jako niewątpliwa zaleta produktu. Innym przykładem jest używanie terminów takich jak “naturalne” czy “organiczne”, które mogą sugerować, że produkt jest bezpieczniejszy lub zdrowszy. Jednak “naturalne” nie zawsze oznacza “bezpieczne” – wiele naturalnych substancji może być szkodliwych w odpowiednich dawkach. Podobnie, termin “organiczne” odnosi się do metody produkcji, a nie do bezpieczeństwa czy skuteczności².

Warto również zwrócić uwagę na sposób przedstawiania składników na etykiecie. Niektórzy producenci wymieniają te same składniki pod różnymi nazwami, aby lista wydawała się dłuższa i bardziej imponująca. Inni podają zawartość składników w różnych jednostkach, co utrudnia porównanie z innymi produktami.

Podsumowanie

Wybór odpowiedniego suplementu diety wymaga wiedzy i rozwagi. Pamiętaj, że suplement nie zastępuje leku ani zdrowej diety – jego zadaniem jest jedynie uzupełnienie codziennego żywienia. Zwracaj uwagę na reputację producenta, pochodzenie produktu, formę chemiczną i biodostępność składników aktywnych, a także na przejrzysty skład i obecność certyfikatów jakości (np. GMP, HACCP). Porównuj koszt miesięcznej kuracji zamiast sugerować się wyłącznie ceną opakowania. Nie daj się zwieść obietnicom szybkich efektów i zawsze konsultuj suplementację z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem – zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki. Przechowuj produkty zgodnie z zaleceniami producenta. Świadomy wybór to inwestycja w zdrowie, nie ryzyko.

Fentanyl, podobnie jak heroina, morfina i inne substancje opioidowe, działa na receptory opioidowe. Aktywacja tych receptorów może doprowadzić do zniesienia bólu (fentanyl podany dożylnie działa natychmiastowo!), uspokojenia (sedacji), a nawet depresji ośrodka oddechowego, czyli zredukowania częstotliwości oddechów [1].

Ponadto stosowanie fentanylu wiąże się także ze zwiększeniem aktywności dopaminy w mózgu, co wpływa na tzw. układ nagrody. Pojawia się uczucie przyjemności, nadmiernego pobudzenia i euforii. Regularne zażywanie fentanylu może doprowadzić do rozwoju tolerancji na tę substancję i konieczności ciągłego zwiększania dawki dla uzyskania konkretnego efektu [1, 2].

Zarówno fentanyl, jak i jego analogi są wpisane przez polskie Ministerstwo Zdrowia na listę substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych.

Jak powstał fentanyl?

Fentanyl został zsyntetyzowany w 1960 roku przez Paula Janssena, belgijskiego lekarza, założyciela firmy farmaceutycznej Janssen (spółka jest obecnie zależna od marki Johnson & Johnson).

Janssen był świadomy, że opracowuje cząsteczkę znacznie silniejszą od morfiny (uważa się, że fentanyl jest ok. 100 razy silniejszy od morfiny i 50 razy silniejszy od heroiny), jednak uważał, że nowy lek będzie bardziej selektywny w stosunku do receptorów opioidowych. Co za tym idzie, miał wykazywać większy profil bezpieczeństwa w porównaniu do morfiny [3].

Fentanyl i jego pochodne. Ile razy silniejsze od morfiny?

Do tej pory zsystentyzowano wiele cząsteczek, których budowa chemiczna jest podobna do fentanylu, np. karfentanyl (ok. 10 000 razy silniejszy od morfiny), sufentanyl, remifentanyl czy alfentanyl). Natomiast inny analog fentanylu – lofentanyl – jest obecnie uważany za jeden z najsilniejszych znanych leków opioidowych [4].

Wciąż brakuje szczegółowej wiedzy na temat rzeczywistej siły działania niektórych pochodnych fentanylu (np. cyklopropylofentanylu, jednego z najnowszych analogów). Co ciekawe, firma farmaceutyczna Janssen oceniała, że niektóre analogi fentanylu mogą mieć ok. 6000 razy silniejsze działanie niż morfina (tak jest w przypadku izomeru cis 3-metylofentanylu), inne natomiast mogą działać słabiej [5, 6].

Nawet niewielka zmiana struktury cząsteczki pociąga za sobą różnicę w oddziaływaniu na organizm. Wiele z pochodnych fentanylu szybciej niż inne opioidy przenika przez barierę krew-mózg, a także w większym stopniu powoduje wystąpienie naprawdę ciężkiej depresji oddechowej, która może prowadzić do zgonu [6].

W ramach ciekawostki dodam, że mieszanina analogów fentanylu – karfentanylu i remifentanylu – była wykorzystana w 2002 roku przez rosyjskie służby specjalne, które próbowały udaremnić zamach terrostyczny zorganizowany przez Czeczenów w moskiewskim teatrze na Dubrowce. Mieszanina gazów uśmierciła wówczas 125 zakładników (!), a to uświadamia, jak silnymi substancjami są zarówno fentanyl, jak i jego pochodne [7].

Do czego stosuje się fentanyl w lecznictwie?

Aż do 2010 roku fentanyl był stosowany głównie w anestezjologii (znieczulenia), jednak później zaczęto dopuszczać do obrotu coraz więcej preparatów do tzw. powszechnego stosowania.

Są to m.in. tabletki podpoliczkowe (AuroFena, Effetora), aerozole do nosa (Instanyl, PecFent), a także plastry transdermalne (Durogesic, Fenta MX, Matrifen, Fentanyl Actavis) oraz preparaty w postaci iniekcji (Fentanyl WZF). Stosuje się je głównie w leczeniu różnego rodzaju chorób przewlekłych, a także u pacjentów onkologicznych [8, 9, 10].

Zatrucia fentanylem w USA i Europie

Wiele przypadków zatruć fentanylem ma miejsce w Stanach Zjednoczonych, jednak w Europie również dochodzi do tego typu sytuacji. W 2021 roku kraje członkowskie Unii Europejskiej zgłosiły ok. 140 zgonów, które powiązano z przedawkowaniem fentanylu [11].

Dla porównania, w Stanach Zjednoczonych w tym samym czasie ilość zgonów z powodu przedawkowania fentanylu lub jego pochodnych wyniosła ok. 70 600 (!). Szacuje się, że z powodu przedawkowania substancji opioidowych, w tym fentanylu i jego pochodnych, umiera dziennie nawet 150 Amerykanów, przy czym to mężczyźni stanowią największy odsetek zgonów [12].

W Polsce pierwsze przypadki podejrzenia zatruć oraz zatruć fentanylem i jego analogami odnotowano w 2014 roku. W 2018 roku zaraportowano 162 zgony związane z przedawkowaniem pochodnych fentanylu, przy czym zaznacza się, że dane dotyczące liczby zatruć mogą być niedoszacowane [13].

Nielegalny łańcuch dystrybucji fentanylu i jego pochodnych

Zarówno fentanyl, jak i jego analogi są dystrybuowane i stosowane w niekontrolowany sposób, co wywołuje liczne uzależnienia i zgony. Tylko w 2022 roku amerykańska  DEA (ang. Drug Enforcement Administration – Agencja do Walki z Narkotykami) skonfiskowała ok. 58 mln tabletek zawierających fentanyl oraz ok. 6000 kg fentanylu w proszku (!) [14].

Amerykańskie statystyki wyraźnie pokazują, że liczba przestępstw związanych z nielegalnym łańcuchem dystrybucji fentanylu oraz jego pochodnych stale wzrasta (trend obserwuje się od 2017 r.) [14].

Fentanyl i jego analogi mogą być jednym ze składników dopalaczy (ang. designer drugs). Co więcej, są również dodawane do innych substancji psychoaktywnych, np. heroiny, metamfetaminy czy kokainy, o czym osoba je stosująca najczęściej nie ma pojęcia [15].

Na amerykańskim rynku ostatnimi czasy “popularne” stało się łączenie fentanylu z ksylazyną (lekiem uspokajającym stosowanym w weterynarii), która ma m.in. wydłużać czas działania opioidu.

Administracja Joe Bidena poinformowała w lipcu br. o podjęciu konkretnych działań mających na celu wyeliminowania nielegalnych mieszanek z amerykańskiego rynku. Ma to skutkować znacznym zredukowaniem liczby zgonów związanych z przedawkowaniem fentanylu i jego pochodnych [16].

Podejrzenie przedawkowania fentanylu i jego pochodnych – co robić?

Wśród objawów charakterystycznych dla przedawkowania fentanylu można wymienić m.in. spadek nastroju, urojenia, halucynacje, nadmierne pobudzenie oraz zaburzenia świadomości. Najcięższym powikłaniem jest oczywiście depresja oddechowa, która postępuje znacznie szybciej niż w przypadku przedawkowania heroiny. Ratunkiem jest podanie odpowiedniej dawki naloksonu – leku, który znosi reakcje wywołane przez substancje opioidowe i stanowi swoistą “odtrutkę” w przypadku przedawkowania heroiny czy fentanylu bądź jego pochodnych.

Co ciekawe, wprowadzono program prewencyjny (m.in. w USA) mający poprawić dostępność naloksonu dla osób, u których istnieje realne ryzyko przedawkowania opioidów. W ramach programu “Take-home naloxone” pacjent otrzymuje nalokson w postaci aerozolu donosowego (Narcan, Nyxoid). Skuteczność przedsięwzięcia oceniono bardzo wysoko: ustąpienie symptomów depresji oddechowej oszacowano na ok. 79%, natomiast przeżywalność na ok. 96% [17].

Brak wiedzy na temat mechanizmu i siły działania fentanylu, zwłaszcza wśród osób, które stosują tę substancję choćby w niewielkich ilościach, ale w sposób niekontrolowany (także w celach rekreacyjnych), może doprowadzić w szybkim czasie do rozwoju uzależnienia, przedawkowania, śpiączki, uszkodzenia mózgu, a nawet śmierci [1].

Jeśli fentanyl ma być wykorzystywany w warunkach domowych, ze względu na jego siłę i mechanizm działania, powinien być stosowany tylko i wyłącznie pod nadzorem lekarza, w ściśle określonym schemacie.

Karnozyna (określana również jako L-karnozyna czy β-alanylo-L-histydyna) powstaje w wyniku syntezy z aminokwasów β-alaniny oraz L-histydyny. Jest to więc dipeptyd, który występuje w organizmie ludzkim. Jego poziom wraz z wiekiem się zmniejsza, co jest jedną z wielu przyczyn starzenia się. Za rozpad karnozyny do β-alaniny i L-histydyny odpowiada enzym — karnozynaza.

Jakie właściwości ma karnozyna?

