Wśród najpopularniejszych leków przeciwbólowych dostępnych bez recepty wyróżnia się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) oraz paracetamol. Wszystkie mogą być stosowane u osób starszych, jednak istnieją pewnie ograniczenia i aspekty, o których należy pamiętać w trakcie terapii.

Jak działają niesteroidowe leki przeciwzapalne?

Leki z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalanych działają poprzez blokowanie enzymu nazywanego cyklooksygenazą, skrótowo COX. W ludzkim ciele są dwa rodzaje tego enzymu: COX-1 i COX-2. Do inhibitorów COX-x1 należą m.in. kwas acetylosalicylowy, ibuprofen, ketoprofen, deksketoprofen, naproksen. Inhibitory COX-2 to m.in. celekoksyb czy meloksykam. Wszystkie inhibitory COX (zarówno COX-1 i COX-2) skutecznie zmniejszają ból i stan zapalny, jednak obie grupy mogą powodować różne działania niepożądane, co bywa ograniczeniem w ich stosowaniu.

Blokowanie COX-1 przez NLPZ często wiąże się z uszkodzeniem błony śluzowej jelit oraz nerek, jako potencjalnym działaniem niepożądanym. Z kolei NLZP blokujące COX-2 powodują znacznie mniej działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego, a jednocześnie równie skutecznie zmniejszają stan zapalny i ból. Ponieważ u starszych osób często występują jednocześnie różne choroby (choroby nerek, choroby serca) i stosuje się wiele leków, wybór środka przeciwbólowego i przeciwzapalnego powinien być bardzo ostrożny, z uwzględnieniem już stosowanych leków i chorób towarzyszących.

Jak działa paracetamol?

Paracetamol to popularny środek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy. Działa głównie poprzez hamowanie syntezy prostaglandyn w mózgu, które są odpowiedzialne za odczuwanie bólu i gorączkę. Jest bezpieczny przy stosowaniu zgodnie z zaleceniami, ale jego nadużywanie może prowadzić do poważnych skutków ubocznych, takich jak uszkodzenie wątroby. Inne możliwe skutki uboczne to nudności, wysypka czy reakcje alergiczne. Zawsze należy stosować się do zalecanej dawki i nie przekraczać maksymalnej dziennie.

Jakie są ograniczenia w stosowaniu NLPZ u seniorów?

Seniorzy, którzy często cierpią na różne choroby, w tym nadciśnienie tętnicze, choroby serca czy nerek, powinni uważnie dobierać leki przeciwbólowe, zwłaszcza te dostępne bez recepty. Poniżej przyjrzymy się konkretnym przypadkom zastosowania leków NLZP w różnych schorzeniach.

NLPZ a nadciśnienie tętnicze 

Wielu starszych pacjentów cierpi na nadciśnienie tętnicze, które też determinuje w pewnym stopniu zastosowanie leków z grupy NLPZ. Wzrost ciśnienia u seniorów wynika z fizjologicznego zmniejszenia się elastyczności ścian naczyń krwionośnych i większej ich sztywności. Pacjenci cierpiący na nadciśnienie tętnicze i stosujący równocześnie leki z grupy NLPZ mogą zauważyć, że leki na nadciśnienie działają przez to mniej skutecznie.

Najsilniejsze działanie powodujące wzrost ciśnienia skurczowego wykazują NLPZ należące do grupy nie-selektywnych: ibuprofen i naproksen. Dlatego też należy tych leków unikać u pacjentów starszych, chorujących na nadcisnienie. Stosunkowo najmniejsze właściwości podnoszące ciśnienie krwi ma celekoksyb – wybiórczy inhibitor COX-2 [1,2]. Występuje on w takich lekach jak Aclexa czy Celebrex.

NLPZ a ryzyko sercowo-naczyniowe

Starsi pacjenci, którzy mają problemy z sercem, przeżyli zawał serca lub udar mózgu, nie powinni używać leków jak ibuprofen czy naproksen. Takie informacje podaje Europejskie Towarzystwo Kardiologiczne, które radzi unikać tych leków przez co najmniej pół roku po zawałach serca. Leki te mogą zwiększać ryzyko kolejnych problemów z sercem i zatorów. Ponadto, zaleca się, aby pacjenci z niewydolnością serca w ogóle ich nie stosowali, ponieważ mogą podwoić ryzyko ostrej niewydolności serca i pogorszyć pracę nerek. Należy także pamiętać, że mogą nasilić objawy dny moczanowej [2,3].

Kwas acetylosalicylowy w zawale a NLPZ

Kwas acetylosalicylowy (ASA), który jest selektywnym inhibitorem COX-1, nie zwiększa ryzyka sercowo-naczyniowego, jeśli jest stosowany w dawce kardiologicznej (75-150 mg). Jednak wiele osób przyjmujących ASA z powodu chorób serca, stosuje równocześnie inne NLPZ z powodu chorób reumatycznych czy zwyrodnieniowych. Niestety, takie połączenie może osłabić ochronne działanie ASA na serce. To dlatego, że NLPZ wiążą się odwracalnie z COX, co blokuje miejsce, gdzie mógłby się przyłączyć ASA.

