To schorzenie o podłożu autoimmunologicznym, w przebiegu którego układ odpornościowy funkcjonuje nieprawidłowo, atakując i uszkadzając własny organizm. W przypadku stwardnienia rozsianego (łac. sclerosis multiplex, ang. multiple sclerosis – MS) dochodzi do niszczenia komórek nerwowych zlokalizowanych m.in. w ciele modzelowatym (strukturze łączącej obie półkule mózgu), nerwach wzrokowych czy rdzeniu kręgowym.

Ogniska zapalne – tworzące się w miarę postępowania choroby – mają charakter rozsiany, a ich przyczyna rozwoju nie została do końca poznana. Uważa się, że wpływ na rozwój choroby mają zarówno predyspozycje genetyczne, jak i czynniki środowiskowe [1].

Stwardnienie rozsiane diagnozuje się najczęściej u osób pomiędzy 20. a 40. rokiem życia. Odnotowuje się jednak również przypadki zachorowań na tzw. dziecięcą postać (do 10. r. ż.) oraz późną postać SM (po 50. r. ż.). Ze statystyk wynika, że ze stwardnieniem rozsianym zmaga się ok. 2,8 mln ludzi na całym świecie. W Polsce choruje natomiast ok. 55 tys. osób (najwięcej w woj. lubelskim i podkarpackim), przy czym niemal dwukrotnie wyższą zachorowalność obserwuje się wśród kobiet [2, 3, 4].

Stwardnienie rozsiane – objawy. Po czym poznać chorobę?

W pierwszej fazie choroby może dojść do zaburzeń wizualnych (pogorszenie widzenia), czuciowych (drętwienie i mrowienie kończyn) oraz afazji (zaburzenia mowy). Wśród początkowych objawów stwardnienia rozsianego wymienia się również osłabienie siły mięśniowej, trudności w prawidłowym poruszaniu się, zmianę rytmu wypróżnień (zaparcia), a także silne parcie na pęcherz lub nietrzymanie moczu [5].

Co więcej, u ok. 80% pacjentów obserwuje się tzw. objawy nieswoiste, które niekiedy trudno skojarzyć ze stwardnieniem rozsianym. Są to m.in. nadmierne napięcie mięśni, zmęczenie i osłabienie, depresja lub wręcz przeciwnie – euforia, a także dysfunkcje poznawcze (kłopoty z zapamiętywaniem, skupieniem) oraz seksualne (np. brak potrzeb seksualnych, zaburzenia lubrykacji, erekcji). 

W miarę postępowania zmian zapalno-zwyrodnieniowych, chory stopniowo traci pełnosprawność [6, 7].

Jak zatrzymać stwardnienie rozsiane?

W przebiegu stwardnienia rozsianego może dochodzić do rozwoju różnych objawów o charakterze neurologicznym, a leczenie polega na ich niwelowaniu.

Terapia opiera się w tym przypadku na stosowaniu glikokortykosteroidów doustnie i dożylnie (prednizolon, metyloprednizolon) oraz skutecznych leków immunomodulujących, modyfikujących przebieg choroby i określanych mianem DMT (ang. disease modifying therapy), np. interferonu β1a (Avonex, Rebif 44) oraz interferonu β1b (Betaferon), octanu glatirameru (Copaxone, Remurel), fumaranu dimetylu (Tecfidera) czy teryflunomidu (Aubagio, Terebyo) [8, 9].

HET, czyli najnowsze leki na stwardnienie rozsiane

Wiele postaci stwardnienia rozsianego (m.in. rzutowo-remisyjna, pierwotnie postępująca oraz wtórnie postępująca), wymaga wdrożenia skutecznej terapii lekami nowej generacji. Takimi, które zapobiegną rzutom choroby, a co za tym idzie, spowolnią, a nawet zatrzymają jej rozwój.

Taką nadzieję dają wysoko efektywne leki określane mianem HET (ang. highly effective treatment), które są stosowane jako preparaty pierwszego wyboru u coraz większej grupy pacjentów. Do tej grupy leków należą przeciwciała monoklonalne (natalizumab, okrelizumab, ametuzumab, ofatumumab) oraz antagonista purynowy (kladrybina).  

Warto podkreślić, że leki nowej generacji powinny być rekomendowane na wczesnym etapie choroby, co pozwoli istotnie zwiększyć szanse na zahamowanie rozwoju fazy zapalnej. Takie działanie pozwoli zapobiec zbyt szybkiemu rozwojowi procesów związanych z uszkodzeniem układu nerwowego [10, 11].

Nowe leki refundowane na SM – postać rzutowo-remisyjna 

Leki nowej generacji są dostępne w ramach refundowanego programu lekowego B.29. Pacjent, który jest zakwalifikowany do programu, stosuje je codzienne lub co pewien czas: doustnie (tabletki/kapsułki), w postaci wlewów dożylnych przeprowadzanych w trybie ambulatoryjnym (konieczny jest wówczas kilkugodzinny pobyt w szpitalu) bądź podskórnie (za pomocą specjalnego pena z autowstrzykiwaczem, przy czym iniekcja może być wykonywana samodzielnie).

Wśród nowych substancji refundowanych stosowanych w postaci rzutowo-remisyjnej SM można wymienić stosowane doustnie teryflunomid (Terebyo, Aubagio) oraz fumaran dimetylu (Tecfidera). W listopadzie 2022 roku lista wydłużyła się o lek z grupy HET – ofatumumab w podaniu podskórnym (Kesimpta), a także dwie substancje immunomodulujące: ponesimod (Ponvory) i ozanimod (Zeposia). Dwa ostatnie leki są stosowane w postaci doustnej [12, 13, 14]

W lipcu 2023 roku zatwierdzono natomiast inne leki HET: kladrybinę w postaci wlewów dożylnych i tabletek doustnych (Biodribin, Mavenclad) oraz okrelizumab we wlewach dożylnych (Ocrevus) [15].

Wyżej wymienione substancje są zaliczane do leków pierwszej linii, jednak jeśli nie przynoszą one oczekiwanych rezultatów, konieczne może okazać się wdrożenie leków drugiej linii, wśród których można wymienić działający immunomodulująco fingolimod w kapsułkach (Gilenya), a także leki HET: alemtuzumab w podaniu dożylnym (Lemtrada) oraz natalizumab we wlewie dożylnym (Tysabri) [8, 16].

Warto podkreślić, że niektóre kraje Unii Europejskiej wprowadziły już natalizumab w podaniu podskórnym, na co wciąż czekają chorzy na stwardnienie rozsiane w Polsce. Takie rozwiązanie jest równie skuteczne jak podanie dożylne oraz znacznie wygodniejsze dla pacjenta, ponieważ iniekcje mogą być wykonywane samodzielnie, bez konieczności przeprowadzania nawet kilkugodzinnych wlewów w szpitalu [17].

Refundowane leki nowej generacji na SM – postać pierwotnie i wtórnie postępująca

Jeszcze do niedawna leczenie pacjentów, którzy zmagają się z pierwotnie bądź wtórnie postępującą postacią stwardnienia rozsianego było utrudnione. Obecnie w pierwotnie postępującej postaci SM stosuje się zaliczany do leków HET okrelizumab (Ocrevus), który jest podawany we wlewach dożylnych [14, 18].

Z kolei w przypadku postaci wtórnie postępującej SM z powodzeniem stosuje się m.in. interferony. Jednak w listopadzie ubiegłego roku objęto refundacją kolejny lek immunomodulujący – siponimod (Mayzent) – substancję najnowszej generacji dostępnej w postaci tabletek doustnych [8, 14, 19].

Jakie witaminy brać na diecie wegańskiej?

Największe zagrożenie niedoborem witamin i minerałów może wystąpić w związku z brakiem witaminy B12 (cyjanokobalaminy), jodu, nienasyconych kwasów tłuszczowych (omega-3), oraz wapnia i witaminy D.

Witamina B12

Cyjanokobalamina (witamina B12) np. Vitaminum B12 Energamma jest obecna praktycznie tylko w produktach pochodzenia odzwierzęcego. W diecie roślinnej występuje, ale w mniejszej ilości. Jest enzymem zawierającym kobalt. Aby zadziałała w organizmie, musi być dostarczona z pożywieniem lub lekiem w formie metylokobalaminy.

Przeciętna dieta w Europie Zachodniej dostarcza od 5 do 25 ug witaminy B12, a dzienne zapotrzebowanie wynosi ok. 2-3 ug. Wchłanianie witaminy zależy od czynnika wewnętrznego-czynnika Castle’a (produkowanego przez komórki okładzinowe żołądka), który tworzy kompleks w proporcji 1:1 z witaminą B12. W jelicie kompleks rozpada się i witamina B12 w obecności jonów wapnia wchłania się z jelit do krążenia wrotnego. Witamina B12 gromadzona jest w wątrobie. Dzienne zapotrzebowanie jest tak niskie, że nawet w wyniku całkowitej resekcji żołądka objawy niedoboru witaminy B12 są widoczne po 2-4 latach od operacji.

Funkcje

Bierze udział w procesie wzrostu organizmu, podziału komórek, hematopoezy i syntezy mieliny. Przyspiesza także metabolizm białek, bierze udział w syntezie puryn i pirymidyn. Uczestniczy w dojrzewaniu komórek nabłonkowych, funkcjonowaniu komórek krwiotwórczych i układu nerwowego. Niedobór tej witaminy prowadzi do niedokrwistości megaloblastycznej. zmian w nerwach obwodowych, a następnie do zmian degeneracyjnych rdzenia kręgowego.

Lek z witaminą B12

• Vitaminum B12 Energamma 1000 mikrogramów, tabletki drażowane, 25 szt.

Suplementy wegańskie z witaminą B12

• Bicaps witamina B12 500ug, (60 kapsułek) zawiera inulinę 290 mg, składnikiem otoczki kapsułki jest pullulan.
• Veganicity witamina B12 50 ug (90 kapsułek)
• Witamina B12 HealthAid 1000 ug spray

Suplementy witaminy B12 powinny być stosowane podczas posiłku lub tuż po nim.

Jod

To mikroelement dość powszechnie występujący w przyrodzie, potrzebny organizmowi w procesie syntezy hormonów tarczycy (warunkuje przemianę tetrajodotyroniny FT4 do trójjodotyroniny FT3).

Funkcje i źródła pokarmowe

Hormony tarczycy biorą udział w metabolizmie, termogenezie, prawidłowym rozwoju mózgu i prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego. Bogatym źródłem jodu w pożywieniu są ryby morskie (dorsz, halibut, łosoś, makrela, śledź), a także algi, jaj, mięso wołowe. Jod znajduje się w powietrzu i glebie, a także wodzie. W terenach nadmorskich jod dostaje się do organizmu z powietrzem i przez skórę.

U wegan istnieje zagrożenie niedoborem jodu. Jedynie algi są nieodzwierzęcym składnikiem, który go zawiera. Należy pamiętać również o soli jodowanej, której można spożywać od 2,5 do 5 g (jedna łyżeczka od herbaty). Jod natomiast nie powinien być stosowany u pacjentów z problemami hormonalnymi, chorobą nowotworową, a także w przypadku nadczynności tarczycy. Niedobór jodu może stwierdzić tylko lekarz i on zwykle zaleca odpowiednie leki, dobierając właściwą dawkę.

Preparaty

• Bio Jod Kelp Pure Sea – od pochodzenia roślinnego, z alg uprawianych ekologicznie zawiera 200 ug jodu.
• Now Foods ekstrakt z wodorostów morskich, zawiera 325 ug jodu
• Silver Kelp ekologiczny ekstrakt spiruliny

Witamina D

Funkcje i źródła pokarmowe

W ostatnich latach witamina D bardzo zyskuje na znaczeniu. Oprócz działania wpływającego na przemianę tkanki kostnej, bada się jej wpływ na układ odpornościowy i sądzi się, że wykazuje działanie plejotropowe na układ krążenia. Głównymi źródłami witaminy D dla człowieka są:

• Ergokalcyferol (witamina D2), dostarczany w diecie, pochodzący z roślinnego ergosterolu;
• cholekacyferol (witamina D3), wytwarzany w skórze z 7-dehydrocholesterolu, pod wpływem promieniowania słonecznego.

Witamina D3 zostaje przekształcona w wątrobie o 25-hydroksywitaminy D3 (kalcyfediolu), która z kolei w nerkach ulega konwersji do m.in. 1,25 dihydroksywitaminy D3 (kalcytriolu). Wraz z wiekiem zmienia się zdolność zarówno wątroby i nerek do przemian w aktywną formę witaminy D3.

