aleric

Aleric deslo USP

floradix

Floradix Żelazo i witaminy

nisita

Nisita

Biotilac Biotic

hascovir

Hascovir Control Max

kerabione

Kerabione

raphaholin C

Raphacholin C

ecomer

Ecomer Odporność + witamina E

chitosan

Olimp Chitosan+chrom

Czym charakteryzują się koksyby, czyli selektywne inhibitory COX-2?

Jak skuteczne są koksyby – niesteroidowe leki przeciwzapalne III generacji?

Terapia bólu to skomplikowany i szeroki temat. Nie ma chyba osoby, która w swoim życiu nie doznała bólu. Jego nasilenie i podłoże bywa różne, dlatego w aptekach są dostępne substancje z różnych grup terapeutycznych. Jednymi z nich są koksyby, należące do III generacji Niesteroidowych Leków Przeciwzapalnych (NLPZ). Na czym polega ich mechanizm działania? Jak skutecznymi są lekami? Jakie działania niepożądane mogą powodować?
doloxib jak długo stosować

Jak wygląda mechanizm działania koksybów?

Koksyby to leki o działaniu przeciwzapalnym, przeciwbólowym i przeciwgorączkowym. W wyniku uszkodzenia komórki lub aktywacji receptora dochodzi do uwolnienia kwasu arachidonowego pod wpływem fosfolipazy A2. Następnie pod wpływem cyklooksygenazy dochodzi do przekształcenia kwasu arachidonowego do prostaglandyny G2 i kolejno do H2. Dalej izomerazy w odpowiednich tkankach przekształcają PGH2 do prostanoidów, które odpowiadają za pojawienie się konkretnych fizjologicznych efektów. I tak, np.:

  • tromboksan A2 odpowiada za aktywację płytek krwi i skurcz naczyń krwionośnych;
  • PGE2 i PGI2 w nerkach umożliwiają wydalanie jonów sodu i wody;
  • PGE2 w stawach prowadzi do rozwinięcia się stanu zapalnego i pojawienia się bólu;
  • aktywność PGE2 oraz PGI2 są niezbędne do prawidłowego działania gastroprotekcyjnego śluzu w żołądku.

Jednak aktywność nie wszystkich prostanoidów jest dla nas negatywna, dlatego pojawia się problem przy NLPZ, które to hamują aktywność enzymu cyklooksygenaza. Przy tym enzymie możemy wyróżnić jego dwie główne izoformy: COX-1 i COX-2. Na którą izoformę będą działać koksyby [1]?

Jak różna selektywność NLPZ wobec cyklooksygenazy wpływa na ich działanie?

Koksyby to Niesteroidowe Leki Przeciwzapalne, które wybiórczo hamują aktywność cyklooksygenazy 2 (COX-2). Z racji tego, że w stawach za pojawienie się stanu bólowego odpowiada, m.in. COX-2, to jej hamowanie niweluje stan zapalny i ból. Jednak nie wszystkie leki działają wybiórczo [1].

Często stosowany ketoprofen hamuje COX-1 i COX-2. Będzie działał dobrze przeciwbólowo i przeciwzapalnie, jednak w śluzówce żołądka aktywność wykazuje COX-1. COX-1 odpowiada za prawidłową strukturę i funkcjonowanie śluzówki żołądka, dlatego w wyniku jego hamowania rośnie ryzyko pojawienia się nadżerek i wrzodów [1].

Jeszcze inaczej sytuacja wygląda w przypadku NLPZ o preferencyjnym działaniu wobec COX-2. Takie leki hamują w największym stopniu COX-2, jednak oddziałują również (słabiej) w kierunku COX-1. Izoenzym COX-1 znajdziemy również w płytkach krwi. Jego inhibicja może doprowadzić do zmniejszenia aktywności płytek krwi i w efekcie zaburzeń krzepnięcia krwi. Przykładową substancją o takim działaniu jest meloksykam [1].

Czy koksyby to rzeczywiście idealne leki przeciwbólowe?

Celem wprowadzenia koksybów na rynek było zagwarantowanie bezpiecznej terapii przeciwbólowej i przeciwzapalnej dla osób narażonych na chorobę wrzodową, bądź już z istniejącymi wrzodami lub nadżerkami.

Czy stosowanie koksybów zwiększa ryzyko zaburzeń żołądkowo-jelitowych?

Na początku sprawdźmy, czy terapia koksybami niesie za sobą ryzyko pojawienia się zaburzeń żołądkowo-jelitowych rozumianych jako: krwawienia z przewodu pokarmowego, pojawienie się nadżerek lub wrzodów. Z metaanalizy wynika, że takie działania niepożądane się pojawiają. Najczęściej pacjenci doświadczali krwawień. Największe ryzyko pojawiało się w trakcie stosowania etorykoksybu. Trochę lepiej wypadał rofekoksyb i celekoksyb. Natomiast ryzyko zaburzeń było najmniejsze dla waldekoksybu [2].