Karnozyna ma następujące właściwości lecznicze:

• antyoksydacyjne — działa przeciwutleniająco poprzez eliminację wolnych rodników;
• antyglikacyjne — eliminuje toksyczne produkty np. aldehydy powstałe w procesie glikacji, które zaburzają homeostazę komórek;
• buforujące — pozwala zachować odpowiednią równowagę kwasowo-zasadową np. w mięśniach;
• chelatujące jony metali — usuwa toksyczne metale z organizmu.

Karnozyna — na co pomaga?

W związku z wymienionymi wyżej działaniami karnozyna ma szereg potencjalnych działań prozdrowotnych. Do najważniejszych należą m.in.:

• działanie neuroprotekcyjne — związane z właściwościami antyoksydacyjnymi i chelatującymi, zmniejsza szansę wystąpienia wielu chorób neurologicznych, jak choroby Parkinsona, Alzheimera czy udary;
• zmniejsza powikłania występujące w przebiegu cukrzycy, takie jak makroangiopatie, retinopatie, nefropatie czy mikroangiopatie (są one związane ze stresem oksydacyjnym i glikozylacją);
• krople do oczu zawierające karnozynę są stosowane w przypadku stanów zapalnych siatkówki, rogówki, zmętnienia ciała szklistego, jaskry czy zaćmy;
• ma korzystny wpływ na łagodzenie objawów choroby wrzodowej poprzez wspieranie bariery nabłonkowej przewodu pokarmowego czy działanie bakteriostatycznie wobec Helicobacter pylori;
• ma również dobry wpływ na układ sercowo-naczyniowy, polepszając kurczliwość mięśnia sercowego czy spowalniając procesy miażdżycowe;
• jest również stosowana przez osoby uprawiające sporty, ponieważ zwiększa odporność mięśni na zmęczenie, regeneruje je po wysiłku i zmniejsza w nich ilości kwasu mlekowego.

Karnozyna — gdzie występuje?

Karnozynę można spotkać głównie w mięsie zwierzęcym i rybim. Aby zwiększyć jej poziom w organizmie, należy przyjmować produkty bogate w jej składniki, czyli histydynę i beta-alaninę. Histydyna w większych ilościach występuje w tłustych rybach, czerwonym mięsie wołowym i wieprzowym, żółtych serach czy nasionach roślin strączkowych. Z kolei w β-alaninę bogate są m.in. mięso wołowe, wieprzowe i drobiowe, ryby, jaja, mleko czy rośliny strączkowe.

Karnozyna i przeciwwskazania do stosowania. Kiedy nie wolno jej stosować?

Karnozyna występuje naturalnie w organizmie. Niemniej jednak część pacjentów powinna zachować ostrożność przed jej użyciem. Najważniejszym przeciwwskazaniem do jej użycia jest uczulenie na nią, ciąża oraz karmienie piersią. Z lekarzem powinny się skonsultować osoby, które chcą ją podawać dzieciom. Dodatkowo, ze względu na obniżanie poziomu glukozy we krwi, cukrzycy powinni zachować szczególną ostrożność podczas jej suplementacji.

Jakie skutki uboczne może powodować karnozyna?

Stosowanie karnozyny jest stosunkowo bezpieczne (zgodnie z zaleceniami). Najczęściej raportowanymi, potencjalnymi działaniami niepożądanymi, które występowały podczas doustnego stosowania karnozyny, było zaburzenie krzepnięcia krwi czy hamowanie transglutaminazy we krwi. Co ważne, nie powoduje ona interakcji z innymi lekami czy suplementami, dlatego można ją stosować bez obawy o to zjawisko. Warto jeszcze odnotować, że stosowane przez osoby ćwiczące suplementy zawierające β-alaninę, mogą powodować niegroźne dla zdrowia parestezje, czyli uczucie mrowienia skóry.

Najlepsza karnozyna — przegląd preparatów. Co kupisz w aptece?

L-karnozyna CarnoLife kapsułki, suplement diety

Skład

• 1 kapsułka zawiera 400 mg CarnoLife L-karnozyny.

Stosowanie

• Należy stosować 1 kapsułkę 2 razy dziennie (dorośli).

Wskazania

• Uzupełnienie niedoboru organizmu w karnozynę.

O produkcie

• clean label, czyli kapsułki z tym produktem zawierają jedynie składniki aktywne, bez substancji wiążących, wypełniaczy, substancji poślizgowych i innych dodatków;
• może być stosowana przez wegetarian (kapsułka wegetariańska Vcaps®);
• suplementu diety nie powinny przyjmować kobiety w ciąży, karmiące piersią, jak również dzieci i młodzież poniżej 18 roku życia.

Swanson L-karnozyna kapsułki, suplement diety

Skład

• 1 kapsułka zawiera 500 mg Right Age® Carnosine  (L-karnozyny).

Stosowanie

• Osoby dorosłe mogą stosować 1 kapsułkę dziennie.

Wskazania

• Suplementacja diety w L-karozynę.

O produkcie

• tylko 1 kapsułka dziennie;
• produkt nie zawiera dodatków do żywności, takich jak barwniki, aromaty, czy substancje wypełniające;
• suplement diety nie jest odpowiedni dla kobiet będących w ciąży i karmiących piersią oraz osób poniżej 18 roku życia.

Ciekawym produktem zawierającym karnozynę są krople do oczu. Nie są one obecne dostępne w Polsce w oficjalnej dystrybucji, przez co nie można ich kupić w aptekach. Są dostępne na wszelkiego rodzaju portalach aukcyjnych. Należy tutaj jednak przestrzec, że kupowanie tego typu produktów poza apteką może być groźne dla zdrowia. Należy unikać tego typu zakupów w podejrzanych miejscach.

Can-C Krople na Zaćmę

Skład

• Krople do oczu zawierają 1% N-alfa-alacetylo-karnozyny.

Stosowanie

• Należy je zakraplać po 2 krople do jednego lub obu oczu dwa razy dziennie.

Wskazania

• Producent wskazuje, że produkt jest w stanie zredukować, zahamować, a nawet wyleczyć objawy zaćmy starczej. Ich potencjalne zastosowanie najlepiej jednak omówić z lekarzem.

O produkcie

•  po otwarciu krople przechowywać w lodówce i zużyć w ciągu 30 dni po otwarciu;
• efekty powinny być zauważalne po stosowaniu od 3 do 5 miesięcy.

Podsumowanie

Karnozyna jest dipeptydem składającym się z aminokwasów beta-alaniny i histydyny. Jej najwyższe stężenia jest obserwowane w mięśniach i mózgu. Stosowanie karnozyny może poprawić wydolność fizyczną organizmu, działa ochronnie na komórki (chroni przed stresem oksydacyjnym) oraz wspiera funkcje poznawcze. Z tych względów jej suplementacja jest szczególnie zalecana osobom aktywnym (można również suplementować beta-alaninę) oraz chcącym opóźnić procesy starzenia się komórek. Innym ciekawym zastosowaniem karnozyny są krople do oczu, które mogą być wykorzystywane w leczeniu zaćmy. Nie są one jednak dostępne w Polsce w oficjalnej dystrybucji, dlatego przed ich zakupem należy zachować szczególną ostrożność i skonsultować się z lekarzem.

• Jak działa innowacyjna szczepionka na COVID-19 w formie plastra
• Dlaczego szczepionka COVID Emergex może zapewnić długotrwałą odporność
• Jakie są główne zalety szczepienia na COVID-19 przez skórę
• Kiedy będzie dostępna nowa szczepionka przeciwko COVID-19
• Jak przebiega badanie kliniczne przełomowej szczepionki COVID

Nową szczepionkę na COVID-19 opracowuje firma Emergex Vaccines Holding Limited z Wielkiej Brytanii. 15 listopada 2021 roku ogłosili, że otrzymali zgodę na rozpoczęcie I fazy badania klinicznego. W badaniach pierwszej fazy ocenia się bezpieczeństwo oraz tolerancje pacjentów na badany produkt leczniczy. Ta szczepionka COVID różni się znacząco od dotychczas dostępnych preparatów, oferując nowe podejście do walki z koronawirusem.

Jak przeprowadzane jest badanie kliniczne I fazy nad szczepionką przeciwko COVID-19?

Badanie I fazy to podwójnie ślepe, randomizowane i kontrolowane badanie porównawcze. Uczestnicy badania będą przydzielani losowo oraz nie będą wiedzieli, czy podawana im jest testowana szczepionka na COVID-19, czy placebo. Personel również nie będzie posiadał informacji, którzy pacjenci testują szczepionkę. Badanie będzie prowadzone w Center for Primary Care and Public Health na Uniwersytecie w Lozannie, w Szwajcarii i weźmie w nim udział 26 osób. Badania mają się rozpocząć na początku stycznia 2022 roku. Ten etap jest kluczowy dla rozwoju każdej nowej szczepionki COVID, ponieważ pozwala ocenić jej podstawowe bezpieczeństwo.

Profesor Blaise Genton, główny badacz powiedział “Chociaż obecne szczepienia Covid poczyniły znaczne postępy w zmniejszaniu śmiertelności i zachorowalności wyzwania wciąż pozostają, zwłaszcza w przypadku rozwoju nowych wariantów. To ekscytujące, nowe podejście naukowe do opracowania szczepionki przeciwko SARS-CoV-2 uwzględnia potrzebę wytworzenia odpowiedzi komórek T w celu wywołania długotrwałej odporności. Z niecierpliwością czekamy na ocenę wyników, gdy będą one dostępne.”

Jak działa innowacyjna szczepionka Emergex przeciwko COVID-19?

Szczepionka Emergex ma na celu pobudzenie limfocytów T CD8+ do generowania cytotoksycznych limfocytów T w celu zabicia komórek zainfekowanych wirusem. Limfocyty T zabijają komórkę, zanim wyprodukuje ona nowe wirusy. W efekcie szczepionka ma zapobiegać replikacji wirusa i chorobie oraz łagodzić objawy i zdolność do przenoszenia się wirusa między osobami. Dlatego szczepionki Emergex mogą okazać się skuteczniejsze wobec szybko mutujących wirusów. Obecne szczepionki przeciwko Covid-19 wywołują głównie odpowiedź przeciwciał, która z czasem słabnie, co oznacza, że ludzie potrzebują szczepień przypominających.

Jakie są zalety szczepionki na COVID-19 w formie plastra?

Szczepionki Emergex można podawać przez skórę przy użyciu mikroigieł, co stanowi rewolucyjne podejście w szczepionkach Covid. Szczepionki zachowują stabilność w temperaturze pokojowej otoczenia przez ponad trzy miesiące. Stabilność szczepionki w temperaturze pokojowej wpłynie pozytywnie na jej dystrybucje. Ta właściwość może znacząco ułatwić logistykę szczepień Covid, szczególnie w krajach rozwijających się, gdzie przechowywanie szczepionek w niskich temperaturach stanowi wyzwanie.