Polska leży zresztą w strefie klimatu umiarkowanego i w naszej szerokości geograficznej nasłonecznienie bywa niewystarczające do wytworzenia odpowiedniej ilości aktywnego związku witaminy D3. Zalecenia lekarskie mówią wyraźnie o stosowaniu suplementacji witaminy D u pacjentów po 65 roku życia (od 2000 do 4000 j.m.), a u pacjentów po 75 roku życia zalecają już dawkę od 4000 j.m. Osoby dorosłe powinny przyjmować witaminę d od 800 do 2000 j.m. w okresie od września do kwietnia, lub przez cały rok jeśli podaż słońca była w pozostałym okresie niewystarczająca.

Należy pamiętać, że w diecie wegańskiej najwyższa zawartość witaminy D znajduje się w pieczarkach, zielonych warzywach, roślinach strączkowych. Może to być jednak podaż niewystarczająca. Wtedy warto sięgnąć po wegański suplement witaminy D.

Preparaty

• Vitamin D Health Labs Care (D2 i D3)
• Vitamin D Vegetology (zawartość 2500j.m.)
• Bicaps D3 vege

Wapń

Funkcje i źródła pokarmowe

Jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Jest podstawowym materiałem budulcowym kości, zębów i aktywatorem wielu reakcji zachodzących w ustroju. Ma wpływ m.in. na prawidłowe funkcjonowanie mięśni, układu nerwowego i krzepnięcie krwi. W kościach znajduje się 99 % wapnia, pozostałe 1 % występuje w płynach pozakomórkowych i tkankach miękkich.

Bogatym źródłem wapnia jest mleko i nabiał. Duże jego ilości są zawarte w twarogu, serze żółtym. Weganie powinni pamiętać o spożyciu tego pierwiastka. Wiele roślinnych napojów (mlek roślinnych) jest wzbogacanych o wapń. Poza tym bogate roślinne źródło wapnia znajduje się w: białej fasoli, brokułach, kapuście pekińskiej, migdałach, suszonych figach, tofu, jarmużu. Wchłanianie wapnia z pokarmów roślinnych utrudniają szczawiany i fityniany, których ilość można zmniejszyć przez moczenie warzyw i ich blanszowanie. Ilość wchłanianego w jelitach wapnia zależy od obecności witaminy D w organizmie.

Zbyt małe spożycie wapnia grozi uwalnianiem jego rezerw z kości i może wpłynąć niekorzystnie na ich funkcjonowanie (prowadzi do osteoporozy). Zbyt duże dawki wapnia natomiast też są szkodliwe, gdyż mogą zaburzać pracę nerek, prowadzić do zwapnienia naczyń krwionośnych i do zaparć.

Zapotrzebowanie na wapń u osób dorosłych w wieku od 19 do 30 wynosi 1000 mg na dobę, u kobiet po 50 roku życia jest wyższe ze względu na przemiany hormonalne, zapoczątkowujące okres menopauzy i wynosi ok.1200 mg jonów wapnia. Taka sama norma dziennego zapotrzebowania jest dla mężczyzn po 65. roku życia.

Weganie, spożywając wymienione wyżej produkty roślinne, dostarczają wapń do swojego organizmu i często jest on lepiej przyswajalny niż ten znajdujący się w mleku czy jego przetworach. Przy zmniejszonej jego podaży w diecie, można uzupełnić jego poziom, stosując odpowiednią suplementację, przeznaczoną dla wegan.

Preparaty

• All Nutrition Calcium D3 K2 90 kapsułek
• Now Coral Calcium Powder 5 g produktu zawiera 1000 mg jonów wapnia

Omega-3

Funkcje i źródła pokarmowe

Kwasy omega-3 należą do nienasyconych kwasów tłuszczowych, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu. To tzw. dobre tłuszcze, które budują nasze błony komórkowe, biorą udział w syntezie wielu ważnych  związków i wykazują działanie przeciwnowotworowe, ponieważ są naturalnymi przeciwutleniaczami.

Do kwasów omega-3 zaliczamy:

• kwas alfa-linolenowy-z niego powstają kwasy EPA i DHA. Wspomaga wydolność tlenową mięśni. Jego źródłem są olej lniany i rzepakowy.
• kwas eikozapentaenowy-EPA-warunkuje prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego i serca. Bierze udział w wygaszaniu stanów zapalnych w organizmie. Jego źródłem są tłuste ryby – halibut, łosoś, mintaj, tilapia.
• kwas dokozaheksaenowy – DHA- powstaje na drodze syntezy z kwasu EPA w naszym organizmie. Reguluje pracę układu nerwowego. Wspomaga proces nauki i koncentracji. Warto zapewnić jego suplementację w trakcie wytężonej nauki i przemęczenia.

Objawem niedoboru kwasów omega-3 w naszym ustroju są: skurcze mięśni, sucha, podrażniona skóra, pękające pięty, kruche włosy i paznokcie, obniżona odporność, problemy z pamięcią i koncentracją.

Bogatym źródłem kwasów omega-3 są ryby morskie, owoce morza, olej arachidowy, lniany, migdały i orzechy (włoskie, laskowe, brazylijskie). Jeśli osoba na diecie wegańskiej nie jest w stanie zapewnić właściwej podaży tych związków w diecie, warto, aby rozważyła ich suplementację. Weganie wraz z pożywieniem roślinnym dostarczają przede wszystkim kwasu alfa-linolenowego. Dla nich pomocne mogą okazać się wegańskie suplementy kwasów omega-3.

Preparaty

• Omega Me Vege Health Labs
• Noyo Mega omega-3 plus witaminy A, D, E, K

Podsumowanie

Dieta wegańska jest w stanie zapewnić organizmowi zdrowie i dobrą kondycję. Dieta roślinna jest zdrowa, smaczna i przede wszystkim stanowi alternatywę dla osób niespożywających produktów odzwierzęcych. Niekiedy jednak, z uwagi na indywidualne predyspozycje dietetyczne czy stan zdrowotny  nie jest w stanie zapewnić optymalnej podaży składników odżywczych w tym witamin i minerałów. Z pomocą przychodzą wówczas farmaceuci, którzy doradzą odpowiedni rodzaj suplementacji, przeznaczonej dla wegan.

Choć mgła mózgowa (ang. brain fog) nie jest odrębną jednostką chorobową, coraz częściej uważa się, że może być jednym z powikłań infekcji wywołanej koronawirusem. Brain fog to tak naprawdę zespół objawów charakteryzujących się zaburzeniami funkcjonowania układu nerwowego: upośledzeniem koncentracji, pogorszeniem procesów myślowych, apatią i ogólnym zmęczeniem. 

Mgła mózgowa jest jednocześnie określeniem, które opisuje subiektywne objawy pacjenta zmagającego się z zespołem chronicznego zmęczenia (ang. chronic fatigue syndrome – CFS). Towarzyszy mu m.in. spowolnienie, splątanie, a także trudności w rozwiązywaniu zadań umysłowych i wymagających logicznego myślenia. Uważa się, że CFS może być wywołane zmniejszeniem przepływu krwi w mózgu bądź zaburzeniami rytmu serca, tzw. tachyarytmiami zatokowymi (np. zespołem posturalnej tachykardii ortostatycznej) [1].

Jak leczyć mgłę mózgową?

Po pierwsze, jeśli to możliwe, należy ustalić przyczynę występowania zaburzeń koncentracji i spowolnienia procesów myślowych, aby wprowadzić skuteczne leczenie mgły mózgowej! Pamiętajmy, że mgła mózgowa jest objawem, który wynika z określonej dolegliwości. Warto więc skorzystać z konsultacji z lekarzem, który (o ile uzna to za zasadne) zleci określone badania lub skieruje nas do innego specjalisty. 

Revitanerw witaminy z grupy Bkapsułki

Suplement diety

Wskazania

Produkt stosuje się w przypadku oraz .

Dawkowanie

Zaleca się stosować 1 kapsułkę na dobę.

To jest lek. Dla bezpieczeństwa stosuj go zgodnie z ulotką dołączoną do opakowania. Nie przekraczaj maksymalnej dawki leku. W przypadku wątpliwości skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.

Suplementacja witamin z grupy B

Uważa się, że suplementacja preparatami zawierającymi witaminy z grupy B (które m.in. wspierają prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego) może być pomocna w przypadku rozwoju mgły mózgowej. Jednak w świetle wielu przeprowadzonych badań nie stwierdzono większego wpływu na poprawę funkcji poznawczych u osób przyjmujących kwas foliowy (np. Folik), witaminę B6 (np. Vitaminum B6 Teva) czy witaminę B12 (np. Witamina B12 Forte Naturell) [4].

Warto pamiętać, że objawy mgły mózgowej, takie jak mrowienie myśli, trudności z koncentracją czy wrażenie „przymulonego” umysłu, mogą mieć związek z zaburzeniami pracy neuronów i stresem oksydacyjnym. Wsparciem mogą być składniki odżywcze o udowodnionym działaniu na układ nerwowy: witaminy z grupy B (B1, B2, B3, B5, B6) wspierają przewodnictwo nerwowe i metabolizm energetyczny mózgu, witamina E i selen działają antyoksydacyjnie, chroniąc neurony przed uszkodzeniami, a kwas alfa-liponowy (ALA) i kwas gamma-linolenowy (GLA) wspomagają regenerację osłonek mielinowych i poprawiają komunikację między komórkami nerwowymi. Dzięki temu odpowiednia suplementacja (np. Revitanerw) może być jednym z elementów wspomagających radzenie sobie z mgłą mózgową.

Kwas alfa-liponowy a mgła mózgowa

Popularny w ostatnim czasie kwas alfa-liponowy (np. Thionerv 600, Revitanerw) sprawdzi się szczególnie wtedy, gdy mamy do czynienia z neuropatią obwodową (drętwienie i cierpnięcie kończyn, nadwrażliwość na ból). Korzystne może być jednak połączenie kwasu alfa-liponowego i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. WNKT zmniejszają ryzyko osłabienia pamięci i funkcji poznawczych, natomiast kwas alfa-liponowy jest silnym przeciwutleniaczem, który “chroni” kwasy tłuszczowe przed degradacją [5].

Co więcej, starajmy się wspomóc pracę mózgu wysypiając się, podejmując umiarkowaną aktywność fizyczną, nawadniając się, a także dostarczając pożywienie o wysokiej zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych. Jeśli nie jesteśmy w stanie zapewnić sobie odpowiedniej podaży WNKT, sięgnijmy po preparaty zawierające te składniki.

Jakie są przyczyny mgły mózgowej?

Mgła mózgowa może mieć wiele przyczyn. Przebycie infekcji wirusem SARS-CoV-2 jest jedną z nich. Podobne dolegliwości mogą natomiast wynikać z braku równowagi psychicznej (np. depresja, nerwica, zaburzenia snu), niewłaściwego odżywiania (np. stosowanie restrykcyjnej diety) lub alergii pokarmowej, a także hipoglikemii, czyli zbyt niskiej glikemii (do prawidłowej pracy mózgu niezbędne jest “paliwo” w postaci glukozy). Przyczyną mgły mózgowej może być również niskie ciśnienie tętnicze, schorzenia nerek oraz tarczycy [2].

Mgła mózgowa a koronawirus

Tak jak wspomniałam wcześniej,  termin mgły mózgowej jest najczęściej kojarzony z koronawirusem. U części osób, które przebyły infekcję, może dochodzić do zaburzeń kognitywnych (poznawczych). Polegają one m.in. na deficycie uwagi, spadku szybkości przetwarzania i zapamiętywania informacji, a także zaburzeniach funkcji wykonawczych, które umożliwiają nam planowanie, dążenie do celu i jego realizację.

Przeprowadzono badania, na podstawie których ustalono, że infekcja SARS-CoV-2 może prowadzić do zapalenia nerwów i późniejszego uszkodzenia mózgu (eksperyment przeprowadzono na myszach, podając im drobnoustrój donosowo). Zmiany zapalne zaobserwowano m.in. w płynie mózgowo-rdzeniowym. Te niekorzystne modyfikacje doprowadzają do aktywacji mikrogleju występującego zarówno w rdzeniu kręgowym, jak i wszystkich częściach mózgu.