Oczywiście nie znaczy to, że krwawienia czy zaostrzenie choroby wrzodowej pojawią się zawsze. Większe ryzyko pojawia się w trakcie stosowania dużych dawek przez długi czas (powyżej 30 dni). Ryzyko rośnie również wraz z wiekiem (największe powyżej 65. roku życia). Więcej działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego doświadczali pacjenci stosujący terapię przeciwzakrzepową (również w przypadku aspiryny) [2,3].

Powyższy problem potwierdzają badania inhibicji izoenzymów COX dla rofekoksybu. Wynika z nich, że co prawda przy małym stężeniu leku (w domyśle mniejszych dawkach i przez krótszy czas) inhibicji ulega COX-2, to niestety większe stężenia pociągają za sobą również hamowanie COX-1 [4].

Koksyby czy inne NLPZ?

Terapia bólu to skomplikowany proces. Pacjent rzadko kiedy cierpi jedynie na jedną dolegliwość. Często trzeba dobrać lek tak, aby wyrządził jak najmniej szkód, a jak najbardziej pomógł. Jak w takim przypadku wypadają koksyby? Inne badania potwierdziły, że nieselektywne NLPZ (np. ibuprofen, diklofenak, ketoprofen) także zwiększają ryzyko wspomnianych działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego. Natomiast porównując nieselektywne NLPZ do koksybów, to znacznie mniejsze ryzyko jest w przypadku stosowania koksybów [2,5].

Jak koksyby wpływają na ryzyko wystąpienia epizodów sercowo-naczyniowych?

Rofekoksyb został wycofany z rynku w 2004 roku, gdyż faktycznie zwiększał ryzyko wystąpienia epizodów sercowo-naczyniowych. Czy tak samo jest w przypadku innych leków z tej grupy? Okazuje się, że sytuacja jest dosyć skomplikowana. Przeprowadzano różne badania i tak, np.:

  • Nie stwierdzono zwiększonego ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych w stosunku do celekoksybu, porównując go z ibuprofenem i diklofenakiem;
  • Stwierdzono zwiększone ryzyko incydentów sercowo naczyniowych (takich jak zawał mięśnia sercowego lub udar mózgu) przy stosowaniu celekoksybu względem placebo. Ryzyko rosło wraz ze wzrostem dawki;
  • Jeśli porównamy parekoksyb i waldekoksyb względem placebo, to pojawia się większe ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych w przypadku koksybów;
  • Porównując lumirakoksyb i etorykoksyb względem naproksenu lub ibuprofenu to ryzyko jest podobne;
  • Stwierdzono natomiast zwiększone ryzyko wystąpienia nadciśnienia w przypadku stosowaniu 90 mg etorykoksybu względem naproksenu i ibuprofenu [6,7].

Terapia NLPZ – jak najlepiej postępować?

Jeśli decydujemy się zastosować terapię przeciwbólową i przeciwzapalną z użyciem NLPZ, to należy pamiętać o kilku ważnych rzeczach, które pozwolą nam zmniejszyć ryzyko działań niepożądanych ze strony tej grupy leków:

  • Jeśli to możliwe, to powinniśmy rozpocząć leczenie od leków do stosowania miejscowego, które charakteryzują się mniejszym działaniem ogólnoustrojowym;
  • Stosujemy jak najmniejsze działające dawki przez jak najkrótszy czas;
  • Wybierajmy preparaty o zmodyfikowanym uwalnianiu (np. o wydłużonym uwalnianiu czy dojelitowe). Zapobiegnie to nagłemu wzrostowi stężenia leku w organizmie;
  • Jeśli pacjent ma wysokie ryzyko sercowo-naczyniowe i nie stosuje kwasu acetylosalicylowego (ASA) w dawkach przeciwzakrzepowych to lepiej wybrać naproksen, a jeśli używa ASA to ketoprofen;
  • W przypadku pacjentów z dużym ryzykiem zaburzeń gastroenterologicznych najlepiej stosować celekoksyb w połączeniu z IPP;
  • Przy niskim ryzyku z obu układów najlepiej stosować nimesulid lub diklofenak [3,5].

Jakie leki zawierające koksyby są dostępne w naszym kraju?

W polskich aptekach znajdziemy preparaty zawierające jedną z dwóch substancji czynnych, należących do grupy koksybów – celekoksyb (np. Aclexa, Celebrex) i etorykoksyb (np. Doloxib, Roticox). Poniżej przybliżono każdą z wymienionych substancji.