Kiedy będzie dostępna nowa szczepionka przeciwko COVID-19?

Wstępne wyniki badania mogą ukazać się w czerwcu 2022 roku. Jednak na szczepionkę Emergex w formie plastra trzeba będzie poczekać minimum do 2025 roku. Ten długi okres oczekiwania jest typowy dla rozwoju nowych szczepionek Covid, które muszą przejść wszystkie fazy badań klinicznych, aby udowodnić swoją skuteczność i bezpieczeństwo. Mimo tego długiego procesu, potencjał tej szczepionki na Covid-19 do zapewnienia długotrwałej ochrony bez konieczności dawek przypominających czyni ją bardzo obiecującą opcją w walce z pandemią.

Podsumowanie

Szczepionka na Covid-19 w formie plastra opracowana przez firmę Emergex stanowi przełomowe rozwiązanie w walce z koronawirusem. W przeciwieństwie do obecnych szczepionek Covid, które działają głównie na poziomie przeciwciał, ta innowacyjna szczepionka przeciwko Covid-19 aktywuje limfocyty T, zapewniając potencjalnie długotrwałą odporność. Szczepienia Covid w formie plastra oferują również praktyczne korzyści – stabilność w temperaturze pokojowej i łatwe podawanie przez skórę. Choć na dostępność tej szczepionki Covid będziemy musieli poczekać do 2025 roku, jej potencjał do eliminacji konieczności dawek przypominających może zrewolucjonizować programy szczepień przeciwko COVID-19 na całym świecie.

Najczęściej zadawane pytania o szczepionkę Emergex

Źródło: https://emergexvaccines.com/emergex-announces-approval-to-initiate-phase-i-clinical-trial-of-its-next-generation-covid-19-vaccine-candidate/

Zmiana sylwetki przejawiająca się zwiększeniem obwodu talii staje się wyznacznikiem wejścia kobiety w okres menopauzy. W przypadku niedobory estrogenów dochodzi do rozwoju otyłości brzusznej. Otyłość stanowi istotny czynnik rozwoju raka piersi, sutka, okrężnicy, odbytnicy. Przyczyną nadmiernego przyrostu masy ciała jest mniej efektywna przemiana materii, przez co większa część zjedzonego pokarmu, zamiast do mięśni trafia do tkanki tłuszczowej i tkanki łącznej. Faktem jest to, że menopauza wpływa na zmianę dystrybucji tkanki tłuszczowej w organizmie, niezależnie od czynników związanych ze stylem życia. Typ otyłości brzusznej powoduje więcej niekorzystnych następstw zdrowotnych. Masa tkanki tłuszczowej trzewnej wzrasta w tym okresie o 50%.

Co zrobić z przyrostem masy ciała w trakcie menopauzy?

Niezależnie od wieku, nadwyżka pożywienia dostarczająca ok. 100 kcal dziennie powoduje przyrost masy ciała o 5 kg w ciągu roku. W trakcie życia maleją potrzeby energetyczne organizmu, spowalnia tempo przemiany materii, dlatego też w okresie menopauzy nawet utrzymanie dotychczasowych nawyków żywieniowych powoduje systematyczny przyrost masy ciała. Należy zatem zmienić zachowania związane z regulacją liczby posiłków i pór ich spożycia oraz ograniczenia pokarmów niekorzystnych i zwiększeniem spożycia produktów wskazanych, takich jak nabiał, pieczywo pełnoziarniste, owoce i warzywa.

Kolejnym istotnym czynnikiem pozwalającym utrzymać prawidłową masę ciała jest aktywność fizyczna. Narodowy Instytut Zdrowia (National Institutes of Health) określa wymogi aktywności fizycznej na ćwiczenia trwające 30 minut dziennie, przez  dni w tygodniu. Modyfikacja stylu życia, a przede wszystkim rozsądek w tych wszystkich działaniach ogranicza rozwój otyłości, pomaga skutecznie ją leczyć.

Czy istnieją ziołowe tabletki na menopauzę, po których się chudnie?

Na rynku istnieje wiele preparatów aptecznych przeznaczonych dla kobiet w trakcie menopauzy. Zawierają one głównie wyciągi ziołowe, które oprócz zmniejszania dolegliwości takich jak uczucie gorąca, pomagają także kontrolować masę ciała. Poniżej przedstawiono przykładowe tabletki na menopauzę.

Linea meno, tabletki

Skład: celuloza (substancja wypełniająca), wyciąg z garcinia cambogia, wyciąg z liści mate, wyciąg z liści zielonej herbaty, wyciąg z gorzkiej pomarańczy, hydroksypropylometyloceluloza (substancja glazurująca), wyciąg z szyszek chmielu, sól sodowa karboksymetylocelułazy usieciowana (substancja wypełniająca), dwutlenek krzemu (substancja przeciwzbrylająca), sole magnezowe kwasów tłuszczowych (substancja glazurująca), dwutlenek tytanu (barwnik), hydroksypropyloceluloza (substancja glazurująca), wosk pszczeli i wosk carnauba (substancje glazurujące

Stosowanie: Należy spożywać 1 tabletkę 2 razy dziennie. Preparat zaleca się spożywać podczas posiłku.

Wskazania: Suplement diety dla kobiet w okresie menopauzy, zmagającymi się z przyrostem masy ciała.

Działanie: Przyczynia się do zmniejszenia apetytu, dzięki zawartości kwasu hydroksycytrynowego (HCA) hamuje proces tworzenia tłuszczów i ich magazynowanie. Pomaga łagodzić objawy menopauzy takie jak uderzenia gorąca, pocenie, niepokój i drażliwość Ponadto działa kojąco i wspomaga prawidłowy sen, a także wpływa na utrzymanie prawidłowego poziomu cholesterolu. Przyczynia się do rozkładu tłuszczów i pomaga w utrzymaniu prawidłową masy ciała. Pobudza metabolizm, co z kolei pomaga kontrolować masę ciała. Dodatkowo pomaga usuwać nadmiar wody przez zwiększenie diurezy. Wspomaga metabolizm lipidów i węglowodanów oraz przyczynia się do kontroli wagi.

Przeciwwskazania: Uczulenie na którykolwiek ze składników produktu. Nie zaleca się stosować w ciąży i okresie karmienia piersią.

Ważne informacje: Nie należy przekraczać zalecanej porcji do spożycia w ciągu dnia. Suplement diety nie może być stosowany jako substytut (zamiennik) zróżnicowanej diety ani aktywnego trybu życia. Utrzymanie prawidłowego stanu zdrowia wymaga zrównoważonego i zróżnicowanego odżywiania i prowadzenia zdrowego trybu życia.

Przechowywanie: Przechowywać w oryginalnym opakowaniu, w temperaturze poniżej 25°C. Chronić od światła i wilgoci. Przechowywać w miejscu niedostępnym dla małych dzieci.

Zdolność prowadzenia pojazdów: Nie ma danych dotyczących wpływu preparatu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania urządzeń/maszyn.

Linea 40+, tabletki

Skład: Celuloza mikrokrystaliczna (substancja wypełniająca), wyciąg z liści mate, wyciąg suchy z zielonej herbaty, wyciąg suchy z białej fasoli, spirulina, L-winiam L-karnityny, hudroksypropylometyloceluloza (substancja glazurująca), dwutlenek krzemu (substancja przeciowzbrylająca), stearynian magnezu (substancja glazurująca), hydroksypropyloceluloza (substancja glazurująca), dwutlenek tytanu (substancja glazurująca), chlorek chromu, wosk pszczeli biały i wosk Camauba (substancja glazurująca).

Stosowanie: 1 tabletka 2 razy dziennie, najlepiej podczas posiłku. Nie należy przekraczać dziennej zalecanej dawki. Suplement diety nie może być stosowany jako zamiennik zróżnicowanej diety.

Wskazania: Preparat jest rekomendowany dla osób dorosłych jako uzupełnienie codziennej diety w składniki wspomagające utrzymanie właściwej masy ciała.

Działanie: Przyspiesza przemiany metaboliczne, dzięki czemu szybciej spala przyswajane z pożywieniem kalorie. Linea spowalnia też procesy lipogenezy (czyli tworzenia tłuszczu w organizmie) i intensyfikuje spalanie tkanki tłuszczowej. Zmniejsza łaknienie, dzięki czemu po prostu jesz mniej i rzadziej. Jednocześnie wspomaga oczyszczanie organizmu z toksyn.

Przeciwwskazanie: Nie stosować w przypadku nadwrażliwości na którykolwiek składnik suplementu diety. Nie stosować u kobiet w okresie ciąży i u matek karmiących piersią.

Ważne informacje: Niektóre choroby i inne okoliczności mogą stanowić przeciwwskazanie do stosowania lub wskazanie do zmiany dawkowania preparatu.

Przechowywanie: Przechowywać w oryginalnym opakowaniu, w temperaturze poniżej 25°C. Chronić od światła i wilgoci. Przechowywać w miejscu niedostępnym dla małych dzieci.

Zdolność prowadzenia pojazdów: Nie ma danych dotyczących wpływu preparatu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania urządzeń/maszyn.

Dieta w menopauzie – o czym należy pamiętać?

Dieta w menopauzie powinna być dobrze zbilansowana i dostosowana do zmieniających się potrzeb organizmu, aby zapewnić komfort życia i zmniejszyć ryzyko występowania chorób. Kluczowe aspekty diety w tym okresie to:

1. Wapń i witamina D – są niezbędne do utrzymania zdrowych kości i minimalizowania ryzyka osteoporozy. Źródła wapnia to mleko i produkty mleczne, zielone warzywa liściaste, a witaminy D – tłuste ryby, jajka, produkty wzbogacane.
2. Białko – ważne dla zachowania masy mięśniowej. Zaleca się spożywanie chudego białka, takiego jak ryby, drób, rośliny strączkowe i orzechy.
3. Żelazo – jego niedobory mogą prowadzić do anemii. Bogate źródła żelaza to czerwone mięso, drób, ryby, rośliny strączkowe i zielone warzywa liściaste.
4. Błonnik – wspiera trawienie i pomaga regulować poziom cukru we krwi. Źródła błonnika to owoce, warzywa, pełne ziarna i rośliny strączkowe.
5. Zdrowe tłuszcze – takie jak te znajdujące się w oliwie z oliwek, awokado, orzechach i tłustych rybach, mogą pomóc w utrzymaniu zdrowia serca.
6. Ograniczenie spożycia soli, cukru i nasyconych tłuszczów – aby zmniejszyć ryzyko rozwoju chorób serca, nadciśnienia i cukrzycy typu 2.
7. Woda – utrzymanie odpowiedniego nawodnienia jest kluczowe, zwłaszcza w przypadku występowania uderzeń gorąca.
8. Soja i jej produkty – mogą łagodzić niektóre objawy menopauzy, takie jak uderzenia gorąca, dzięki zawartości fitoestrogenów.