Co ciekawe, komórki mikrogleju w stanie fizjologii biorą udział w utrzymaniu równowagi (homeostazy) ośrodkowego układu nerwowego, a także przyczyniają się do rozwoju i doskonalenia sieci neuronowych. Jednak ich aktywacja przynosi niemal odwrotny skutek. Tak jest np. w przypadku choroby Alzheimera. Długotrwały stan zapalny doprowadza do aktywacji mikrogleju, co powoduje uwalnianie neurotoksycznych cząsteczek, które uszkadzają neurony [3]. 

Podsumowanie

Mgła mózgowa to stan, który może znacząco wpływać na jakość życia. Zrozumienie jej przyczyn i objawów jest kluczowe dla skutecznego leczenia. Warto skonsultować się z lekarzem, aby znaleźć odpowiednie metody radzenia sobie z tym problemem. Pamiętajmy również o zdrowym stylu życia, który wspiera funkcjonowanie mózgu.

Zakwasy to inaczej zespół opóźnionego bólu mięśniowego. Jest to nieprzyjemna dolegliwość, która prędzej czy później spotyka każdego. Zakwasy występują w tkankach, które zostały poddane nadmiernemu obciążeniu i wysiłkowi fizycznemu. Co ciekawe, nadmiar kwasu mlekowego zgromadzony w mięśniach, nie jest przyczyną zakwasów, jak się powszechnie uważa. Są one spowodowane wystąpieniem mikrouszkodzeń w mięśniach, które nie były przygotowane na tak duże obciążenie np. podczas treningu. Najczęściej występują na drugi dzień po wysiłku, szczególnie jeżeli nastąpił on po dłuższej przerwie w treningach.

Zakwasy mogą wystąpić w dużej części ciała, spowodować znaczne problemy z poruszaniem się czy aktywnością fizyczną, a nawet znacznie ją ograniczyć. Zakwasy u niewytrenowanych osób mogą utrzymywać się nawet od 5 do 7 dni. Organizm potrzebuje tego czasu, aby odbudować naruszone w wyniku mikrourazów tkanki. Ale co ważne, regenerujące się mięśnie są wzmocnione, dzięki czemu przy regularnym trenowaniu zmniejsza się ryzyko ponownych zakwasów oraz ich intensywność [1].

Sposób na zakwasy — jak im zapobiegać?

Od dawna ludzie zadają sobie pytanie, co jest dobre na zakwasy? Każdy może mieć swój indywidualny sposób na zakwasy, który będzie najskuteczniejszy. Aby uniknąć lub zmniejszyć zakwasy po treningu niezbędne jest odpowiednie przygotowanie. Kluczowe są rozgrzewka i rozciąganie. Mięśnie, gdy się rozgrzeją, stają się bardziej elastyczne, co zmniejsza ryzyko ich mikrouszkodzeń, a co za tym idzie — zakwasów. Wykonanie kilku skłonów, skrętoskłonów, przysiadów, biegu w miejscu czy na bieżni zdecydowanie zmniejsza ryzyko powstania mikrouszkodzeń mięśni. Dodatkowo trening skoncentrowany tylko na jednej partii ciała powoduje początkowo zakwasy. Po pewnym czasie nastąpi wzmocnienie mięśni, ale tylko tych, których dotyczyły ćwiczenia. Gdy po jakimś czasie trenowana będzie inna partia ciała, to zakwasy wystąpią podobnie jak u osoby niećwiczącej.

Dlatego, aby zmniejszyć ryzyko zakwasów, warto urozmaicić trening o różne partie mięśniowe. Dieta jest kolejnym ważnym czynnikiem, od którego zależy, jak bardzo dokuczliwe będą zakwasy. Warto pamiętać o odpowiednich koktajlach białkowych, ponieważ proteiny zdecydowanie przyspieszają regenerację mięśni. Pomocne może być również stosowanie przed treningiem witaminy C,  która uszczelni naczynia krwionośne i korzystnie wpłynie na układ krwionośny [1,2].

Co na zakwasy? 4 domowe sposoby

Gorąca kąpiel

Gorąca kąpiel, szczególnie z dodatkiem olejków eterycznych np. świerkowego, lawendowego czy z palmarosy  jest jednym ze sposobów pozwalających zmniejszyć zakwasy. Gorąca kąpiel rozluźnia i daje odpocząć mięśniom, a olejki eteryczne łagodzą ich ból i działają relaksująco. Mniej przyjemne, ale również pomocne w przypadku zakwasów, jest naprzemienne polewanie ciała ciepłą i zimną wodą. W szczególności jest to skuteczne w przypadku odczuwania bólu w przebiegu zakwasów.

Masaż

Zmęczonym mięśniom ukojenie może przynieść masaż, który może być wykonany przez bliską osobę lub przez wyszkolonego masażystę. Oczywiście, w przypadku masażu wykonanego przez niewykwalifikowane osoby, może on przynieść więcej szkody, niż pożytku. Jednak w internecie można znaleźć wiele informacji jak wykonać taki masaż, który odpręży i zmniejszy dolegliwości bólowe mięśni. Nie należy więc się bać i śmiało można spróbować.

Dieta

Dobrym sposobem na zmniejszenie zakwasów jest wspomniana w poprzednim akapicie odpowiednia dieta. Oprócz wymienionych wcześniej koktajli proteinowych pomocny może okazać się sok z wiśni. Obecna w nim witamina C i flawonoidy zdecydowanie przyspieszą regenerację organizmu po ciężkim treningu, jednocześnie zmniejszając dolegliwości bólowe.

Okłady

W wielu domach można znaleźć inny składnik pomocny przy zakwasach. Smarowanie mięśni octem znacznie zmniejsza ból i dolegliwości związane z zakwasami. Nie można jedynie zapomnieć, że ocet należy rozcieńczyć, ponieważ może podrażnić skórę w miejscu aplikacji. Najlepiej przygotować okłady nasączone rozcieńczonym octem. Alternatywnie okłady można zrobić chodzonymi żelowymi torebkami, które mrozi się w zamrażalniku i następnie przez np. ściereczkę  przykłada do obolałych mięśni. Takie specjalne woreczki są dostępne w aptekach np. Nexcare czy Sanity kompres Flex.  Pozostając jednak  jeszcze w temacie spożywczym, aby nie przedłużać trwania zakwasów, nie należy spożywać w tym czasie alkoholu, a nawet piwa. Opóźniają one regenerację i przedłużą czas trwania dolegliwości [1,3].

Leki na zakwasy — co można kupić w aptece?

W objawowym leczeniu zakwasów można stosować niesteroidowe leki przeciwzapalne. Nie powinno się ich nadużywać, ze względu na ich możliwe działania niepożądane. Pacjenci cierpiący na chorobę wrzodową, nadciśnienie, mający problemy z nerkami lub wątrobą oraz przyjmujący leki przeciwzakrzepowe powinni przed ich użyciem skonsultować się z lekarzem. Również pozostałe osoby nie powinny ich nadużywać i  stosować je raczej okazjonalnie, jeżeli wymaga tego sytuacja, np. granie meczu czy udział w zawodach. W aptece można znaleźć wiele preparatów zawierających NLPZ-y. Duża część z nich można kupić bez recepty. Są to m.in.:

• preparaty doustne zawierające m.in.  ketoprofen (np. Ketonal Active), diklofenak (np. Voltaren Active), meloksykam (np. Mel), czy naproksen (np. Aleve);
• plastry przeciwbólowe zawierające diklofenak np. Itami;
• maści przeciwbólowe zawierające m.in. diklofenak (np. Dicloziaja) czy etofenamat (np. Traumon).

Pomocne mogą okazać się również żele czy maści chłodzące lub rozgrzewające, takie jak np. Dip Hot, Maść Końska Rozgrzewająca czy Maść Końska Chłodząca. Alternatywą są plastry rozgrzewające (np. Pyralgina Thermo Hot) lub chłodzące (np. Apap Ice chłodzące plastry). Powyżej opisano korzystny wpływ kąpieli w przypadku zakwasów. Jej efekt będzie jeszcze lepszy jeżeli będzie to kąpiel solankowa. W aptece można kupić np. Bocheńską Sól Leczniczą jodowo-bromową lub Sulphur Zdrój Maść Borowinowa [2,3].

Magnez na zakwasy — czy pomaga?

Mięśnie, reagując na impuls nerwowy wysyłany z mózgu lub rdzenia kręgowego, mogą się kurczyć. Jony magnezu odgrywają ważną rolę w tym procesie, a co za tym idzie, mają wpływ na kontrolę prawidłowej pracy mięśni. W przypadku prawidłowo zbilansowanej diety nie obserwuje się niedoborów magnezu, więc jego suplementacja nie wpłynie na poprawę pracy mięśni i nie zmniejszy odczuwania zakwasów.

Jednak w przypadku nieprawidłowej diety, w szczególności w przypadku zwiększonego wysiłku fizycznego, picia dużej ilości kawy czy palenia papierosów (wypłukują magnez z organizmu), warto zadbać o uzupełnienie poziomu magnezu. Można to zrobić poprzez dodanie do diety produktów spożywczych bogatych w magnez, takich jak orzechy, płatki owsiane czy kasza gryczana. Alternatywą będzie suplementacja preparatami magnezu np. Neomag Forte, Magne B6 czy Chela Mag B6 [1,2].

Jak radzić sobie z zakwasami: podsumowanie

Zakwasy najczęściej występują po dużym wysiłku fizycznym, takim jak np. trening, szczególnie jeżeli trenowane są nowe partie mięśni. Wraz z rozwojem mięśni i regularnym treningiem zakwasy występują rzadziej i są mniej intensywne, dlatego ważne jest ułożenie odpowiedniego planu treningowego oraz zadbanie o rozgrzewkę i rozciąganie. Jeżeli występuje konieczność, to na zakwasy można stosować niesteroidowe leki przeciwzapalne, ale ze względu na ich działania niepożądane lepiej używać ich sporadycznie.

Olejki eteryczne czy specjalne sole dodane do kąpieli mogą również pomóc w przypadku  odczuwania zakwasów. Jeżeli występują niedobory magnezu, to warto suplementować ten pierwiastek. Niestety, póki co nie ma jednego preparatu, który cudownie jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki, będzie działać na zakwasy. Pocieszające jest to, że same przechodzą najczęściej po kilku dniach, a wraz z treningiem pojawiają się coraz rzadziej i są mniej  intensywne.

Z tego artykułu dowiesz się:

• Gdzie znajdują się korzonki i czym jest ich zapalenie?
• Jakie są najczęstsze przyczyny i objawy zapalenia korzonków?
• Jak diagnozuje się zapalenie korzonków?
• Jakie leki bez recepty pomagają w bólu korzonkowym?
• Kiedy sięgnąć po plastry, a kiedy po maści rozgrzewające?
• Kiedy z bólem korzonkowym trzeba zgłosić się do lekarza?

Gdzie są korzonki u człowieka?

Korzonki nerwowe są włóknami nerwowymi, które odchodzą od rdzenia kręgowego między kręgami (dwa korzenie brzuszne i dwa korzenie grzbietowe). Korzenie boczne zawierają włókna ruchowe, a korzenie grzbietowe mają włókna czuciowe i nerwowe. Te korzenie nerwowe, czyli włókna nerwowe, zlokalizowane są w rejonie lędźwiowym, precyzyjniej w obszarze lędźwiowo-krzyżowym kręgosłupa.

Przy okazji korzonków warto wspomnieć o najdłuższym nerwie w organizmie człowieka — nerwie kulszowym. Składa się on właśnie z korzonków nerwowych w lędźwiowo-krzyżowej części kręgosłupa. Sam nerw przebiega od tych korzeni nerwowych przez mięsień pośladkowy,  udowy, łydkę i dochodzi aż do stopy. Niestety korzonki należą do bardzo delikatnych struktur, których ból jest bardzo silny. Najczęstszą przyczyną tego bólu jest zapalenie korzonków, spowodowane przez uciśnięcie korzeni nerwowych [1,2].

Jakie są przyczyny zapalenia korzonków?

Bezpośrednią przyczyną zapalenia korzonków jest ucisk na korzeń nerwowy. Z kolei do ucisku może dojść na skutek poniższych przyczyn:

• skolioza, dyskopatia czy choroba zwyrodnieniowa i choroby zapalne stawów;
• przeciążenie kręgosłupa;
• gwałtowny ruch, kiedy podnoszone jest coś ciężkiego, co może doprowadzić do uszkodzenia krążka międzykręgowego (potocznie dysku);
• infekcje wirusowe lub bakteryjne;
• silny stres i osłabienie organizmu;
• zbyt mała aktywność fizyczna i otyłość [2,3].

Jak zdiagnozować zapalenie korzonków?