Badania wykazały, że pacjenci, którzy muszą stosować oba typy leków, powinni najpierw zażyć ASA, a co najmniej po dwóch godzinach można wziąć NLPZ. Ibuprofen jest szczególnie niezalecany dla pacjentów z chorobami serca. Podobnie działają naproksen i piroksykam.

Inne choroby a stosowanie NLPZ

Starsi pacjenci, którzy stosują leki przeciwbólowe i przeciwzapalne z grupy nieselektywnych inhibitorów COX-1, mogą doświadczać problemów trawiennych, takich jak niestrawność czy uszkodzenia błony śluzowej przewodu pokarmowego. Trzeba pamiętać, że u osób starszych objawy problemów z przewodem pokarmowym mogą wyglądać inaczej niż u młodszych i często nie są oczywiste. Na przykład, krwawienia z przewodu pokarmowego mogą być niewielkie i trudne do zauważenia.

Jeżeli osoba starsza używa takich leków jak NLPZ, a jednocześnie stosuje leki przeciwpłytkowe lub przeciwzakrzepowe, lub cierpi na niewydolność nerek czy wątroby, powinna rozważyć dodanie do leczenia inhibitorów pompy protonowej. Te leki pomagają zmniejszyć niestrawność i chronią błonę śluzową przewodu pokarmowego. Dla pacjentów, którzy mają choroby żołądka lub jelit, jak wrzody czy refluks, lepszym wyborem mogą być selektywne inhibitory COX-2, takie jak celekoksyb czy etorykoksyb, które są dostępne na polskim rynku i mogą być bezpieczniejsze dla żołądka.

Jakie są ograniczenia w stosowaniu paracetamolu u seniorów?

Paracetamol jest popularnym środkiem przeciwbólowym i przeciwgorączkowym, często stosowanym również przez seniorów, ze względu na jego ogólnie dobrą tolerancję i bezpieczeństwo stosowania. Jednak istnieją pewne ograniczenia i środki ostrożności, które należy brać pod uwagę u osób starszych i dotyczą one głowie wątroby.

Paracetamol a choroby wątroby

Mimo że paracetamol jest bezpieczny przy stosowaniu w zalecanych dawkach, nadużywanie tego leku lub jego stosowanie w większych dawkach może prowadzić do poważnego uszkodzenia wątroby, szczególnie u osób starszych, których funkcja wątroby może być już zmniejszona z powodu starzenia się. Seniorzy z istniejącymi chorobami wątroby powinni stosować paracetamol z dużą ostrożnością lub wcale, ponieważ lek ten jest metabolizowany przez wątrobę.

Paracetamol a inne choroby

Ponieważ paracetamol jest wydalany przez nerki, u osób z upośledzoną funkcją nerek może być konieczne dostosowanie dawki. Co więcej, seniorzy cierpiący na przewlekłe choroby, takie jak cukrzyca, choroby serca, nadciśnienie tętnicze, mogą wymagać specjalnej uwagi przy stosowaniu paracetamolu, ze względu na złożoność ich stanów zdrowia i współistniejącą farmakoterapię.

Jakie są leki z paracetamolem dla osób starszych?

Prawdopodobnie najbezpieczniejszym lekiem przeciwbólowym dla osób starszych będzie ten zawierający paracetamol – wchodzi on w najmniej interakcji między innymi lekami, nie obciąża układu pokarmowego, jego ograniczeniem w stosowaniu są jednak różnego rodzaju choroby wątroby. Leki z paracetamolem dostępne bez recepty przedstawiono poniżej.

Apap, tabletki

Efferalgan, tabletki musujące

Panadol Sprint, tabletki

Jakie są bezpieczne NLPZ dla osób starszych?

Wśród najbezpieczniejszych substancji przeciwbólowych z grupy NLZP przednaocznych dla seniorów należy celeksoksyb i meloksykam. Ten pierwszy dostępny jest wyłącznie na receptę i występuje w takich lekach jak Aclexa czy Celebrex. Meloksykam z kolei można dostać bez recepty pod następującymi nazwami handlowymi: Mel, Opokan, Aspicam Bio.

Aclexa, kapsułki

Celebrex, kapsułki

Mel, tabletki ulegające rozpadowi w jamie ustnej

Aspicam Bio, tabletki

Opokan, tabletki

Podsumowanie

Artykuł na temat bezpiecznych leków przeciwbólowych dla seniorów podkreśla znaczenie starannego wyboru środków przeciwbólowych w tej grupie wiekowej, uwzględniając ich specyficzne potrzeby zdrowotne i ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Zwraca uwagę na konieczność dostosowania dawek, biorąc pod uwagę zmniejszoną funkcję nerek i wątroby, które są typowe dla osób starszych. Artykuł zaleca unikanie NLPZ z powodu ryzyka problemów żołądkowych, sercowo-naczyniowych i nerkowych, sugerując jako bezpieczniejszą alternatywę paracetamol, pod warunkiem stosowania go w zalecanych dawkach.