Indywidualne podejście jest ważne, ponieważ potrzeby żywieniowe mogą się różnić w zależności od stanu zdrowia, aktywności fizycznej i innych czynników. Konsultacja z dietetykiem może pomóc w opracowaniu planu żywieniowego dostosowanego do indywidualnych potrzeb.

Podsumowanie

Menopauza jest procesem naturalnym w życiu kobiety. Nieuchronność tego stanu i problemy z nim związane powodują poważne zmiany, lęk i poczucie chaosu. Dotyczy to objawów związanych z ogólnym stanem psychofizycznym, codziennym funkcjonowaniem, sfery psychospołecznej, fizycznej i zawodowej. Zróżnicowanie problemów jest jednak znaczne, ponieważ każda kobieta przeżywa ten stan na swój sposób, doświadcza zindywidualizowanego spektrum objawów i ich skutków. Temu okresowi towarzyszą w głównej mierze dylematy dalszego funkcjonowania w sferze psychofizyczne i atrakcyjności. Niezależnie od faktu dostępności bez recepty tabletek na menopauzę, po których się chudnie, wybór konkretnego preparatu powinno być poprzedzone konsultacją z lekarzem lub farmaceutą, którzy pomogą wybrać odpowiedni lek o największej skuteczności.

O interakcjach mówimy, kiedy po spożyciu preparatu następuje zmiana w jego działaniu. Może to dotyczyć jego dystrybucji, wchłaniania, metabolizmu czy wydalania, albo nasilić, lub osłabić efekt terapeutyczny. Do interakcji może dochodzić między lekami, suplementami diety, ale także jedzeniem i zażywanymi przez nas preparatami.

Magnez — z czym go nie łączyć?

Magnez jest jednym z najczęściej suplementowanych minerałów. Są leki, które przyjęte razem z nim będą powodować wystąpienie interakcji.

Nie zażywaj magnezu razem z:

• Lewodopą, Carbidopą (Madopar, Nakom, Nakom mite) – są to leki zażywane w chorobie Parkinsona. Spożycie magnezu razem z nimi spowoduje osłabienie działania leków.
• Chinolony (ciprofloxacyna: Cipronex, Cipropol), Tetracykliny, Alendronat (Ostenil, Ostolek), digoksyna, gabapentyna — magnez powoduje spadek wchłaniania wyżej wymienionych substancji. Aby temu zapobiec, zażywaj magnez 4-6 h przed podaniem leku, lub 2h po;
• Blokery kanału wapniowego (werapamil, diltiazem, amlodypina, felodypina) — magnez ma zdolność blokowania jonów wapnia, tak samo, jak leki obniżające ciśnienie krwi z grupy blokerów kanału wapniowego. Stosowanie magnezu razem z lekami z tej grupy może spowodować nasilenie ich działania i zbyt mocne obniżenie ciśnienia.
• Diuretyki — stosowanie magnezu razem z diuretykami oszczędzającymi potas, może powodować ograniczenie wydalania magnezu z moczem, co podnosi jego stężenie w organizmie.

Za to diuretyki pętlowe mogą znacznie obniżać jego poziom.

• Antykoagulanty, czyli leki przeciwzakrzepowe — magnez może powodować spowolnienie krzepnięcia krwi. W związku z tym połączenie magnezu z lekami przeciwzakrzepowymi zwiększa ryzyko krwotoków [1,2].

Z czym nie łączyć wapnia?

Wapń stosujemy w celu zapobiegania osteoporozie oraz tradycyjnie w reakcjach alergicznych, chociaż takie działanie zostało już dawno obalone. Minerał nie kojarzy się z groźnym dla zdrowia, jednak jego stosowanie może wpływać na leki, które przyjmujemy.

• Chinolony (ciprofloxacyna: Cipronex, Cipropol), tetracykliny: wapń osłabia działanie powyższych antybiotyków. Łączenie pierwiastka razem z terapią może skutkować brakiem jej skuteczności. Warto odstawić całkowicie wapń, lub stosować go z przynajmniej 6h odstępem.

• Digoksyna: wapń, tak samo, jak digoksyna wpływa na pracę serca. Stosowanie tych dwóch substancji razem może spowodować występowanie arytmii.

• Lewotyroksyna (Euthyrox, Letrox), Sotalol (Biosotal, Sotahexal): wapń powoduje osłabienie wchłaniania leku. Po przyjęciu lewotyroksyny, lub sotalolu powinniśmy poczekać przynajmniej 4h przed przyjęciem wapnia.

• Diuretyki tiazydowe (indapamid: Diuresin, Indapen, Indix, Tertensif; hydrochlorotiazyd): diuretyki powodują hamowanie wydalania wapnia, przez co jego stężenie wzrasta. Jest to niebezpieczne dla organizmu, może spowodować między innymi poważne problemy z nerkami [3,4].

Z czym nie łączyć selenu?

Selen jest cennym minerałem zwłaszcza dla osób z chorobami tarczycy, czy cukrzycą. Warto uważać przy stosowaniu selenu z:

• Antykoagulantami, czyli lekami przeciwzakrzepowymi: selen ma działanie spowalniające krzepnięcie. Połączenie go z lekami o tym samym działaniu może zwiększyć ryzyko krwawień.

• Barbiturany (fenobarbital: Luminal, Bellergot): selen powoduje zwolnienie metabolizmu barbituranów, przez co organizm odczuje więcej skutków ubocznych ich stosowania.

• Leki immunosupresyjne: selen powoduje aktywację układu odpornościowego. Stosowanie leków immunosupresyjnych może być mniej skuteczne w przypadku suplementacji selenu [5].

Z czym nie łączyć żelaza ?

Żelazo to nasz ratunek w przypadku wystąpienia anemii. Spełnia sporą ilość kluczowych ról w utrzymaniu homeostazy naszego organizmu. Jednak stosowanie go z niektórymi substancjami może spowodować wystąpienie działań niepożądanych.

• Chinolony (ciprofloxacyna: Cipronex, Cipropol), tetracykliny: żelazo osłabia działanie wyżej wymienionych antybiotyków.

• Levodopa, Lewotyroksyna, Metyldopa, CellCept: żelazo osłabia wchłanianie leków. Tym samym osłabia ich działanie.

• Inhibitory integrazy (HIV/AIDS): żelazo obniża poziom leków w krążeniu ogólnym, co może spowodować spadek ich działania [6,7].

Glukozamina to naturalna substancja wytwarzana w organizmie z cząsteczek glukozy i glutaminy (aminokwasu) przy udziale enzymu syntetazy glukozaminy. Chemicznie należy do grupy aminocukrów i jest niezbędnym składnikiem tkanek oraz wydzielin ludzkiego organizmu. Największe ilości glukozaminy znajdują się przede wszystkim w chrząstce stawowej. Glukozamina jest niezbędna do wytwarzania glikozaminoglikanów i proteoglikanów, które są głównymi składnikami chrząstki stawowej. Stąd suplementy glukozaminy na stawy znalazły zastosowanie w procesie odbudowy chrząstki i leczeniu objawów zapalenia i choroby zwyrodnieniowej stawów [1].

Czy istnieją jakieś produkty, gdzie występuje naturalna glukozamina? Niestety nie występuje ona w żadnym z podstawowych produktów żywnościowych i nie jest niestety możliwym, by przyjmować ją wraz z codzienną dietą. Dlatego w celu dostarczenia aminocukru do organizmu konieczna jest jego suplementacja. Zbadano, że u ludzi wytwarzanie endogennej glukozaminy utrzymuje się na poziomie 4-20 g/dzień i wraz z wiekiem ilość ta maleje, a w związku z tym pogłębiają się zmiany degeneracyjne chrząstki stawowej. Jaka jest najlepsza glukozamina na stawy i czy w ogóle suplementacja glukozaminy na stawy ma sens [1,2]?

Glukozamina na stawy – czy jest skuteczna?

Czy glukozamina na stawy jest skuteczna? Czy ma sens jej stosowanie w chorobie zwyrodnieniowej stawów albo w innych schorzeniach? Na zmiany zwyrodnieniowe narażone są osoby starsze, ale też dorośli w średnim wieku, szczególnie Ci zmagający się z nadwagą lub zupełnie na odwrót – sportowcy. Stopniowe przeciążenie stawów prowadzi do obumierania komórek chrząstki, uszkodzeń łańcuchów glikozaminoglikanów i włókien kolagenowych (będących „rusztowaniem” chrząstki stawowej), zwiększonego tarcia w stawach, a w konsekwencji do powstania ubytków w chrząstce. Rozwijający się w obrębie stawu stan zapalny powoduje ból nie tylko podczas aktywności ruchowej, ale również w spoczynku [1,2].

Choroba zwyrodnieniowa stawów postępuje przewlekle przez wiele lat, a zmienione chorobowo stawy (najczęściej staw biodrowy, kręgosłupa oraz staw kolanowy), znacznie obniżają jakość życia pacjenta przez współwystępujące dolegliwości bóle i ograniczenia w poruszaniu się. Wśród leków zalecanych w chorobie zwyrodnieniowej stawów oprócz niesteroidowych leków przeciwzapalnych, leków przeciwzapalnych, glikokortykosteroidów i koksybów zalicza się również substancje łagodzące objawy zwyrodnienia (przez korzystne działanie na skład chrząstki) z tzw. grupy SYSADOA (ang. Symptomatic Slow Acting Drugs for Osteoarthritis). Do tej grupy leków chondroprotekcyjnych należy m.in. glukozamina. Z tego wynika, że warto stosować glukozaminę na stawy. Ale jaki wybrać preparat? Czy istnieje glukozamina jako lek? Jaka glukozamina jest najlepsza na stawy [1,2]?

Przegląd preparatów na stawy z glukozaminą. Co możesz kupić w aptece?

Wiemy już, że stosowanie glukozaminy na stawy ma sens. Niestety nie istnieje naturalna glukozamina, dlatego warto sięgnąć po leki z glukozaminą lub suplementy diety. Niestety leki z glukozaminą (Flexove, Chronada Arthryl) dostępne są jedynie na receptę – nie ma wersji bez recepty. Natomiast bez recepty znajdziemy sporo preparatów zarejestrowanych jako suplementy diety (Rotoxal, Rotoxal Senior, Arthron Complex). Najczęściej oprócz glukozaminy na stawy zawierają chondroitynę, kolagen, witaminy i minerały, które jeszcze bardziej wspierają kondycję stawów. Jaka jest najlepsza glukozamina na stawy? Poniżej opisujemy wybrane preparaty, aby ułatwić Państwu wybór.