Trzeba pamiętać, że silne bóle pleców nie zawsze oznaczają zapalenie korzonków. Ból pleców może być wynikiem wielu groźnych chorób m.in. nowotworów i przerzutów nowotworowych do kręgosłupa, urazów kręgosłupa, zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych, półpaśca czy cukrzycy. Z tego względu bólu pleców nie należy lekceważyć i warto udać się do ortopedy lub neurologa. Po pierwsze lekarz ma możliwość zdiagnozować, z jakim schorzeniem pacjent ma do czynienia, a po drugie, jest w stanie zatrzymać rozwój zapalenia korzonków, jeżeli to schorzenie jest przyczyną bólu [1,4].

Lekarz w tym przypadku może wstępnie postawić diagnozę na podstawie wywiadu z pacjentem i opisanych przez niego dolegliwości. Podczas wywiadu lekarz może przeprowadzić badanie fizykalne z użyciem młotka neurologicznego. Następnie w celu potwierdzenia diagnozy pacjent z reguły jest kierowany na badania obrazowe, takie jak zdjęcie rentgenowskie kręgosłupa, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny [4].

Jakie są objawy zapalenia korzonków?

Do najważniejszych i najczęstszych objawów zapalenia korzonków zalicza się poniższe symptomy:

• Nagły i ostry ból w dolnej partii pleców;
• ból z reguły promieniuje na pośladki oraz wzdłuż rąk i nóg;
• ostry ból może również być obecny w górnej części pleców, promieniując do karku lub stawu ramiennego;
• często ból jest na tyle silny, że powoduje nawet problemy ze wstaniem z łóżka, nie mówiąc o normalnym funkcjonowaniu;
• oprócz bólu często występuje również drętwienie, mrowienie czy utrata siły w mięśniach rąk lub nóg;
• może dojść do przykurczu mięśni przy kręgosłupie, a nawet skrzywienia kręgosłupa;
• mogą pojawić się również mniej charakterystyczne objawy, takie jak problemy z wypróżnianiem się, oddawaniem moczu czy kaszel i gorączka [2,3].

Zapalenie korzonków — leki

Do leczenia zapalenia korzonków stosuje się szereg leków przeciwzapalnych, w tym tabletki, plastry czy maści. Poniżej przedstawiamy przykładowe leki na zapalenie korzonków bez recepty.

Tabletki na zapalenie korzonków bez recepty

Aby ulżyć w bólu, stosuje się najczęściej tabletki na zapalenie korzonków bez recepty w postaci dobrze znanych niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen np. Ibuprom, ketoprofen np. Ketonal Active czy diklofenak np. Voltaren Acti Forte.

Ketonal Active to lek dostępny bez recepty, zawierający ketoprofen w postaci kapsułek. Jest przeznaczony do krótkotrwałego, objawowego leczenia bólu o nasileniu lekkim do umiarkowanego, w tym bólu mięśni i bólu kostno-stawowego, które często towarzyszą dolegliwościom korzonkowym.

Ketonal Active, kapsułki twarde

O produkcie

• lek dostępny bez recepty (OTC); substancją czynną jest ketoprofen z grupy NLPZ, o działaniu przeciwbólowym, przeciwzapalnym i przeciwgorączkowym;
• jedna kapsułka twarda zawiera 50 mg ketoprofenu;
• wskazany w krótkotrwałym, objawowym leczeniu ostrego bólu o nasileniu lekkim do umiarkowanego, m.in. bólu mięśni oraz bólu kostno-stawowego;
• dla dorosłych i młodzieży powyżej 15. roku życia; zwykle 1 kapsułka co 8 godzin (maksymalnie 3 kapsułki na dobę), podczas posiłku;
• bez konsultacji z lekarzem nie należy stosować dłużej niż 5 dni; jeśli ból się utrzymuje lub nasila, skonsultuj się z lekarzem;
• nie stosować u osób z chorobą wrzodową żołądka i dwunastnicy, z ciężką niewydolnością nerek, wątroby lub serca, a także w ciąży i podczas karmienia piersią;
• występuje w opakowaniach po 10, 20 i 30 kapsułek; dostępny także w formie saszetek (Ketonal Sprint, Ketonal Sprint Max).

Voltaren Acti FORTE, tabletki powlekane

O produkcie

• lek działa przeciwgorączkowo, przeciwzapalnie i przeciwbólowo;
• małe tabletki, łatwe do połknięcia;
• dostępny także w kapsułkach
• do stosowania od 14. roku życia;
• nie stosować dłużej niż 5 dni. Po tym czasie i braku ustąpienia objawów zalecana konsultacja lekarska;
• nie stosować podczas ciąży;
• w czasie karmienia piersią stosować jedynie na zlecenie lekarza.

Plastry na korzonki

Na ból i zapalenie korzonków można stosować także plastry przeciwbólowe i przeciwzapalne. Zawierają one związki z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takie jak np. diklofenak.

ITAMI, plaster leczniczy

O produkcie

• lek do stosowania zewnętrznego, wyłącznie na skórę;
• plaster należy stosować na nienaruszoną, niezmienioną chorobowo skórę
• plaster leczniczy można przymocować za pomocą dzianego bandaża, ale również dobrze trzyma się przyklejony;
• do stosowania od 16. roku życia;
• dostępny w różnych opakowaniach.

Maść na korzonki

Najlepsza maść na korzonki, podobnie jak w przypadku innych schorzeń, nie istnieje, najlepiej dobrać ją w zależności od potrzeb, mogą to być maści przeciwbólowe zawierające niesteroidowe leki przeciwzapalne, takie jak diklofenak np. Voltaren Max żel czy rozgrzewające np. Neo-Capsiderm.

Voltaren MAX, żel

O produkcie

• wysoka dawka diklofenaku;
• dostępny w opakowaniach o różnej wielkości;
• działa przeciwbólowo, przeciwzapalnie i redukuje obrzęk;
• nie tłuści;
• wystarczy stosować 2x dziennie;
• nie stosować leku jeśli pacjent jest uczulony na którykolwiek z jego składników lub kwas acetylosalicylowym, ibuprofen lub inne leki stosowane w leczeniu bólu stawów i mięśni, gorączki i stanów zapalnych;
• bezwzględnie nie należy stosować preparatu w trzecim trymestrze ciąży;
• z kolei w trakcie pierwszych sześciu miesięcy ciąży żel można stosować tylko pod kontrolą lekarza przez jak najkrótszy możliwy czas;
• diklofenak przenika do mleka matki w niewielkich ilościach dlatego preparat powinien być stosowany pod kontrolą lekarza.

Neo-Capsiderm, maść

O produkcie

• ma działanie rozgrzewające;
• leku nie wolno stosować u dzieci, na uszkodzoną skórę oraz w przypadku nadwrażliwości na przetwory z pieprzowca, salicylany lub na pozostałe składniki preparatu;
• lanolina będąca składnikiem maści może wywoływać miejscowe podrażnienia skóry;
• nie należy stosować maści w czasie ciąży i karmienia piersią;
• lek nie może być stosowany przez dzieci.

Jaki antybiotyk na zapalenie korzonków?

Stosowanie antybiotyków na zapalenie korzonków (zapalenie korzeni nerwowych) zazwyczaj nie jest zalecane, chyba że infekcja ma bakteryjne podłoże, co jest rzadkością. Zapalenie korzeni nerwowych najczęściej wynika z mechanicznego ucisku, na przykład spowodowanego przepukliną dysku lub innymi problemami z kręgosłupem, a nie z infekcji bakteryjnej. W przypadkach, gdy istnieje uzasadnione podejrzenie infekcji bakteryjnej jako przyczyny zapalenia korzonków (co jest wyjątkowo rzadkie i może być związane na przykład z chorobami takimi jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych), leczenie antybiotykami może być wskazane, ale tylko po dokładnej diagnozie i na podstawie zaleceń lekarza.

Jakie inne metody można stosować na korzonki?

W przypadku bólu korzonków, bardzo pomocna jest fizjoterapia, w tym elaksujący masaż na korzonki, kinezyterapia, naświetlanie czy galwanizacja. W wielu przypadkach do skutecznego zwalczenia bólu korzonków wystarczy odpoczynek, fizjoterapia i niekiedy leki bez recepty. Warto Jedak pamiętać, że w przypadku wystąpienia silnego zapalenia korzonków należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza, szczególnie jeżeli po 4–5 dniach stosowania leków przeciwbólowych ból nie ustępuje. Lekarz może wówczas wypisać silniejsze leki, które są dostępne tylko i wyłącznie na receptę [1-3].

Jak zapobiec zapaleniu korzonków?

Trzeba pamiętać, że proponowane powyżej leczenie jest jedynie zmniejszaniem objawów, pozwalającym pacjentowi na w miarę normalne funkcjonowanie. Niestety zmiany degeneracyjne są nieodwracalne, dlatego w tym przypadku bardzo ważna jest odpowiednia profilaktyka. Warto zadbać o poniższe aspekty:

• ważna jest regularna aktywność, a w szczególności dla kręgosłupa korzystne są pływanie i ćwiczenia wzmacniające mięśnie brzucha oraz grzbietu;
• aby nie obciążać kręgosłupa i stawów należy zadbać o prawidłową masę ciała;
• starać się zachować prawidłową postawę ciała, aby w każdej pozycji utrzymywać plecy wyprostowane, nie podpierać ani nie pochylać na żadną ze stron podczas długiego siedzenia, a podczas stania utrzymywać miednicę w neutralnym położeniu;
• zachowanie odpowiedniej postawy jest szczególnie ważne podczas unoszenia ciężkich przedmiotów z ziemi, nie należy schylać się po nie, tylko wykonać przysiad i podnosić je przez wyprostowanie nóg w kolanach;
• ważne jest również stosowanie wygodnego i dobrze dopasowanego obuwia, długotrwałe chodzenie w butach na wysokim obcasie lub z bardzo cienkimi albo twardymi podeszwami może przyczynić się do bóli kręgosłupa;
• ważny jest również dobór odpowiedniego materaca, powinien być dość twardy i zapewnić wsparcie kręgosłupowi;
• unikanie przewlekłego stresu (pod wpływem stresu dochodzi do wyrzutu katecholamin i kortyzolu, które powodują wzrost napięcia mięśni, co może powodować ból) [1-4].

Zapalenie korzonków — podsumowanie

Jak w przypadku wieku chorób, tak i w przypadku zapalenia korzonków, łatwiej zapobiegać, niż leczyć. Jeżeli już dojdzie do zapalenia korzonków, to najczęściej jest ono bardzo bolesne i utrudnia normalne funkcjonowanie. Stosuje się leczenie objawowe, głównie leki przeciwbólowe w postaci tabletek, kapsułek, żeli, maści czy plastrów. Wśród dostępnych bez recepty leków doustnych jest na przykład Ketonal Active z ketoprofenem (kapsułki), stosowany doraźnie w bólu o nasileniu lekkim do umiarkowanego; przy bólu silnym lub utrzymującym się konieczna jest konsultacja z lekarzem. Pomocna może okazać się również fizjoterapia i odpoczynek. Dolegliwość powinna przejść po kilku dniach, jednakże nie stosując działań profilaktycznych, może szybko powrócić. Trzeba również pamiętać, że zmiany degeneracyjne są nieodwracalne i jeżeli zaniedba się ten problem, to może on wracać ze znacznie większą siłą.

Pytania i odpowiedzi

Opioidy to substancje chemiczne, które działają na receptory opioidowe, co hamuje docieranie do nich impulsów bólowych. Opioidy mogą być agonistami, antagonistami lub częściowymi agonistami tych receptorów. Najczęściej efektem ich działania jest znoszenie bólu, hamowanie kaszlu i działanie przeciwwymiotne. Większość opioidów to bardzo silne leki dostępne tylko i wyłącznie na receptę. Wyjątkami są preparaty o działaniu przeciwkaszlowym zawierające kodeinę i przeciwbiegunkowym zawierające loperamid. Głównym działaniem opioidów jest jednak ich bardzo silne działanie przeciwbólowe. Jest ono stosowane w przypadku odczuwania bardzo silnych bóli po urazach, w przypadku nowotworów czy w opiece paliatywnej. Dużym problemem w przypadku opioidów jest ich silny potencjał uzależniający. Z tego powodu ich stosowanie jest mocno ograniczone [1,2].

Jak działają opioidy?

Opioidy działają poprzez wiązanie się z receptorami opioidowymi znajdującymi się w różnych częściach mózgu i układu nerwowego. Proces ten prowadzi do zmniejszenia przewodzenia sygnałów bólowych w rdzeniu kręgowym, co daje działanie przeciwbólowe. Receptory opioidowe można znaleźć w rogach tylnych rdzenia kręgowego, zarówno przed, jak i pozasynaptycznie. Aktywacja receptorów opioidowych hamuje przewodzenie impulsów bólowych i zmniejsza odczuwanie bólu.

Dodatkowo, opioidy mogą wpływać na układ nagrody w mózgu, co może prowadzić do działania uzależniającego.

Opiaty a opioidy — jaka jest różnica?

Opiaty są alkaloidami,  które znajdują się w opium (naturalne jak morfina, papaweryna czy kodeina) i ich syntetyczne pochodne takie jak  buprenorfina czy heroina. Pojęcie opioidy jest szersze i obejmuje grupę substancji wykazujących aktywność wobec receptorów opioidowych – μ (mi), κ (kappa) i δ (delta). Generalnie z opiatów można otrzymywać substancje lecznicze, które są opioidami [1,3].

Jak można podzielić opioidy?

Opioidy można podzielić w następujący sposób:

• naturalne opiaty, czyli alkaloidy pochodzące z opium, takie jak kodeina, morfina, papaweryna czy tebaina;
• opioidy półsyntetyczne, takie jak heroina, oksykodon, hydrokodon czy hydromorfon;
• opioidy syntetyczne, takie jak tramadol, fentanyl, metadon, buprenorfina czy loperamid;
• opioidy endogenne, czyli występujące w organizmie, takie jak endorfiny, endomorfiny, dynorfiny czy enkefaliny [2,3].

Lek opioidowy — co to znaczy?

Leki opioidowe, zwane także lekami narkotycznymi, są bardzo silnymi środkami przeciwbólowymi. Stosuje się je, gdy pacjent odczuwa ból o nasileniu od umiarkowanego do silnego. Przykładowe opioidowe leki przeciwbólowe to m.in. oksykodon (np. Oxycontin), hydrokodon (np. niezarejestrowany w Polsce, ale znany dzięki pewnemu serialowi Vicodin), morfina (np. Sevredol), fentanyl (np. Matrifen), metadon (np. Methadone Hydrochloride Molteni), tramadol (np. Tramadol Krka) czy buprenorfina (np. Transtec). Wszystkie wyżej wymienione leki są dostępne tylko i wyłącznie z przepisu lekarza, z czego część na receptę rpw (recepta na środki odurzające lub substancje psychotropowe, wcześniej różowa recepta) [1,2].

Jakie są opioidy bez recepty?

Słabsze opioidy, takie jak kodeina i loperamid, w Polsce są dostępne w niewielkich dawkach bez recepty (niektóre preparaty wymagają jednak recepty jak np. Loperamid WZF). Reszta, w tym te wymienione powyżej, dostępne są w Polsce wyłącznie po okazaniu recepty (cześć na receptę Rp, niektóre na receptę Rpw), bądź nawet podawane w lecznictwie zamkniętym. Bez recepty można kupić np.:

Stoperan 2 mg, kapsułki twarde, lek bez recepty

• 1 kapsułka zawiera 2 mg chlorowodorku loperamidu;
• preparat stosuje się doraźnie, dawkując zgodnie z ulotką, w zależności od wieku;
• lek znajduje zastosowanie w leczeniu objawowym ostrej i przewlekłej biegunki [4].

Inne preparaty zawierające 2 mg chlorowodorku loperamidu i dostępne bez recepty to m.in. tabletki Laremid czy tabletki ulegające rozpadowi w jamie ustnej Imodium Instant. W zależności, którą postać leku się preferuje, można wybrać najlepszy dla siebie preparat.

Antidol, tabletki, lek bez recepty

• 1 tabletka zawiera 15 mg fosforanu kodeiny oraz 500 mg paracetamolu;
• osoby dorosłe i młodzież powyżej 12 lat może przyjmować 1 lub 2 tabletki co 6 godzin, maksymalnie do 4 razy na dobę, ale nie więcej niż 6 tabletek na dobę;
• Antidol jest wskazany do stosowania w przypadku bólu o średnim i dużym nasileniu, różnego pochodzenia, np. bólu głowy, bólu po ekstrakcji zęba, bólu kostno-stawowego, bólu pourazowym tkanek miękkich, bólu miesiączkowym, ostrym bólu o umiarkowanym nasileniu, który nie ustępuje po leczeniu innymi lekami przeciwbólowymi zawierającymi paracetamol czy ibuprofen [5].

Neoazarina, tabletki, lek bez recepty

• 1 tabletka zawiera 10 mg fosforanu kodeiny półwodnego i 316 mg sproszkowanego ziela tymianku;
• osoby dorosłe i młodzież od 12 lat mogą stosować preparat 1 lub 2 tabletki 3 razy na dobę;
• tabletki stosuje się w nieżycie górnych dróg oddechowych w silnych napadowych atakach kaszlu i nocnych atakach kaszlu [6].

Nurofen Plus, tabletki powlekane, lek bez recepty

• 1 tabletka powlekana zawiera 200 mg ibuprofenu i 12,8 mg kodeiny fosforanu półwodnego;
• młodzież w wieku 12 lat i osoby dorosłe powinny przyjmować od 1 do 2 tabletek co 6 godzin;
• jest stosowany w przypadku bólów głowy, migreny, bolesnego miesiączkowania, bólu zębów, nerwobóli, bólów reumatycznych, bólów gardła, objawów grypy i przeziębienia oraz gorączce [7].

Solpadeine, tabletki, lek bez recepty

• 1 tabletka zawiera 500 mg paracetamolu, 8 mg fosforanu kodeiny i 30 mg kofeiny;
• młodzież powyżej 12 lat i osoby dorosłe mogą stosować 1 lub 2 tabletki do 4 razy na dobę, nie częściej niż co 6 godzin i nie więcej niż 8 tabletek w ciągu 24 godzin;
• Solpadeine ma takie same wskazania jak wymieniony powyżej Nurofen Plus [8].

Thiocodin, tabletki, lek bez recepty

• 1 tabletka zawiera 15 mg kodeiny fosforanu półwodnego i 300 mg sulfogwajakolu;
• młodzież od 12 roku życia i osoby dorosłe stosują 1 tabletkę 3 razy na dobę, ale nie częściej niż co 4 do 6 godzin;
• produkt leczniczy jest stosowany w celu leczenia suchego, uporczywego kaszlu bez odkrztuszania wydzieliny [9].

Jak można zauważyć, kodeina występuje w preparatach bez recepty, zarówno w tych stosowanych przeciwbólowo, jak i przeciwkaszlowo. Zawsze jednak dodawane są inne składniki, takie jak paracetamol, ibuprofen (działanie przeciwbólowe), czy sulfogwajakol lub tymianek (przeciwkaszlowe). Mimo niewielkich dawek kodeiny należy zachować szczególną uwagę przy stosowaniu tych preparatów i pod żadnym pozorem nie należy przekraczać ich zalecanych dawek.

Dlaczego występuje uzależnienie od opioidów?

Opioidy są substancjami o dużym potencjale uzależniającym. Największym potencjałem uzależniającym wyróżniają się opioidy krótko działające, takie jak np. heroina. Zdecydowanie rzadziej można się uzależnić od opioidów długo działających, takich jak np. metadon czy buprenorfina. Podobnie, łatwiej uzależniają te, które powodują silniejszy efekt euforyzujący, jak np. heroina czy morfina, w porównaniu do opioidów niewykazujących silnego działania euforyzującego,  takich jak np. buprenorfina czy metadon. Również opioidy przyjmowane dożylnie lub wziewnie uzależniają szybciej niż podawane drogą doustną lub transdermalną [1,3].

Odstawienie opioidów — dlaczego bywa takie trudne?

Osoby uzależnione od opioidów czują silny „głód” opioidów, objawiający się silnym, subiektywnym odczuwaniem przymusu sięgnięcia po nie. Mają trudności z kontrolowaniem używania opioidów, co wiąże się z niedotrzymywaniem obietnic wobec innych i samego siebie, dotyczących zmniejszania lub zaprzestania przyjmowania opioidów. Osoby takie czują również zespół odstawienny (abstynencyjny)  w przypadku ich odstawienia lub zmniejszenia  dawki. Pojawić się mogą:

• silny głód opioidów;
• gęsia skórka;
• łzawienie i wysięk z nosa;
• ziewanie i kichanie;
• rozszerzenie źrenic;
• nudności i wymioty;
• bóle brzucha z biegunką;
• bóle stawów, mięśni i kości;
• podwyższone ciśnienie krwi;
• zaburzenia snu takie jak głównie bezsenność,
• drażliwość i napady złości lub apatia [2,3].

Jak uniknąć uzależnienia od opioidów?

Aby zminimalizować ryzyko uzależnienia podczas stosowania leków opioidowych, należy podjąć kilka kroków:

1. Przestrzeganie zaleconej dawki.
2. Regularne monitorowanie terapii przez lekarza.
3. Krótkoterminowe stosowanie.
4. Stosowanie dodatkowo alternatyw nieopioidowych w leczeniu bólu.
5. Poprawne przechowywanie leku [7].

Opioidy — skutki uboczne. Co mogą spowodować?

Używanie opioidów, oprócz faktu, że powodują uzależnienie i tolerancję (potrzeba coraz większej dawki leku, aby osiągnąć ten sam efekt terapeutyczny), powodują szereg poważnych skutków ubocznych.

Do najważniejszych z nich należą:

• zaparcia, nudności i wymioty;
• apatia i zaburzenia koncentracji;
• spadek apetytu;
• świąd skóry;
• zatrzymanie moczu;
• depresja oddechowa;
• suchość w ustach;
• bezsenność i senność;
• euforia [1,2].

Jak wygląda zatrucie opioidami?

Najczęściej pierwszym objawem zatrucia opioidami jest uczucie gorąca i wymioty. Następnie pojawia się senność, która może przejść w śpiączkę narkotyczną, z nieregularnym i płytkim oddechem. W zależności od ilości przyjętych opioidów oraz drogi ich podania może ona trwać od kilkunastu minut, do nawet kilkunastu godzin.

Oprócz tego podczas zatrucia opioidami obserwuje się:

• zaburzenia oddechowe, nawet z całkowitym zatrzymaniem oddychania;
• szpilkowate źrenice;
• spowolnienie akcji serca i hipotensję;
• bełkotliwą mowę;
• wymioty;
• zawroty głowy;
• hipotermię;
• senność przechodzącą w śpiączkę.

Jeżeli dojdzie do zatrucia opioidami, natychmiast należy udzielić pacjentowi pomocy medycznej i przetransportować go do szpitala. Przytomnemu pacjentowi można podać płynny węgiel aktywowany, środki przeczyszczające, płukać żołądek i prowokować wymioty. Najskuteczniejszą formą leczenia zatrucia opioidami jest podanie metadonu lub naloksonu, które blokują receptory opioidowe i neutralizują działanie zażytych opioidów [1,2].

Czy warto stosować opioidy?

Opioidy należą do najsilniejszych dostępnych leków przeciwbólowych, są stosowane w sytuacji, gdy inne substancje zawodzą. Ze względu na ich duży potencjał uzależniający i poważne skutki uboczne, są one stosowane wyłącznie pod kontrolą lekarza i są dostępne na receptę. W mniejszych dawkach, bez recepty można kupić loperamid, który stosuje się w przypadku biegunek oraz kodeinę, która wraz z innymi substancjami może być stosowana w preparatach przeciwbólowych lub przeciwkaszlowych. Należy jednak pamiętać, żeby nie nadużywać tych preparatów oraz pod żadnym pozorem nie przekraczać ich zalecanych dawek.

Globalne nadużuwanie opioidów. Na czym polega ten problem?

Nadużywanie opioidów jest poważnym globalnym problemem zdrowotnym o zasięgu epidemicznym. Niestety, nadużywanie tych leków może prowadzić do uzależnienia i wielu negatywnych skutków zdrowotnych.