Flexove 625 mg, tabletki

O produkcie

• lek dostępny na receptę;
• każda tabletka zawiera 625 mg glukozaminy (w postaci glukozaminy chlorowodorku);
• wskazania: łagodzenie objawów łagodnego i umiarkowanego zapalenia stawu kolanowego;
• dawkowanie: 1250 mg glukozaminy (2 tabletki) raz na dobę w celu złagodzenia objawów;
• dodatkowe informacje i zalecenia od producenta: Glukozamina nie jest zalecana do leczenia w przypadku ostrego bólu. Złagodzenie objawów (szczególnie bólu) nastąpi dopiero po kilku tygodniach leczenia, a w niektórych przypadkach nawet później. Jeśli po 2–3 miesiącach nie nastąpi złagodzenie objawów, należy ponownie rozważyć leczenie glukozaminą.

Arthryl, proszek

O produkcie

• lek dostępny na receptę;
• wskazania: leczenie objawów łagodnej lub umiarkowanej choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych;
• dawkowanie: leczenie objawów łagodnej lub umiarkowanej choroby zwyrodnieniowej stawów kolanowych;
• dodatkowe informacje i zalecenia od producenta: wykazano skuteczność produktu leczniczego podczas stosowania przez okres do 3 miesięcy. Skuteczność
  i bezpieczeństwo potwierdzono również w kluczowym badaniu klinicznym dotyczącym stosowania przez okres do 3 lat. Nie można zalecić ciągłego podawania produktu leczniczego przez okres dłuższy niż 3 lata, ponieważ nie ustalono bezpieczeństwa stosowania dłużej niż 3 lata.

Artresan Optima, kapsułki

O produkcie

• suplement diety;
• skład: siarczan glukozaminy (zawiera skorupiaki), L-askorbinian wapnia, amid kwasu nikotynowego, tlenek cynku, siarczan manganu, kolagen typu II, ekstrakt z korzenia imbiru (Zingiber officinalis), siarczan chondroityny (zawiera ryby), ekstrakt z kłącza ostryżu długiego (Curcuma longa), ekstrakt z owoców dzikiej róży, żelatyna (kapsułka), barwnik kapsułki: dwutlenek tytanu, substancja przeciwzbrylająca: stearynian magnezu;
• dawkowanie: 3 razy dziennie 1 kapsułka. Stosować przez 6-8 tygodni. Cykl przyjmowania preparatu można powtarzać co 2 miesiące;
• polecany do stosowania u osób narażonych na zmiany zwyrodnieniowe i obciążenia stawów (podeszły wiek, sportowcy, osoby z nadwagą);
• w kładzie oprócz glukozaminy i chondroityny zawarte są inne substancje, które posiadają właściwości chondroprotekcyjne, tj.: ekstarkt z korzenia imbiru, kłącza kurkumy czy owoców dzikiej róży oraz kolagen typu II wchodzący w skład włókien kolagenowych stanowiących „rusztowanie” tkanki chrzęstnej. L-askorbinian wapnia (witamina C) jest naturalnym antyoksydantem oraz wspiera syntezę kolagenu. Preparat zawiera również amid kwasu nikotynowego (niacyna, wit. B3, wit. PP), którego mechanizm nie jest do końca poznany, jednak istnieją doniesienia o jego korzystnym wpływie na elastyczność, ruchomość stawów oraz zmniejszenie stanu zapalnego.

Arthron Complex, tabletki powlekane

O produkcie

• suplement diety;
• skład: 2 tabletki zawierają: siarczan glukozaminy – 1000 mg (w tym glukozamina – 785 mg), siarczan chondroityny – 600 mg (w tym chondroityna – 456 mg), L-cysteinę – 200 mg;
• stosowanie: 2–3 tabletki dziennie, najlepiej rano, popijając wodą;
• przeznaczony dla osób prowadzących aktywny tryb życia (obciążających stawy) oraz dla osób (także starszych), które zmagają się z łagodnymi dolegliwościami bólowymi i sztywnością stawów jako leczenie wspomagające. Wzbogacony o siarczan chondroityny (związek chemiczny z grupy glikozoaminoglikanów) będącym jednym z głównych składników chrząstki stawowej. Natomiast L-cysteina korzystnie wpływa na syntezę kolagenu.

Naturell Glukozamina + C, tabletki powlekane

O produkcie

• suplement diety;
• skład: 4 tabletki zawierają 1500mg siarczanu glukozaminy oraz 80 mg kwasu L-askorbinowego (wit. C);
• stosowanie: 4 tabletki dziennie przez co najmniej 6-8 tygodni;
• bez dodatku cukru;
• produkt bezglutenowy i bezlaktozowy;
• prosty skład opierający się na dwóch istotnych składnikach wspierających regenerację chrząstki stawowej. Przez konieczność częstego dawkowania (w celu dostarczenia odpowiedniej dawki glukozaminy) jedno opakowanie starcza na 25 dni kuracji.

Duo Stawy MaxiFlex Glukozamina, tabletki musujące

O produkcie

• suplement diety;
• zawiera glukozaminę, chondroitynę, ekstrakt z pokrzywy oraz witaminy i minerały;
• duża dawka glukozaminy;
• łatwa do podania forma – tabletki musujące;
• zawiera substancje słodzące i laktozę;
• nie stosować w przypadku alergii na skorupiaki.

Olimp Arthroblock Forte, kapsułki

O produkcie

• suplement diety;
• składniki aktywne: siarczan glukozaminy, siarczan chondroityny, hialuronian sodu, ekstrakt Boswellia serrata, ekstrakt imbiru (Zingiber officinale L.), kwas L-askorbinowy, chelat aminokwasowy manganu Albion®;
• stosowanie: 1 kapsułka 1-2 dziennie przez 2-3 miesiące.

Glukozamina na stawy – czy dobrze się wchłania?

Niektóre preparaty na stawy, np. kolagen są polecane, aby poprawić ich funkcjonowanie, ale niestety ulegają trawieniu w układzie pokarmowym. W efekcie nie dostarczamy organizmowi kolagenu jako składnika, ale jedynie cząstki budulcowe, z których nasz organizm następnie wytwarza kolagen – co też oczywiście działa pozytywnie. Jak to wygląda w kwestii glukozaminy? Najczęściej glukozamina obecna w preparatach leczniczych występuje w formie siarczanu, ale też w postaci chlorowodorku lub jako N-acetyloglukozamina. Otrzymywana jest z chityny, polisacharydu budującego m.in. szkielet zewnętrzny organizmów morskich (skorupiaków) oraz ściany komórkowe grzybów lub na drodze syntetycznej. Glukozamina bardzo dobrze wchłania się przy podaniu doustnym – z jelita cienkiego absorbowana jest w 80-90%. Wchłanianiu glukozaminy sprzyja jej niska masa cząsteczkowa i dobra rozpuszczalność w wodzie. Następnie wolna glukozamina ulega dystrybucji w obrębie nerek, wątroby i przede wszystkim – chrząstkach stawowych. Dokładny mechanizm jej działania nie jest nadal do końca poznany, ale na dzień dzisiejszy możemy stwierdzić, że cząsteczka glukozaminy po wchłonięciu jest m.in. wbudowywana w mukopolisacharydy – glikozaminoglikany, które odpowiadają za odpowiednią elastyczność i wytrzymałość chrząstki stawowej.

Siarczan glukozaminy – działania niepożądane. Co może wystąpić?

Jeśli chodzi o działania niepożądane po glukozaminie, to najlepiej przedstawiać je wkontekcie siarczanu glukozaminy, gdyz jest najlepiej przebadanym związkiem. Jego dłuższa suplementacja jest bezpieczna i dobrze tolerowana. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane to dolegliwości ze strony układu pokarmowego:

• biegunki lub zaparcia;
• nudności;
• wzdęcia;
• niestrawność;
• bóle brzucha.

Zdecydowanie rzadziej (u jednego na sto do jednego na tysiąc pacjentów) występują również bóle głowy lub łagodne reakcje alergiczne w postaci zaczerwienia, lub wysypki i świądu na skórze. Ze względu na częste pozyskiwanie glukozaminy ze skorupiaków pacjenci ze stwierdzoną alergią na owoce morza powinni unikać takich preparatów i zwracać uwagę na pochodzenie substancji czynnej. Alternatywą są preparaty, gdzie glukozamina pozyskiwana jest syntetycznie bądź ze ścian grzybów. Osoby poniżej 18 r.ż., kobiety w ciąży lub karmiące przed zastosowaniem preparatu z glukozaminą powinny skonsultować się z lekarzem ze względu na brak danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania i skuteczności w tych grupach pacjentów. Czasami w przestrzeni medialnej pojawiają się informacje, że glukozamina może zwiększać masę ciała. Czy to prawda? Czy glukozamina powoduje tycie?

Czy glukozamina powoduje tycie?

Wstępne badania na modelach zwierzęcych wykazały, że suplementacja glukozaminy i chondroityny (w dawkach odpowiednio 1500 mg i 1200 mg) wywołuje insulinooporność. Jest to stan, kiedy komórki są zdecydowanie mniej wrażliwe na insulinę, która ma za zadanie regulować poziom glukozy w organizmie. Jej osłabione działanie powoduje jednocześnie jej zwiększoną syntezę przez trzustkę, co prowadzi do przybierania na wadze a w konsekwencji do rozwoju stanu przedcukrzycowego czy nawet cukrzycy typu 2. Stąd coraz częściej pojawiają się doniesienia o wpływie glukozaminy na gospodarkę węglowodanową w organizmie i tycie [3,4].

Co mówią badania? Kolejne z nich, przeprowadzone już na ludziach (pacjentach z zaburzonym metabolizmem glukozy lub osobach zdrowych), pokazują różnorodne wyniki – od pojawienia się zaburzonej tolerancji glukozy i niedostateczną kontrolę jej stężenia we krwi po brak istotnego wpływu na krótkoterminowy poziom glikemii. Trzeba też podkreślić fakt, że osoby zmagające się ze zmianami zwyrodnieniowymi stawów to właśnie bardzo często pacjenci otyli, a wyraźna nadwaga indukuje insulinooporność.  Niestety wciąż brakuje badań na większych i bardziej jednorodnych grupach pacjentów, by jednoznacznie stwierdzić wpływ suplementacji glukozaminy na glikemię. Pacjenci, którzy znajdują się w grupie ryzyka, powinni rozważyć przyjmowanie preparatów z glukozaminą z lekarzem w zależności od aktualnego stanu zdrowia [3,4].