Oto kilka kluczowych punktów, które opisują globalny problem nadużywania opioidów:

1. Wzrost liczby przypadków uzależnienia: W wielu krajach, w tym w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i niektórych krajach europejskich, liczba przypadków uzależnienia od opioidów wzrosła gwałtownie w ostatnich latach. To zjawisko nazywane jest kryzysem opioidowym.
2. Przedawkowania i śmierć: Nadużywanie opioidów często prowadzi do przedawkowania, które może być śmiertelne. Wiele osób umiera rocznie z powodu zatrzymania oddechu lub zatrzymania pracy serca spowodowanych nadużyciem opioidów. To poważna kwestia zdrowotna i społeczna.
3. Zmiana opioidu na mocniejszy: Często osoby, które zostają zależne od leków opioidowych, przechodzą na heroinę, która jest tańsza i łatwiej dostępna. To powoduje kolejny problem zdrowotny i społeczny, ponieważ heroina jest jeszcze bardziej uzależniająca i niesie ze sobą ryzyko infekcji i innych negatywnych skutków zdrowotnych.
4. Społeczne konsekwencje: Nadużywanie opioidów ma również poważne konsekwencje społeczne. Wzrost liczby osób uzależnionych od opioidów prowadzi do wzrostu przestępczości, rozbójników i problemów związanych z narkotykami. Rodziny i społeczności cierpią z powodu złamanych relacji, utraty pracy i trudności społecznych.
5. Zalegalizowane używanie: Niekiedy opioidy są używane zgodnie z zaleceniami lekarzy do złagodzenia bólu, ale nadużywanie tych leków może prowadzić również do poważnych konsekwencji. W niektórych przypadkach, nieodpowiednie przepisywanie i zalewany rynek lekami opioidowymi może przyczynić się do upowszechniania się problemu.

W obliczu tego globalnego problemu, ważne jest, aby podjąć działania w celu ograniczenia nadużywania opioidów poprzez wprowadzenie skutecznych strategii prewencyjnych, dostęp do wsparcia dla osób uzależnionych i edukację w zakresie odpowiedniego stosowania tych leków. Współpraca międzynarodowa oraz świadomość i mądra polityka zdrowotna są kluczowe dla rozwiązania tego globalnego problemu.

Leki miorelaksacyjne stanowią ważną grupę farmaceutyków na receptę, które są powszechnie stosowane w monoterapii bądź terapii skojarzonej z lekami przeciwzapalnymi i przeciwbólowymi. Znoszą nadmierne napięcie mięśniowe, które towarzyszy uszkodzeniu układu piramidowego (kontrolującego postawę ciała i ruchy dowolne) na poziomie rdzenia kręgowego i/lub mózgu. Nadmierne napięcie mięśni może być również następstwem zespołów bólowych kręgosłupa, co zresztą nasila dolegliwości i przyczynia się do znacznego spadku komfortu życia pacjenta.

Co ważne, na polskim rynku aptecznym nie występują leki o działaniu typowo rozluźniającym mięśnie, które byłyby dostępne bez recepty. Wśród najczęściej stosowanych środków miorelaksacyjnych wydawanych z przepisu lekarza wymienia się: tyzanidynę, tolperizon, metokarbamol oraz baklofen. Tak jak wspomniałam wcześniej, są one bardzo zróżnicowane pod wieloma względami — począwszy od budowy chemicznej, skończywszy na mechanizmie działania [1]. 

Co zawierają leki rozluźniające mięśnie na receptę?

Leki rozluźniające mięśnie na receptę zawierają głównie jedną z czterech następujących substancji czynnych: tyzanidynę, tolperizon, metokarbamol lub baklofen. Poniżej przedstawiono ich charakterystykę oraz listę leków, w których się znajdują.

Tyzanidyna 

Tyzanidyna zaliczana jest do agonistów receptorów alfa2-adrenergicznych – wywiera wpływ na ośrodkowy układ nerwowy, przez co jej działanie nie przekłada się bezpośrednio na mięśnie szkieletowe. Podanie tyzanidyny powoduje pobudzenie wyżej wymienionych receptorów znajdujących się w rdzeniu kręgowym, co prowadzi do zmniejszenia uwalniania kwasów glutaminowego i asparaginowego (zaliczanych do tzw. aminokwasów pobudzających). Dzięki temu przewagę osiągają aminokwasy działające przeciwstawnie (hamująco), a to sprawia, że aktywność motoneuronów (neuronów ruchowych) spada i w konsekwencji dochodzi do rozluźnienia mięśni.

Tyzanidyna jest lekiem znoszącym objawy; stosuje się ją we wzmożonym napięciu mięśni w przebiegu wielu chorób neurologicznych, m.in. stwardnienia rozsianego, porażeniu mózgowym, a także po udarze mózgu. Jest również zalecana w przypadku silnych skurczów mięśniowych występujących w zespołach lędźwiowych oraz szyjnych.  Lek może wywoływać senność, zawroty głowy, a także spadek ciśnienia tętniczego, rzadko zaś nudności, bezsenność i omamy [1,2].
Przykładowe preparaty z tyzanidyną: Sirdalud, Tizanor (tabletki) Sirdalud MR (kapsułki o zmodyfikowanym uwalnianiu).

Tolperizon

Tolperizon swoją budową przypomina lidokainę – popularny lek stosowany w znieczuleniu miejscowym. Choć dokładny mechanizm działania tolperizonu nie został jeszcze do końca wyjaśniony, wiadomo, że działa on poprzez ośrodkowy układ nerwowy. Tolperizon hamuje odruchy rdzeniowe, dzięki czemu dochodzi do osłabienia skurczu mięśni szkieletowych (nie działa on jednak na receptory adrenergiczne). Lek jest najczęściej stosowany w przebiegu spastyczności poudarowej u dorosłych, ale nie tylko. Tolperizon jest skuteczny jako farmaceutyk wspomagający leczenie rwy ramiennej, bolesnych skurczach mięśniowych, a także bólach korzeniowych. W przeciwieństwie do tyzanidyny rzadziej powoduje senność, zawroty głowy oraz nadmierne osłabienie mięśniowe [3,4]. Przykładowe preparaty z tolperizonem: Mydocalm, Mydocalm forte, Tolperis VP, Tolperison NeuroPharma (tabletki).

Metokarbamol

Pod względem budowy chemicznej metokarbamol jest połączeniem dwóch substancji – estru kwasu karbaminowego oraz gwajfenazyny (środka wykrztuśnego). Lek działa na poziomie ośrodkowego układu nerwowego, jednak nie wpływa bezpośrednio na mięśnie szkieletowe.  Metokarbamol jest skuteczny nie tylko w leczeniu bolesnych skurczy mięśniowych, ale również może być stosowany jako lek skracający okres rehabilitacji osób po przebytych zabiegach chirurgicznych (np. po wymianie stawu kolanowego). Co więcej, wskazaniami do stosowania metokarbamolu jest zespół dyskowo-korzonkowy, a także zapalenia stawów, mięśni oraz ścięgien.

Farmaceutyk jest zalecany zwłaszcza tym osobom, u których po podaniu tyzanidyny lub tolperizonu występuje silna senność, sedacja (uspokojenie), a także zawroty głowy i dezorientacja. Należy jednak podkreślić, że wysokie dawki metokarbamolu także mogą wywoływać podobne skutki uboczne.  Wśród typowych działań niepożądanych leku można wymienić wspomnianą już senność i osłabienie siły mięśniowe, a także zabarwienie moczu na brązowo, czarno lub zielono [5,6]. Przykładowe preparaty z metokarbamolem: Metocarbamol Espefa (tabletki).

Baklofen

Lek jest analogiem GABA (kwasu gamma-aminomasłowego), przez co działa hamująco na poziomie rdzenia kręgowego. Wykazuje działanie uogólnione, a to oznacza, że działa nie tylko na układ nerwowy, ale również na układ krążenia oraz układ oddechowy. Lek jest stosowany w przebiegu stwardnienia rozsianego, po udarach mózgu, porażeniu mózgowym, a także w przypadku uszkodzeń rdzenia kręgowego. Farmaceutyk jest podawany zarówno doustnie, jak i pozajelitowo (we wstrzyknięciach i roztworach do infuzji). Ze względu na swoje ośrodkowe działanie baklofen może wywoływać senność, splątanie i osłabienie, a także dezorientację, bóle głowy, a nawet bolesne oddawanie moczu [7,8]. Przykładowe preparaty z baklofenem: Baclofen Polpharma (tabletki), Lioresal Intrathecal (roztwór do wstrzykiwań), Lioresal Intrathecal (roztwór do infuzji).

Jakie są leki na rozluźnienie mięśni bez recepty?

Wymienione wyżej leki miorelaksacyjne są preparatami dostępnymi jedynie z przepisu lekarza. W pewnych przypadkach ulgę mogą jednak przynieść środki bez recepty, np. w postaci żelu, kremu lub maści do stosowania miejscowego (Voltaren Max, Traumon, Naproksen Emo, Dolgit). Działają one przeciwbólowo, a także łagodzą stan zapalny. 

W niektórych sytuacjach (np. zapalenie korzonków nerwowych, bolesne skurcze i naciągnięcia mięśni) można zastosować preparaty o działaniu rozgrzewającym, które zawierają takie składniki jak kamfora, olejki eteryczne (np. terpentynowy, eukaliptusowy) czy kapsaicynę (Neo-Capsiderm, maść końska rozgrzewająca, Dip Hot rozgrzewający, Viprosal B). Preparaty rozgrzewające powodują rozszerzenie obwodowych naczyń krwionośnych, przekrwienie tkanek, a w efekcie łagodne rozluźnienie mięśni i zniwelowanie bólu w miejscu aplikacji produktu [9-10].

Podsumowanie

Leki rozluźniające mięśnie to ważna kategoria farmakologiczna stosowana w celu łagodzenia bólu, napięcia mięśniowego oraz skurczów mięśni. Podzielone są na dwie główne grupy: leki dostępne na receptę i te dostępne bez recepty. Leki rozluźniające mięśnie na receptę, takie jak metokarbamol czy tizanidyna, są zazwyczaj silniejsze i stosowane w bardziej intensywnych przypadkach, wymagając nadzoru medycznego ze względu na możliwe skutki uboczne i interakcje z innymi lekami. Z kolei produkty bez recepty, często zawierające substancje wspierające funkcjonowanie mięśni, mogą być używane przy lżejszych dolegliwościach mięśniowych. Niezależnie od tego, wybór odpowiedniego środka powinien być poprzedzony konsultacją z lekarzem lub farmaceutą, aby zapewnić bezpieczeństwo stosowania i skuteczność terapii.

Kto jest narażony na niedobór kwasu foliowego?

Osoby, które spożywają niskie ilości owoców i warzyw, szczególnie zielonych warzyw liściastych, mogą być narażone na niedobory kwasu foliowego. Niedobór kwasu foliowego może wystąpić również u kobiet w ciąży lub planujących ciążę, ponieważ zapotrzebowanie na kwas foliowy wzrasta w tym okresie, a niedobór może skutkować poważnymi wadami rozwojowymi u płodu. Osoby spożywające duże ilości alkoholu, cierpiące na choroby przewodu pokarmowego, takie jak celiakia lub choroba Crohna, a także osoby stosujące niektóre leki, takie jak antybiotyki czy leki przeciwpadaczkowe, również mogą mieć zwiększone ryzyko niedoboru kwasu foliowego [4-6].

Kiedy brać kwas foliowy?

Kwas foliowy zalecany jest pacjentom cierpiącym na niedobór tego związku lub profilaktycznie, w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania na tę witaminę. Wśród wskazań do stosowania wyróżnia się:

• profilaktykę i leczenie niedokrwistości megaloblastycznej, leukopenii i stanów niedoboru kwasu foliowego, wynikających m.in. z zaburzeń wchłaniania tego związku, celiakii, niedożywienia, alkoholizmu, łuszczycy;
• zapobieganie wadom wrodzonym cewy nerwowej;
• ciążę i laktację;
• choroby przebiegające z hemolizą krwi [2].

Czy warto brać kwas foliowy?

Liczne badania wskazują, że przeciętne spożycie folianów zawartych w pożywieniu nie pozwala w pełni pokryć naszego zapotrzebowania na tę witaminę. Wynika to m.in. z bardzo małej biodostępności naturalnie występujących folianów. Oznacza to, że kwas foliowy zawarty w pożywieniu nie wchłania się całkowicie. Jest wręcz odwrotnie — wchłania się jedynie w niewielkim stopniu. Zdecydowanie większą biodostępnością charakteryzuje się syntetyczny kwas foliowy, którego przyswajalność na czczo często szacuje się nawet na poziomie 100% [3].

Jaki kwas foliowy wybrać?

Mnogość różnych preparatów zawierających kwas foliowy może być przytłaczająca. Podstawową cechą, jaką musi mieć wybrany przez nas produkt, jest posiadanie statusu leku. O ich wyższości nad suplementami powstało już wiele artykułów, niemniej warto to zaznaczyć ponownie — lek jest gwarantem jakości i bezpieczeństwa, w przeciwieństwie do suplementu diety, który nie podlega żadnym rygorystycznym testom i badaniom.

Kwas foliowy dostępny bez recepty

W aptekach można znaleźć szeroki wybór preparatów z kwasem foliowym, które można nabyć bez recepty. Różnią się one między sobą dawką, formą chemiczną substancji aktywnej oraz dodatkowymi składnikami. Poniżej przedstawiamy najpopularniejsze produkty dostępne na polskim rynku, które mogą pomóc w uzupełnieniu niedoborów tej ważnej witaminy.

Folik, tabletki

O produkcie

• zarejestrowany jako lek dostępny bez recepty;
• jedna tabletka zawiera 0,4 mg kwasu foliowego;
• bardzo małe tabletki, łatwe do połknięcia;
• alkohol może zmniejszać skuteczność leku;
• zaleca się przyjmowanie jednej tabletki dziennie;
• lek należy przyjmować przez co najmniej miesiąc przed planowaną ciążą i w pierwszym trymestrze ciąży (pierwsze 3 miesiące);
• dostępny w opakowaniach po 30, 60 i 90 tabletek.

ActiFolin, tabletki

O produkcie

• zarejestrowany jako suplement diety;
• jedna tabletka zawiera 0,8 mg kwasu foliowego, w tym 0,4 mg kwasu foliowego jako aktywna forma folianu;
• osoby dorosłe powinny stosować 1 tabletkę na dobę;
• suplement diety przeznaczony dla kobiet planujących ciążę i kobiet w ciąży;
• małe tabletki – łatwe do połknięcia;
• opakowanie zawiera 30 tabletek – wystarcza na miesiąc.

Naturell Folian, tabletki

O produkcie

• zarejestrowany jako suplement diety;
• jedna tabletka zawiera 0,4 mg kwasu foliowego w postaci L-metylofolianu wapnia (lepiej przyswajalna forma);
• aktywna forma kwasu foliowego, czyli foliany;
• dawkowanie u osób dorosłych to 1 tabletka dziennie;
• produkt dostępny w opakowaniach po 60 tabletek.

Pueria Czysty Folian, kapsułki

O produkcie

• suplement diety w postaci kapsułek;
• jedna kapsułka zawiera 0,8 mg kwasu foliowego;
• substancja czynna występuje w dwóch formach – kwasu foliowego oraz aktywnego folianu (L-metylofolian wapnia);
• produkt przeznaczony dla kobiet w ciąży;
• dawkowanie to 1 kapsułka dziennie;
• preparat dostępny w opakowaniach po 90 kapsułek.

Kwas foliowy na receptę

W przeciwieństwie do preparatów dostępnych bez recepty, leki na receptę zawierające kwas foliowy charakteryzują się znacznie wyższym stężeniem substancji aktywnej, przez co są zazwyczaj przepisywane w przypadku zdiagnozowanego niedoboru tej witaminy lub w szczególnych sytuacjach zdrowotnych wymagających zwiększonej podaży kwasu foliowego. Wśród powyższych preparatów możemy wyróżnić:

• Folacid (lek na receptę): jedna tabletka zawiera 5 mg kwasu foliowego (Acidum folicum);
• Acidum folicum Hasco (lek na receptę): 1 tabletka zawiera 5 lub 15 mg kwasu foliowego uwodnionego (Acidum folicum hydricum);
• Acidum folicum Richter (lek na receptę): jedna tabletka zawiera 5 lub 15 mg kwasu foliowego (Acidum folicum).

Na rynku dostępne są liczne suplementy diety, w których skład wchodzi kwas foliowy, jednak nie istnieje dużo leków zawierających witaminę B9. Niemniej, z uwagi na istotne funkcje pełnione w organizmie przez tę witaminę, osoby ze szczególnych grup, w tym kobiety ciężarne i karmiące piersią, powinny zwrócić szczególną uwagę na jakość i bezpieczeństwo stosowanych preparatów z kwasem foliowym. Dawkę leku powinien dobrać lekarz, dlatego, zanim pacjent rozpocznie przyjmowanie preparatów z kwasem foliowym, powinien zasięgnąć porady specjalisty.

Niedobór kwasu foliowego — do czego prowadzi?

Niedobór kwasu foliowego może prowadzić do szeregu poważnych konsekwencji zdrowotnych. Do najważniejszych należą:

• Anemia megaloblastyczna – charakteryzująca się obecnością nieprawidłowo dużych, niedojrzałych krwinek czerwonych, co znacząco upośledza transport tlenu w organizmie.
• Zaburzenia neurologiczne – obejmujące uszkodzenia mózgu i rdzenia kręgowego. U płodów może powodować wady cewy nerwowej, a u dorosłych prowadzić do pogorszenia funkcji poznawczych.
• Dysfunkcje układu pokarmowego – manifestujące się utratą apetytu, nudnościami, biegunką oraz wzdęciami, co może prowadzić do pogorszenia ogólnego stanu odżywienia.
• Podwyższone ryzyko chorób przewlekłych – w tym schorzeń sercowo-naczyniowych, nowotworowych (ze szczególnym uwzględnieniem raka jelita grubego) oraz choroby Alzheimera.
• Zaburzenia psychiczne – objawiające się stanami depresyjnymi, bezsennością, wzmożoną drażliwością oraz ogólnym obniżeniem nastroju [7,8].

Jak bezpiecznie stosować preparaty z kwasem foliowym?

Aby maksymalnie wykorzystać korzyści płynące z suplementacji kwasem foliowym przy jednoczesnym zminimalizowaniu potencjalnego ryzyka, pamiętaj o przestrzeganiu następujących zasad:

• Konsultacja medyczna – przed rozpoczęciem suplementacji kwasem foliowym skonsultuj się z lekarzem, który oceni Twoje indywidualne potrzeby zdrowotne i historię medyczną, dostosowując zalecenia do Twojej konkretnej sytuacji.
• Precyzyjne dawkowanie – ściśle przestrzegaj dawkowania zaleconego przez lekarza lub określonego w informacji produktowej. Samodzielne zwiększanie dawki bez konsultacji medycznej może być niewskazane.
• Świadomość interakcji lekowych – informuj lekarza o wszystkich przyjmowanych przez Ciebie lekach, suplementach i preparatach ziołowych, gdyż niektóre z nich mogą wchodzić w interakcje z kwasem foliowym, zmniejszając jego skuteczność lub zwiększając ryzyko działań niepożądanych.
• Obserwacja organizmu – zwracaj uwagę na wszelkie nietypowe objawy mogące świadczyć o działaniach niepożądanych, takie jak wysypki skórne, zawroty głowy, dolegliwości żołądkowo-jelitowe. W przypadku ich wystąpienia skontaktuj się z lekarzem.
• Zbilansowana dieta – pamiętaj, że suplementacja powinna stanowić uzupełnienie, a nie zastępstwo zbilansowanej diety bogatej w naturalne źródła kwasu foliowego, takie jak ciemnozielone warzywa liściaste, owoce cytrusowe, nasiona roślin strączkowych czy produkty pełnoziarniste.

Jakie są naturalne źródła kwasu foliowego? Źródła w pożywieniu

Zbilansowana dieta bogata w produkty zawierające kwas foliowy stanowi fundament profilaktyki niedoborów tej ważnej witaminy z grupy B. Odpowiednia podaż kwasu foliowego ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, szczególnie w okresach zwiększonego zapotrzebowania, takich jak ciąża czy intensywny wzrost. Wśród naturalnych źródeł kwasu foliowego możemy wyróżnić:

• Zielone warzywa liściaste, takie jak szpinak, jarmuż, rukola, sałata;
• Brukselka, brokuł, kalafior;
• Owoce cytrusowe, takie jak pomarańcze, mandarynki, cytryny;
• Awokado;
• Produkty zbożowe, takie jak pieczywo pełnoziarniste, płatki śniadaniowe zbożowe, ryż brązowy.

Warto pamiętać, że kwas foliowy jest wrażliwy na obróbkę termiczną, dlatego długie gotowanie warzyw może znacząco zmniejszyć jego zawartość. Najlepszym sposobem na zachowanie wysokiej wartości odżywczej produktów bogatych w kwas foliowy jest ich spożywanie na surowo lub po krótkiej obróbce cieplnej. Jednakże przy wysokim zapotrzebowaniu na witaminę B9 (jak u kobiet w ciąży) sama dieta może nie być wystarczająca – w tych przypadkach lekarz często zaleca dodatkową suplementację.

Podsumowanie

Kwas foliowy (witamina B9) jest niezbędny dla prawidłowych podziałów komórkowych i funkcjonowania układu nerwowego, a jego niedobór może prowadzić do anemii megaloblastycznej, zaburzeń neurologicznych i zwiększonego ryzyka chorób przewlekłych. Jeśli zastanawiasz się, jaki kwas foliowy wybrać, pamiętaj, że najbardziej przyswajalny jest kwas foliowy w formie folianów, a preparaty zarejestrowane jako leki (nie suplementy) dają większą gwarancję jakości – możesz zapytać farmaceutę o Folik lub inne leki bez recepty zawierające kwas foliowy. Powinieneś wzbogacić swoją dietę o naturalne źródła kwasu foliowego, które występują w zielonych warzywach liściastych, owocach cytrusowych i produktach pełnoziarnistych, jednak w okresach zwiększonego zapotrzebowania (np. w ciąży) sama dieta może nie wystarczyć. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem, który dobierze odpowiednią dawkę i oceni, czy kwas foliowy w formie leku jest dla Ciebie odpowiedni.

Stosuje się je w celu leczenia bólu o stopniu umiarkowanym i silnym. Działają głównie poprzez aktywację receptorów opioidowych w organizmie. Opioidy mogą powodować uzależnienie zarówno fizycznie jak i psychicznie. Zależność psychiczna pojawia się zwykle szybciej, już nawet po kilku dniach stosowania, natomiast fizyczna — po dłuższym czasie regularnego przyjmowania leków. Długotrwałe stosowanie opioidów wiąże się także z rozwojem tolerancji — wraz z upływem czasu konieczne jest zwiększanie dawki, w celu uzyskania tego samego efektu. Przedawkowanie może prowadzić do zaburzenia świadomości (w tym także śpiączki), zahamowania funkcji ośrodka oddechowego czy wstrząsu, a objawem wskazującym etiologię opioidową są zwężone źrenice. Warto również pamiętać o interakcjach opioidów z innymi lekami i środkami psychoaktywnymi.

Tramadol

Lek należy do słabych opioidów. Oprócz aktywacji receptorów opioidowych odziałuje także na przewodzenie bólu na poziomie rdzenia kręgowego, poprzez wpływ na stężenie neuroprzekaźników. Wskazaniem do stosowania tramadolu są bóle pooperacyjne, pourazowe, a także bóle związane z chorobami nowotworowymi. Wywołuje uczucie euforii i pobudzenia, ale może powodować też senność i dysforię (obniżenie nastroju). Niekiedy po zażyciu dużych dawek, mogą wystąpić drgawki oraz zaburzenia postrzegania i trudności przy podejmowaniu decyzji. Poziom nasilenia oraz rodzaj zaburzeń, jest zależny m.in. od osobowości i od czasu stosowania.

Do preparatów dostępnych w aptekach, zawierającyc tramadol, można zaliczyć np.: Poltram Retard, Tramadol Krka czy Tramal. Lek ten często występuje w preparatach złożonych (łączony jest najczęściej z paracetamolem), np.: Doreta, Padolten, Poltram Combo, Tramapar czy Zaldiar [1].

Oksykodon

Oprócz działania przeciwbólowego wykazuje efekt uspokajający. Stosuje się go w celach pozamedycznych jako narkotyk, ponieważ po jego zażyciu występuje uczucie euforii. Szybko jednak rozwija się uzależnienie, które objawia się silną potrzebą zażycia leku, rozwija się także tolerancja. Nagłe odstawienie wiąże się z wystąpieniem zespołu abstynencyjnego, pojawia się ogólny niepokój, bezsenność, nudności i wymioty. Dlatego też bardzo ważne jest, aby nie stosować tego leku przez okres dłuższy, niż jest to naprawdę konieczne. Odstawianie oksykodonu także powinno odbywać się pod ścisłą kontrolą lekarza, poprzez stopniowe zmniejszanie dawki, aby uniknąć niekorzystnych objawów nagłego odstawienia.