Podsumowanie

Glukozamina to kluczowy składnik chrząstki stawowej, który wspiera regenerację stawów i może łagodzić objawy choroby zwyrodnieniowej. Ponieważ naturalna glukozamina nie występuje w diecie, warto rozważyć jej suplementację. Na rynku dostępne są zarówno leki z glukozaminą, jak i suplementy diety, które wspomagają stawy. Jaka glukozamina jest najlepsza? Najlepiej przebadanym i najczęściej stosowanym związkiem jest siarczan glukozaminy, który dobrze się wchłania i wykazuje działanie chondroprotekcyjne. Należy jednak pamiętać o możliwych skutkach ubocznych, takich jak dolegliwości trawienne. Pojawiają się również pytania, czy glukozamina powoduje tycie – badania nie dają jednoznacznej odpowiedzi, ale osoby z insulinoopornością powinny skonsultować suplementację z lekarzem. Wybierając najlepszą glukozaminę na stawy, warto zwrócić uwagę na jej formę i dodatkowe składniki, takie jak chondroityna czy kolagen, które wspierają zdrowie stawów.

Pacjent w wieku geriatrycznym to osoba po 60 roku życia, której ciało podlega ciągłym zmianom w wyniku postępującego procesu starzenia. Należy pamiętać, że jest to pacjent dorosły i samodzielny. Pomimo tego, że czasem możemy nie rozumieć zachowań osób starszych,9 nie należy narzucać farmakoterapii czy zachowań zdrowotnych. Narzucone leczenie może się spotkać z odrzuceniem. W tej grupie pacjentów często występują  problemy komunikacyjne, co stanowi spore wyzwanie opieki farmaceutycznej w geriatrii. Osoby starsze borykają się z niedosłuchem, krótkowzrocznością czy utrudnioną artykulacją, czego konsekwencją może być niezrozumienie zaleceń lub niewłaściwe przekazanie informacji o stanie zdrowia [7,8,6].

Podczas opieki nad seniorem trzeba sobie uświadomić, że są to często osoby samotne, dotknięte społecznym odrzuceniem, które poza typowymi chorobami psychicznymi wieku starczego dodatkowo borykają się z depresją [8]. Poza problemami zdrowotnymi pozostają finansowe, z którymi mają problem polscy emeryci i renciści. Pacjent może odrzucać proponowane leczenie ze względu na wysoki koszt, czemu zapobiec mogłaby konsultacja z farmaceutą i wybór tańszych odpowiedników (czytaj także: Leki oryginalne, zamienniki, odpowiedniki – o co w tym chodzi) [9].  

W aspekcie farmakoterapii pacjent geriatryczny bardzo często charakteryzuje się wielochorobowością, politerapią (wielolekowością), polipragmazją z interakcjami lekowymi i pokarmowymi, a także kaskadą lekową [9]. Przyczyną tego stanu jest m.in. brak narzędzia, które umożliwiłoby zebranie informacji od wszystkich specjalistów danego pacjenta. Skutkiem wprowadzania kolejnych leków jest tzw. chaos terapeutyczny, który prowadzi między innymi do tego, że seniorzy obecnie przyjmują od 3 do ponad 10 leków dziennie. Przyjmowanie 8 leków dziennie wiąże się ze 100% wystąpieniem interakcji [1,7]. Pewne nadzieje na niwelowanie chaosu lekowego daje opieka farmaceutyczna w geriatrii przy użyciu Internetowego Konta Pacjenta (IKP). Niestety na pełen rozwój narzędzia jakim jest IKP musimy jeszcze poczekać (czytaj także: Internetowe Konto Pacjenta). 

Zmiany w farmakokinetyce leków u osób w wieku podeszłym 

Farmakokinetyka to dział farmakologii, który zajmuje się badaniem wpływu organizmu na lek. Proces starzenia wpływa na zmiany w anatomii i fizjologii organizmu a w konsekwencji na działanie leku. Dlatego też senior nie może być traktowany jak zdrowy dorosły w doborze odpowiedniej farmakoterapii [1]. 

Wchłanianie a układ pokarmowy seniora

Zaburzenia wchłaniania leków związane są ze zmianami w układzie pokarmowym. Wraz z wiekiem zmniejsza się sekrecja soków żołądkowych, co prowadzi do wzrostu pH. Ma to znaczący wpływ na biodostępność leków. Ponadto zmniejsza się perystaltyka i struktura naczyń oraz nabłonka jelita cienkiego. W zależności od rodzaju zmian wchłanianie może być mniej lub bardziej efektywne [1,12]. 

Dystrybucja czyli transport

Największe zmiany dotyczą procesu dystrybucji, czyli transportu leku do poszczególnych tkanek. Wpływ na transport leku mają: spadek stężenia albumin (białka transportujące), przewaga tkanki tłuszczowej kosztem tkanki mięśniowej, zmniejszenie całkowitej ilości wody. Zmiany w obrębie tkanki tłuszczowej prowadzą do wzrostu objętości dystrybucji dla leków lipofilnych (np. werapamil, amiodaron, diazepam, chlorpromazyna), czyli może wzmocnić ich działanie, a co za tym idzie objawić działania niepożądane. Podobna sytuacja dotyczy leków hydrofilnych (np. propranolol, atenolol, digoksyna, sole litu, morfina), których objętość dystrybucji spada, dlatego mogą szybko osiągać maksymalne stężenia i prowadzić do zatruć. Skutkiem zerwania połączeń leków z białkami jest wysokie stężenie frakcji wolnej, czynnej leku i pojawienie się działań niepożądanych. Ze względu na zmniejszony przepływ krwi może zostać ograniczony dostęp leków podawanych miejscowo, domięśniowo czy doodbytniczo [1,11].

Metabolizm i wątroba

Metabolizm jest kolejnym procesem farmakokinetycznym, który ulega zmianie wraz z wiekiem. Leki metabolizowane (“przetwarzanie”) są głównie w wątrobie, której enzymy stają się coraz mniej aktywne. Upośledzenie procesów metabolicznych prowadzi do wydłużenia okresu działania leku, a jego stężenie może być podwyższone [12]. 

Eliminacja przez nerki

Wraz z wiekiem dochodzi również do pogorszenia funkcji nerek, które odpowiadają w największym stopniu za wydalanie leku z organizmu. Proces ten nazywamy eliminacją. Zmniejsza się masa organu, przepływ przez nerki, klirens kreatyniny oraz większość procesów takich jak resorpcja, wydzielanie cewkowe. Wszystkie te zmiany należy uwzględnić przy ustalaniu dawkowania leków, które są eliminowane przez nerki. Do takich leków zaliczymy m.in.: inhibitory konwertazy angiotensyny (np. kaptopryl, enalapryl, lizynopryl), digoksyna, amantadyna, amiloryd, furosemid, metformina, NLPZ (np. ketonal, ibuprofen, naproxen). Przed ustaleniem farmakoterapii z wykorzystaniem powyższych leków lekarz może zlecić wykonanie oznaczenie klirensu kreatyniny z osocza, na podstawie którego oblicza się bezpieczną dawkę dla pacjenta [1,12].

Problem wielolekowości i polipragmazji w geriatrii

Pacjent geriatryczny bardzo często zmaga się z kilkoma schorzeniami, co wiąże się z przyjmowaniem wielu leków. Zjawisko to nazywamy wielolekowością, które może prowadzić do polipragmazji. Polipragmazja to niewłaściwe przyjmowanie leku, najczęściej pod wpływem samoleczenia i źle postawionej diagnozy. Im więcej przyjmowanych leków tym ryzyko wystąpienia polipragmazji rośnie ze względu na wzrost prawdopodobieństwa pojawienia się interakcji (czytaj także: Wyszukiwarka interakcji leków) [2]. 

Czy polipragmazja i wielolekowość zagraża zdrowiu? 

Tak. Wielolekowość to najpoważniejsze zagrożenie dla pacjenta geriatrycznego. Niewłaściwe przyjmowanie leków prowadzi do rozwoju kolejnych schorzeń. Bardzo często pacjenci w wieku podeszłym są hospitalizowani z powodu wystąpienia interakcji lekowych i powikłań z nimi związanych (czytaj także: Dlaczego mój lek nie działa?). Badania w Stanach Zjednoczonych wykazały, że ¼ osób w wieku podeszłym stosuje leki, które dla seniorów mogą być potencjalnie toksyczne [2,3]. 

Jak uniknąć polipragmazji? 

Po pierwsze podczas wizyty u specjalisty poinformuj lekarza o stosowanych lekach (Pobierz: Lista stosowanych lekach do samodzielnego uzupełnienia) a po drugie skorzystaj z pomocy farmaceuty przy wyborze leku OTC (bez recepty). Wiele reklam sugeruje, że są one bezpieczne. To nieprawda, każdy lek charakteryzuje się określonymi działaniami niepożądanymi i przeciwwskazaniami, dlatego zawsze należy stosować go według konkretnych wskazań. Dobrą praktyką jest również nabywanie preparatów w jednej aptece. Farmaceuta może wtedy łatwo wychwycić niebezpieczne dla zdrowia połączenia leków i zasugerować ich zmianę (czytaj także: Farmaceuta – źródło rzetelnej informacji o leku) [1,2]. 

Kaskada lekowa – częsty problem podczas leczenia osób starszych

Kaskada lekowa to pojęcie odnoszące się do zjawiska przepisywania lub samodzielnego włączania nowych leków, co jest najczęściej wynikiem interakcji lekowych i błędnie postawionych diagnoz. Wielolekowość i polipragmazja będą zatem powiązane z kaskadą lekową. Do opisanego powyżej zjawiska dochodzi w wyniku leczenia różnych schorzeń przez lekarzy specjalistów, którzy nie zostali poinformowani o innych lekach stosowanych przez pacjenta [4,5]. 

Liczbę stosowanych przez seniora leków należy ograniczyć nie tylko ze względu na możliwość wystąpienia interakcji,  ale także ze względu na poprawę compliance (stosowanie się do zaleceń lekarskich). Oczywistym jest, że im bardziej zdyscyplinowany pacjent, tym efektywniejsza terapia [4,6].

Ze względu na rosnącą liczbę seniorów i specyfikę pacjenta geriatrycznego (problemy z komunikacją, zaburzenia pamięci, trudności z przyswajaniem wiedzy) na rynku pojawia się coraz więcej urządzeń, które ułatwiają stosowanie leków. Należą do nich m.in. kasetki lekowe, które nie tylko przypominają o zastosowaniu leku, ale także ułatwiają jego wyjęcie, zapobiegają drobnym skaleczeniom przy otwarciu opakowania czy ułatwiają stosowanie leków osobom słabowidzącym. Na rynku istnieje wiele rodzajów kasetek. Od prostych dozowników dostępnych w aptekach, po skomplikowane urządzenia, które zapewniają lekom odpowiednie warunki przechowywania i sygnalizują czas przyjęcia kolejnej dawki. Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie leki można przechowywać w kasetkach lekowych (np. substancje higroskopijne, tabletki musujące), co warto skonsultować z farmaceutą  [4,6]. Seniorzy, którzy dobrze radzą sobie z urządzeniami elektronicznymi, mogą skorzystać z szeregu aplikacji mobilnych przypominających o zastosowaniu leku takich jak: MyTherapy lub Medisafe.  