Preparaty zawierające oksykodon to np.: OksyContin, Accordeon lub Oxydolor [2].

Jakie są objawy uzależnienia od leków nasennych i przeciwlękowych (benzodiazepin)?

Są to leki, które często stosuje się w celu leczenia bezsenności, lęku i podczas premedykacji przed zabiegami chirurgicznymi. Ich głównym mechanizmem działania jest wzmacnianie przekaźnictwa kwasu gamma-aminomasłowego (GABA), który powoduje spadek aktywności komórek nerwowych.  Długotrwałe oraz częste przyjmowanie leków z grupy benzodiazepin, może prowadzić do uzależnienia zarówno fizycznego jak i psychicznego. Ryzyko uzależnienia jest tym większe, im dłuższy czas ich stosowania i wyższa dawka. Wzrasta także u osób z zaburzeniami osobowości i nadużywających alkoholu lub narkotyków. Przewlekłe stosowanie benzodiazepin może prowadzić do rozwoju tolerancji. Nagłe odstawienie lub zbyt szybkie zmniejszenie dawki, wiąże się z występowaniem tzw. zjawiska “z odbicia” (nasilenie objawów leczonej choroby po odstawieniu leku, np. bezsenność po zaprzestaniu stosowania benzodiazepin). Warto pamiętać, że benzodiazepiny nasilają działanie innych leków hamujących układ oddechowy (np. opioidów) oraz alkoholu, dlatego też nie powinny być z nimi łączone. Do najpopularniejszych benzodiazepin, które bardzo często są stosowane i wiele osób jest od nich uzależniona, należą m.in.: Alprazolam i Diazepam [6].

Alprazolam

Należy do benzodiazepin o pośrednim czasie działania. Wskazaniem do jego stosowania jest leczenie lęku (w tym lęku uogólnionego, napadowego, a także lęku ze współistniejącą depresją). Lek ten zaleca się stosować krótkotrwale lub doraźnie. Maksymalny czas leczenia nie powinien trwać dłużej niż 8 do 12 tygodni.

Preparaty zawierające alprazolam to np.: Xanax, Zomiren, Afobam lub Alpragen [4].

Diazepam

Jest to długodziałająca benzodiazepina, stosowana w przypadku leczenia lęku, bezsenności związanej z lękiem, a także podczas premedykacji przed zabiegami chirurgicznymi. Inne wskazania to leczenie objawów nagłego odstawienia alkoholu, a także stanów związanych ze wzmożonym napięciem mięśniowym. Efekty niepożądane, jakie mogą pojawić się po przyjęciu tego leku to m.in. zawroty głowy, niewyraźna mowa, podwójne widzenie, bóle głowy, osłabienie odczuwania emocji.

Preparaty zawierające diazepam to m.in.: Relanium i Neorelium [3].

Jak wygląda uzależnienie lekami z grupy Z-drugs (niebenzodiazepinowe leki nasenne)?

Nazwa tej grupy pochodzi od leków, które ją tworzą: zolpidem, zopiklon, zaleplon. To bardzo często stosowane leki nasenne, których wprowadzenie na rynek wzbudziło duże zainteresowanie i poruszenie. W porównaniu do benzodiazepin, miały nie uzależniać i powodować mniej działań niepożądanych. Szybko okazało się jednak, że mają także wady. Wszystko dlatego, że leki te przyjmowane w wyższych niż zalecane dawki, mogą powodować działanie euforyzujące. W związku z tym pacjenci chętnie przyjmują je też w dzień, a to z kolei wiąże się z rozwojem tolerancji. Najpopularniejszym lekiem z tej grupy jest zolpidem [7].

Zolpidem 

Lek jest zalecany do krótkotrwałego leczenia bezsenności, w przypadkach, kiedy uniemożliwia ona normalne funkcjonowanie i jest skrajnie uciążliwa. Charakteryzuje się szybkim działaniem, dlatego też prawidłowo powinno się go przyjmować tuż przed pójściem spać. Według zaleceń terapia nie powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie, a w tym czasie powinno następować stopniowe zmniejszanie dawki leku pod kontrolą lekarza. Następnie konieczna jest ocena stanu zdrowia pacjenta i na tej podstawie podejmuje się decyzję o ewentualnym dalszym leczeniu.

Preparaty zawierające zolpidem to m.in.: Nasen, Onirex, Zolpidem Genoptin czy Polsen [5].

Podsumowanie

Uzależnienie od leków opioidowych, benzodiazepin i leków z grupy Z-drugs jest poważnym problemem zdrowotnym, który może prowadzić do fizycznej i psychicznej zależności, rozwoju tolerancji oraz wystąpienia zespołu abstynencyjnego po nagłym odstawieniu. Opioidy, takie jak tramadol i oksykodon, wykorzystywane są głównie do leczenia silnego bólu, ale mogą wywoływać euforię i szybko prowadzić do uzależnienia. Benzodiazepiny, w tym alprazolam i diazepam, stosowane są w leczeniu lęku i bezsenności, jednak długotrwałe ich stosowanie może skutkować uzależnieniem i nasileniem objawów po odstawieniu. Leki nasenne z grupy Z-drugs, takie jak zolpidem, miały być mniej uzależniające, lecz ich nadużywanie również prowadzi do poważnych problemów. Skuteczne leczenie uzależnienia wymaga ścisłej kontroli lekarskiej i stopniowego zmniejszania dawki leku.

Witamina B12 pełni bardzo istotną rolę w ludzkim organizmie. Wpływa na poprawną pracę układu nerwowego, ochraniając komórki nerwowe. Bierze udział w przekształceniu homocysteiny w metioninę, która jest niezbędna w syntezie DNA, RNA, hormonów, białek i tłuszczy w naszym organizmie. Kolejną kluczową funkcją kobalaminy jest produkcja czerwonych krwinek, dzięki którym do każdej komórki w naszym ciele dostarczany jest tlen [1-3].

Gdzie występuje witamina B12?

Zastanawiasz się, gdzie występuje witamina B12 i czy można ją znaleźć w produktach spożywczych, aby uniknąć stosowania suplementów? Witamina B12 występuje naturalnie w niektórej żywności! Największą zawartość znajdziemy w rybach, mięsie, mleku oraz jajkach. Niestety żadna roślina nie wytwarza kobalaminy. Dlatego osoby zagrożone deficytem to głównie weganie. Z myślą o tych osobach do mleka sojowego i płatków owsianych dodaje się witaminę B12 — jest to przykład żywności funkcjonalnej [2,3].

Do czego prowadzi nadmiar i niedobór witaminy B12? Objawy

Niedobór witaminy B12 powoduje anemię megaloblastyczną. Taki typ niedokrwistości powstaje w wyniku zbyt niskiego spożycia kobalaminy z pożywieniem lub upośledzonego wchłaniania z jelit (anemia złośliwa). Niedobór witaminy B12 może także objawiać się zaburzeniami neurologicznymi, takimi jak: problemy z utrzymaniem równowagi, stany depresyjne czy zaniki pamięci. Jest to związane z uszkodzeniem osłonek mielinowych, które otaczają włókna nerwowe w mózgu i rdzeniu kręgowym.

Nadmiar witaminy B12 na ogół nie jest szkodliwy. Jej nadmiar zostaje wydalony przez nerki z organizmu. Jednak gdy stan nadwyżki trwa zbyt długo, może dojść do zaburzenia pracy nerek [3-4].

Ile witaminy B12 dziennie powinniśmy przyjmować?

Nie da się jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, ile witaminy B12 dziennie powinniśmy przyjmować. Zapotrzebowanie na witaminę B12 jest bowiem różne dla osób w różnym wieku i stanie zdrowia. Poniżej znajduje się tabela dziennego zalecanego spożycia witaminy dla osób zdrowych.

Tabela nr 1. Opracowana na podstawie Norm Żywienia dla populacji Polski 2020 [3].

W lekach i suplementach diety z witaminą B12 najczęściej można spotkać ją w postaci cyjanokobalaminy. Jest to łatwiej przyswajalna forma kobalaminy. W organizmie przekształca się do swojej klasycznej postaci [2,5]. Jednak następuje to w ograniczonym stopniu, w związku z tym dawki w suplementach diety są przeważnie wyższe niż normy zawarte w tabelach [6]. W aptekach, w zależności od preparatu można spotkać w różne dawki:

• 1000 μg — Vitaminum B12 Energamma (lek);
• 700 μg — Olimp B12 MAX;
• 500 μg — Olimp B12 Forte;
• 250 μg — Molekin B12;
• 100 μg — DiaB12;
• 10 μg — Witamina B12 Polfa Łódź, MAX VitaB12;
• 5 μg — Vegevit B12.

Należy pamiętać, żeby dostosować odpowiedni preparat do indywidualnego zapotrzebowania.

Vitaminum B12 Energamma 1 mg, tabletki drażowane

O produkcie

• lek bez recepty;
• 1 tabletka zawiera 1000 mikrogramów cyjanokobalaminy, czyli witaminy B12;
• działanie i zastosowanie: stosowany w leczeniu niedoboru witaminy B12, także przy zaburzeniach wchłaniania i w niedokrwistości złośliwej;
• dawkowanie u dorosłych: zwykle 1 tabletka na dobę; w cięższych przypadkach 2 tabletki na dobę;
• tabletki drażowane;
• opakowania: 25 tabletek drażowanych.

Kto jest narażony na niedobór witaminy B12?

Witamina B12 nie występuje w roślinach. W związku z tym <a href=”https://leki.pl/poradnik/suplementacja-witamin-i-skladnikow-mineralnych-u-wegan/”>weganie, opierający swoją dietę wyłącznie o rośliny, powinni zadbać o dodatkową suplementację. Niektóre źródła podają, że algi są bogate w kobalaminę. Jest to mylne stwierdzenie, ponieważ występuje tam jej analog, który nie spełnia tych samych funkcji w ludzkim organizmie. Dawkę, jaką należy podawać to 250-300 μg.

Na witaminę B12 powinni zwrócić uwagę także seniorzy. W podeszłym wieku funkcjonowanie układu pokarmowego nieco się zmienia. Może dochodzić do zmniejszenia wydzielania soku żołądkowego oraz atrofii kosmków jelitowych. Te zmiany prowadzą do ograniczenia wchłaniania witaminy B12. Odpowiednia dawka dzienna suplementu diety to 250-500 μg.

Organizm kobiety w ciąży lub karmiącej piersią jest poddany na niedobory witaminowe. W związku z tym warto suplementować witaminę B12 w dawce 100 μg (500 μg dla kobiet niespożywających produktów zwierzęcych). [1,3,7]

Co więcej, niektóre leki mogą ograniczać wchłanianie kobalaminy, tym samym powodować jej deficyt. Należy zachować szczególna ostrożność przy zażywaniu następujących leków:

• Inhibitory pompy protonowej, np.: Polprazol, Nolpaza, IPP.
• Chloramphenicol.
• Antagoniści receptora H2: Famogast.
• Metformina: Formetic, Glucophage, Metformax, Siofor [3,8-9].

Metformina a witamina B12

Istnieje ścisła zależność między metforminą w witaminą B12. Metformina jest lekiem pierwszego rzutu w leczeniu cukrzycy typu II. Badania dowodzą, że obniża ona poziom witaminy B12 w ludzkim organizmie. Mechanizm tego zjawiska nie jest do końca poznany. Jednak najbardziej możliwą hipotezą jest ograniczenie wchłaniania kobalaminy poprzez oddziaływanie metforminy na kanały zależne od wapnia znajdujące się w jelicie krętym. Kanały te biorą udział w procesie wchłaniania kobalaminy z jelit. Dla pacjentów przyjmujących metforminę suplementacja witaminy B12 jest koniecznością. Należy mieć na uwadze fakt, że długi niedobór tej witaminy może skutkować nieodwracalnymi zmianami w mózgu [9-10].

Podsumowanie

Witamina B12 to kluczowy składnik odżywczy niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, głównie układu nerwowego. Jej niedobór może prowadzić do anemii, osłabienia, problemów neurologicznych i zaburzeń koncentracji. Najlepszymi źródłami witaminy B12 są produkty pochodzenia zwierzęcego, takie jak mięso, ryby, jaja i nabiał, dlatego osoby na diecie wegańskiej powinny rozważyć suplementację np. Vitaminum B12 Energamma. Na jej odpowiednie spożycie powinni zwrócić uwagę także seniorzy, kobiety w ciąży i karmiące piersią, jak również pacjenci stosujący niektóre leki, w tym przeciwcukrzycową metforminę.