Jakie leki są bezpieczne dla seniora?

Kryteria Beers’a

Nie wszystkie leki mogą być stosowane w populacji geriatrycznej. W odniesieniu do osób starszych istnieje tzw. lista Beers’a, zawierająca leki, których należy unikać powyżej 60 roku życia. Lista Beers’a dzieli leki na 3 grupy: nieodpowiednie dla osób starszych, przeciwwskazane w danych schorzeniach, wymagające ostrożności podczas stosowania. Istnieje jeszcze kilka klasyfikacji, jednak lista Beers’a jest najstarsza i najbardziej rozpowszechniona [4].

Czym się kierować przy wyborze leku dla seniora?

Dobry lek dla osoby w wieku podeszłym powinien charakteryzować się:

• udowodnionym działaniem,
• szerokim indeksem terapeutycznym, 
• brakiem aktywnych metabolitów, 
• krótkim czasem działania (okres półtrwania),
• brakiem wpływu na układ nerwowy (bez działania nasennego i uspokajającego),
• brakiem działania antycholinergicznego,
• niskim potencjałem interakcji,
• prostym schematem dawkowania,
• łatwym sposobem użycia, 
• niską ceną [1,4,6].

Leki dla seniora 75+

Przy omawianiu zasad stosowania leków pacjentów geriatrycznych, warto wspomnieć o specjalnej grupie leków z odpłatnością S. Jeżeli masz 75 lat lub opiekujesz się osobą, która osiągnęła ten wiek, możesz uzyskać dla seniora bezpłatne leki. Zapytaj o odpłatność “S” lekarza rodzinnego lub specjalistę. Lista produktów leczniczych bezpłatnych dla seniora dostępna jest na stronie Ministerstwa Zdrowia (czytaj także: Jakie produkty lecznicze przysługują bezpłatnie Seniorom w ramach leków 75+) [10]. 

Podsumowanie

Decyzję o zastosowaniu kolejnego preparatu zawsze skonsultuj z lekarzem lub farmaceutą [6] ponieważ:

• Liczbę leków należy ograniczyć do minimum, ze względu na możliwość wystąpienia interakcji oraz pomyłek [2].
• Zostaną dobrane leki o udowodnionej i wysokiej skuteczności w odpowiednich dla seniora dawkach [1].
• Dostosowana zostanie postać i dawka leku tak, aby schemat dawkowania był łatwy do zapamiętania dla osoby starszej [4].
• Jeżeli będzie istniała taka możliwość, zostaną zaproponowane znane i skuteczne metody niefarmakologiczne [6].

Warto zapamiętać!

• Pamiętaj o metodach niefarmakologicznych! Nie każda dolegliwość musi być leczona lekami [6]. 
• Popularne wśród seniorów suplementy diety i preparaty ziołowe nie są obojętne dla organizmu i mogą wywoływać interakcje [6].
• Leczenie najlepiej rozpoczynać od jak najniższych skutecznych dawek, co  zminimalizuje działania niepożądane [1].
• Leki, suplementy diety, preparaty ziołowe należy stosować przez jak najkrótszy czas w celu unikania wielolekowości i interakcji [1,6].
• Należy obserwować reakcję organizmu po zastosowaniu leków. W razie pogorszenia stanu zdrowia należałoby w pierwszej kolejności zweryfikować farmakoterapię (czytaj także: Jak zgłosić działanie niepożądane) [2].
• W celu poprawy bezpieczeństwa farmakoterapii warto korzystać z usług jednej wybranej apteki [6]. Na każdą wizytę w aptece zabierz ze sobą listę stosowanych leków zawierającą: nazwę leku, stosowaną dawkę, schemat dawkowania [2].

Lewotyroksyna

Lewotyroksyna to hormon tarczycy stosowany w leczeniu jego niedoczynności lub nadczynności. Powinien on być przyjmowany tuż po przebudzeniu, na czczo, przynajmniej 1 godzinę przed spożyciem śniadania. Jest to związane z najlepszym wchłanianiem tej substancji czynnej właśnie na “pusty” żołądek. W przypadku pacjentów, którzy nie mogą zastosować się do powyższego schematu dawkowania, zaleca się stosować lewotyroksynę przed spaniem, po 3-4 godzinach od spożycia ostatniego posiłku. W jednym i drugim schemacie dawkowania, ważne jest przyjmowanie leku każdego dnia, o tej samej porze [1].

Inhibitory pompy protonowej

Inhibitory pompy protonowej (np. omeprazol, pantoprazol) należą do najpowszechniej stosowanych leków hamujących nadmierne wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Ich działanie jest najkorzystniejsze, gdy są stosowane na czczo, ok. 30 minut przed pierwszym posiłkiem. Jest to podyktowane tym, że pokarm obecny w żołądku zmniejsza ich wchłanianie, a tym samym zmniejsza ich stężenie terapeutyczne we krwi [2]

Statyny

Statyny należą do najczęściej stosowanych leków w terapii zwalczania hipercholesterolemii. Różnią się one między sobą czasem, po jakim osiągają stężenie terapeutyczne. Wśród tych o krótkim okresie półtrwania (działają przez krótki czas) należy wymienić simwastatynę oraz fluwastatynę. Znacznie dłuższy okres półtrwania mają rosuwastatyna, czy atorwastatyna.

Ze względu na to, że największa produkcja cholesterolu w wątrobie następuje w porze nocnej, statyny należące do pierwszej grupy należy przyjmować wieczorem, tak aby ich najwyższe stężenie zostało osiągnięte w czasie największej produkcji cholesterolu. Taka zasada nie obowiązuje w przypadku statyn należących do drugiej grupy. Je można przyjmować zarówno wieczorem, jak i rano [3].

Przeczytaj także: Statyny — czy pora przyjęcia tabletki ma znaczenie?

Leki przeciwcukrzycowe

Najczęściej stosowanym lekiem przeciwcukrzycowym jest metformina. Ze względu na ryzyko wystąpienia działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego (nudności, wymioty, biegunka), zaleca się, by stosować ją razem z posiłkami, na wypełniony żołądek.

W przypadku pochodnych sulfonylomocznika (drugiej popularnej grupy stosowanej w leczeniu cukrzycy, np. gliklazyd, glimepiryd) powinny być one stosowane na czczo. Wszystko po to, by wpłynęły one na zwiększenie wydzielania insuliny już przed spożyciem pierwszego posiłku dnia [1].

Glikokortykosteroidy

Fizjologiczne wydzielanie hormonów steroidowych jest największe wczesnym rankiem. W związku z tym, aby nie zaburzać fizjologicznego cyklu, leki zawierające je w swoim składzie również powinny być przyjmowane rano. Zapobiega to pojawieniu się działań niepożądanych spowodowanych oddziaływaniem na osi podwzgórze-przysadka-nadnercza [1].

Może też Cię zainteresuje? Soki owocowe — dlaczego nie należy popijać nimi leków?

Leki na nadciśnienie tętnicze

Najczęstszymi lekami stosowanymi w leczeniu nadciśnienia tętniczego są inhibitory konwertazy angiotensyny (np. enalapril, ramipril), blokery kanałów wapniowych (np. nitrendypina, amlodypina) oraz diuretyki tiazydowe. Dwie pierwsze grupy leków zaleca się stosować wieczorem, ze względu na konieczność osiągnięcia stężenia terapeutycznego rano — gdy ciśnienie tętnicze krwi jest największe. Wyjątek stanowią produkty lecznicze mające zdolność do przedłużonego uwalniania substancji leczniczej. To pozwala na utrzymanie właściwego stężenia terapeutycznego stosowanego leku przez całą dobę.

Natomiast diuretyki tiazydowe ze względu na działanie moczopędne powinny być stosowane rano. Na rynku farmaceutycznym preparaty te są stosowane zazwyczaj w postaci o przedłużonym działaniu, co gwarantuje utrzymanie prawidłowego ciśnienia tętniczego krwi przez całą dobę [4].

Leki przeciwzakrzepowe

Leki zapobiegające nadmiernemu krzepnięciu krwi (np. warfaryna, rywaroksaban) oraz stosowany profilaktycznie u osób w wieku podeszłym, kwas acetylosalicylowy w dawce 75 bądź 150 mg, najlepiej jest przyjmować wieczorem. Związane jest to, z tym że największe ilości płytek krwi wytwarzane są w nocy i wczesnym rankiem. W związku z tym stężenie terapeutyczne leków przeciwzakrzepowych powinno być najwyższe właśnie w tym czasie. Wpływa to na spadek ryzyka wystąpienia zakrzepów i tym samym zdarzeń sercowo- naczyniowych [1,4].

Kiedy myślimy o działaniu leku to w pierwszej kolejności “troszczymy się o siebie” czyli  chcemy wiedzieć w jaki sposób oddziałuje lek na nasz organizm. Dział farmakologii, który zajmuje się badaniem oddziaływania leku na organizm to farmakodynamika. Farmakokinetyka natomiast zajmuje się badaniem wpływu organizmu na działanie leku. Stosowanie leków w ciąży ma wpływ głównie na na farmakokinetykę.

Od dzieciństwa do późnej starości w naszym organizmie zachodzi wiele zmian, co wpływa na farmakokinetykę leku czyli na takie procesy jak:

• uwolnienie (np. substancji z tabletki, kapsułki czy czopka),
• wchłanianie z przewodu pokarmowego do krwioobiegu, 
• dystrybucję leku do tkanek, 
• metabolizm (biotransformacje), 
• wydalanie poza ustrój (tzw. LADME) [1].

Ciąża jest szczególnym stanem kiedy w organizmie zachodzi wiele zmian. Wszystko co wiemy na temat danego leku przed zajściem w ciąże, przestaje mieć zastosowanie ze względu na zmiany w farmakokinetyce. Ta informacja jest ważna nie tylko dla lekarza czy farmaceuty ale także dla kobiety w ciąży, która stosuje lub ma zamiar zastosować nowy lek  [2]. Jeżeli podejrzewasz, że jesteś w ciąży a stosujesz leki przewlekle powinnaś jak najszybciej skontaktować się z lekarzem (czytaj także: Antybiotyki w ciąży – czy są bezpieczne?). 

Znaczenie akronimu LADME [1]

Zmiany zachodzące w ciele kobiety w czasie ciąży a działanie leków

Wchłanianie leków

Spowolniona perystaltyka spowodowana podwyższonym stężeniem progesteronu (żeński hormon płciowy) sprawia, że lek dłużej przebywa w układzie pokarmowym. Leki stosowane doraźnie (np. przeciwbólowe, przeciwgorączkowe, przeciwwymiotne), które wchłaniają się w jelitach, mogą w mniejszej ilości przenikać do krwi. Z kolei zmniejszone wydzielanie soków żołądkowych ogranicza lub zwiększa biodostępność (procent dawki, która trafia do krwioobiegu), niektórych substancji [3]

Wchłanianiu nie sprzyjają również nudności i wymioty, które doskwierają niejednej młodej mamie [3]. Nieprzyjemne dolegliwości obniżają adherence, czyli skuteczność przestrzegania zaleceń lekarskich. Przerwanie farmakoterapii lub samodzielna zmiana dawkowania może stanowić zagrożenie zarówno dla dziecka jak i dla matki [4]. 

Zmiana struktury śluzówki układu oddechowego i nadprodukcja wydzieliny sprawiają że wchłanianie leków tą drogą jest mniej efektywne. Wiele ciężarnych kobiet boryka się z katarem, który jest wynikiem zmian hormonalnych. Z drugiej strony zwiększone ukrwienie skóry i błon śluzowych ułatwia wchłanianie leków donosowych [4]. 

Dystrybucja leku 

Dla transportu leku najważniejsze są zwiany w układzie krwionośnym i oddechowym. U kobiety ciężarnej dochodzi do wzrostu objętości krwi i osocza o około 40%, co obniża stężenie leków hydrofilnych czyli łączących się z wodą (np. propranolol, sole litu, niektóre antybiotyki). Ze względu na przyrost tkanki tłuszczowej wzrasta również objętość dystrybucji dla leków lipofilnych, które łączą się z tłuszczami (np. diazepam, klorazepam). Część leków jest transportowana przez białka znajdujące się w krwi (albuminy). W czasie ciąży zmniejsza się liczba albumin, w związku z czym ilość wolnego, niezwiązanego z nimi leku wzrasta. Dodatkowo nasilenie rozkładu tłuszczów generuje powstawanie wolnych kwasów tłuszczowych, wypierających leki z połączeń z białkiem. Lek w postaci wolnej może przenikać przez łożysko do płodu [3].

Metabolizm 

Zmiany hormonalne w ciąży mają wpływ na pobudzanie lub hamowanie enzymów, które metabolizują leki. Przykładowo dochodzi indukcji CYP3A4, który odpowiada za metabolizm bardzo wielu leków czy do zahamowania izoenzymu CYP1A4. Zaburzone są również procesy detoksykacji. Skutkiem tych zmian może być wzrost stężenia leku, który w tej sytuacji będzie niebezpieczny dla płodu i matki lub spadek stężenia leku a w konsekwencji nieskuteczna farmakoterapia [3, 9]. 

Eliminacja czyli wydalanie

Na ostatni proces LADME największy wpływ mają zmiany w układzie moczowym. W ciąży dochodzi do zwiększenia przepływu krwi przez nerki oraz przesączania  kłębuszkowego, co prowadzi do szybkiego wydalania leków i ich metabolitów z organizmu (np. niektóre antybiotyki). Wzrasta również szybkość eliminacji leków drogą wziewną wraz z wydychanym powietrzem i z śluzem [3, 4].

Nowe zasady klasyfikacji leków pod względem bezpieczeństwa stosowania w ciąży

Ze względu na szczególną troskę o bezpieczeństwo kobiet będących w ciąży oraz fakt, że istnieją ograniczenia, co do udziału kobiet ciężarnych w badaniach klinicznych, zostały stworzone systemy klasyfikacji oceniające bezpieczeństwo stosowania leków w czasie ciąży. Klasyfikacje stanowią wskazówkę w wyborze odpowiedniej farmakoterapii jednak ostateczna decyzja zawsze leży po stronie lekarza.

Klasyfikacja FDA (Food and Drug Administration) jest najbardziej znaną i rozpowszechnioną  klasyfikacją zaproponowaną przez amerykańską agencję. Początkowo zaproponowano podział leków na 5 kategorii (A, B, C , D, X i N), system miała jednak wiele wad. Od 2015 roku FDA wprowadza nową klasyfikację, w której każdy lek oceniany jest pod względem bezpieczeństwa w ciąży, w okresie karmienia piersią oraz w przypadku stosowania u kobiet i mężczyzn w wieku rozrodczym [5]. 

W Polsce klasyfikacja FDA ma zastosowanie w literaturze natomiast w Charakterystykach Produktów Leczniczych stosuje się klasyfikację opisową Europejskiej Agencji Leków (ang. European Medicines Agency, EMA) [8]. Charakterystyki poszczególnych leków odszukasz na stronie rządowej Rejestry Medyczne (sprawdź: Rejestr produktów leczniczych). 

Czy szkodliwość leków zależy od etapu rozwoju płodu?

Tak. Wrażliwość płodu na działanie leku nie jest jednakowa przez cały okres ciąży. Najbardziej newralgiczny jest pierwszy trymestr, ponieważ w tym okresie dochodzi do intensywnych podziałów komórkowych i organogenezy. Mutacje na tym etapie są bardzo niebezpieczne i bardzo często prowadzą do śmierci zarodka. Nie obawiaj się jednak stosować leków zaleconych przez lekarza. Należy pamiętać, że wiele kobiet dowiaduje się o ciąży po kilku tygodniach, stosując różne leki i suplementy bez uszczerbku na zdrowiu matki i dziecka (czytaj także: Suplementy dla kobiet w ciąży) [6, 7]. Stosowanie leków w trzecim trymestrze ciąży nie prowadzi do ciężkich mutacji ale może powodować uszkodzenia narządów i wpływać negatywnie na metabolizm noworodka. W ostatnich tygodniach ciąży dochodzi do intensywnego wzrostu dziecka, rozwoju narządów i układu nerwowego stąd potencjał do uszkodzeń polekowych [9].

W zależności od etapu rozwoju płodu wyróżniamy 4 rodzaje uszkodzeń polekowych: gametopatie, blastopatie, embriopatie, fetopatie. Gametopatie powstają w komórkach rozrodczych (plemnik, komórka jajowa) jeszcze przed zapłodnieniem a ich konsekwencją są aberracje chromosomowe czyli zmiany w strukturze lub/i liczbie chromosomów (np. zespół Downa czy Turnera). Blastopatie to mutacje zachodzące w trakcie blastogenezy (od 0 do 18 dnia od zapłodnienia). W wyniku blastopatii najczęściej dochodzi do śmierci zarodka a także do symetrycznych (np. bliźnięta syjamskie) lub asymetrycznych wad rozwojowych. Najbardziej wrażliwym okresem dla powstania mutacji jest embriogeneza. Embriopatie mają miejsce między 3 a 8 tygodniem od zapłodnienia i są to pojedyncze wady rozwojowe takie jak: wady serca, naczyń, dysrafie. Ostatnim rodzajem mutacji są fetopatie, które powstają od 8 tygodnia do końca trwania ciąży. Konsekwencją zmian w fetogenezie są uszkodzenia struktur już istniejących (np. zaburzenia rozwoju umysłowego, zaburzenia funkcji wydzielniczej hormonów) [10, 11]. 

Czym się różni teratogenność od embriotoksyczności leku?

Teratogenność i embriotoksyczność to pojęcia, które określają wpływ leku na dziecko i w znaczeniu są bardzo zbliżone. Lek charakteryzujący się powyższymi właściwościami to substancja, która oddziaływuje na zarodek lub płód powodując zmiany funkcjonalne lub morfologiczne. Skutkiem powstałych uszkodzeń może być obumarcie zarodka lub trwałe wady wrodzone. Przytoczone terminy różnią się czasem występowania. Lek teratogenny będzie wywoływał działania niepożądane w pierwszych trzech miesiącach ciąży natomiast lek embriotoksyczny w II i III trymestrze ciąży. Do leków teratogennych zaliczymy między innymi: tetracykliny, witaminę A, kaptopril, cytostatyki, retinoidy [10, 12, 14].  

Lek niebezpieczny dla płodu bardzo rzadko jest niebezpieczny dla matki. Częściej spotkamy się z problem dobrania odpowiedniej czyli bezpiecznej dawki dla płodu, która byłaby jednocześnie skuteczna w leczeniu danego schorzenia u ciężarnej [10, 14].

Należy pamiętać że potencjał teratogenny czy embriotoksyczny leków zależy od różnych czynników. Poza wiekiem ciąży wpływ na uszkodzenie płodu będzie miał m.in.:  stan łożyska, zastosowana dawka leku, czas stosowania leku (przewlekle, doraźnie). Dlatego też zawsze przed zastosowaniem leku należy kierować się zaleceniami lekarskimi bądź farmaceuty [14]. 

Podsumowanie – 10 zasad bezpiecznego stosowania leków w ciąży

1. Ordynacja leków wymaga doświadczenia i aktualnej wiedzy na temat sytuacji epidemiologicznej, dlatego też przed zastosowaniem leku kobieta w ciąży powinna skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.
2. Jeżeli nie ma pilnego wskazania do stosowania leku dla ciężarnej, należy zrezygnować z farmakoterapii. Korzyści ze stosowania leku muszą przewyższać ewentualne ryzyko jego stosowania dla płodu.
3. Stosowane leki powinny być znane, sprawdzone, o udowodnionej skuteczności i bezpieczeństwie dla płodu. 
4. Zawsze powinno się dążyć do ograniczenia liczby stosowanych leków a jeśli to możliwe to przejść do monoterapii (jeden lek).
5. Leki powinno się stosować jak najkrócej i w jak najniższych skutecznych dawkach.
6. Należy unikać leków o tzw. przedłużonym uwalnianiu, szczególnie w leczeniu doraźnym (np. leki przeciwbólowe). 
7. Nie powinno się stosować leków, które w przeszłości wywołały u pacjentki działania niepożądane.
8. Po zastosowaniu leku kobieta ciężarna powinna obserwować reakcję organizmu. W razie jakichkolwiek oznak nadwrażliwości należy skontaktować się z lekarzem.  Działanie niepożądane można zgłosić samodzielnie lub przez osobę wykonującą zawód medyczny (czytaj także: Jak zgłosić działanie niepożądane?).
9. Nie należy stosować leków o potencjale teratogennym lub emrbiotoksycznym!
10. Pomimo istniejących wytycznych, każdy przypadek powinien być traktowany indywidualnie.