Czym charakteryzuje się celekoksyb?

Celekoksyb stosuje się głównie w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów, reumatoidalnego zapalenia stawów i zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa. Maksymalna dawka dobowa leku wynosi 400 mg, a dawkowanie różni się w zależności od schorzenia i przedstawia się następująco:

  • Choroba zwyrodnieniowa stawów oraz reumatoidalne zapalenie stawów – 100 mg raz na dobę lub 100 mg dwa razy na dobę. W przypadku braku skuteczności dawka może zostać zwiększona do 200 mg dwa razy na dobę;
  • Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa – 100 mg raz na dobę lub 100 mg dwa razy na dobę. W przypadku braku skuteczności dawka może zostać zwiększona do 400 mg raz na dobę lub 200 mg dwa razy na dobę [8].

Celekoksyb dostępny jest w takich preparatach handlowych, jak: Aclexa, Celbix, Celebrex, Celexobic Accord, Elecoxel, Zelsiglat. Preparaty występują w dwóch dawkach: 100 mg oraz 200 mg.

Czym charakteryzuje się etorykoksyb?

Etorykoksyb stosuje się we wskazaniach takich jak choroba zwyrodnieniowa stawów, reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, ostre zespoły bólowe, ostre zapalenie stawów w przebiegu dny moczanowej, ból po stomatologicznym zabiegu chirurgicznym.

Dawkowanie leku zależy od wskazania:

  • Choroba zwyrodnieniowa stawów30 mg raz na dobę. Maksymalnie 60 mg raz na dobę, ale po ustabilizowaniu stanu należy powrócić do mniejszej dawki;
  • Reumatoidalne zapalenie stawów60 mg raz na dobę. Maksymalnie 90 mg raz na dobę, ale po ustabilizowaniu stanu należy powrócić do mniejszej dawki;
  • Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupaPodobnie jak w przypadku RzS;
  • Ostre zapalenie stawów w przebiegu dny moczanowej120 mg raz na dobę;
  • Ból po stomatologicznym zabiegu chirurgicznym90 mg raz na dobę. Maksymalnie przez 3 dni [9].

Etorykoksyb dostępny jest w takich preparatach handlowych, jak: Arcoxia, Coxitex, Doloxib, Edolox, Etoricoxib Teva, Kostarox, Roticox, Xaleba. Preparaty występują w czterech dawkach: 30 mg, 60 mg, 90 mg, 120 mg.

Podsumowanie dawkowania koksybów

Tabela 1. Dawkowanie celekoksybu [8].

WskazanieDawka standardowaDawka maksymalna
Choroba zwyrodnieniowa stawów oraz reumatoidalne zapalenie stawów100 mg raz na dobę LUB 100 mg dwa razy na dobę.200 mg dwa razy na dobę.
Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa400 mg raz na dobę lub 200 mg dwa razy na dobę.

Tabela 2. Dawkowanie etorykoksybu [9].

WskazanieDawka standardowaDawka maksymalna
Choroba zwyrodnieniowa stawów30 mg raz na dobę.60 mg raz na dobę.
Reumatoidalne zapalenie stawów60 mg raz na dobę.90 mg raz na dobę.
Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa
Ostre zapalenie stawów w przebiegu dny moczanowej120 mg raz na dobę.
Ból po stomatologicznym zabiegu chirurgicznym90 mg raz na dobę (maksymalnie 3 dni terapii).

Podsumowanie

Wybór odpowiedniego leku z grupy NLPZ, w tym koksybów, wymaga indywidualnego podejścia, uwzględniającego stan zdrowia pacjenta, ryzyko wystąpienia działań niepożądanych oraz cel terapii. Koksyby, mimo że są mniej szkodliwe dla przewodu pokarmowego, mogą wiązać się z innymi ryzykami, w tym sercowo-naczyniowymi. Zawsze warto skonsultować się z lekarzem, aby dobrać najbezpieczniejszą i najskuteczniejszą opcję leczenia bólu i stanów zapalnych.

Bibliografia

  1. J. A. Cairns, „The coxibs and traditional nonsteroidal anti-inflammatory drugs: A current perspective on cardiovascular risks”, Can. J. Cardiol., t. 23, nr 2, s. 125–131, luty 2007.
  2. L. H. Martín Arias, A. Martín González, R. Sanz Fadrique, i E. Salgueiro Vázquez, „Gastrointestinal safety of coxibs: systematic review and meta-analysis of observational studies on selective inhibitors of cyclo-oxygenase 2”, Fundam. Clin. Pharmacol., t. 33, nr 2, s. 134–147, kwi. 2019, doi: 10.1111/fcp.12430.
  3. O. H. Nielsen, M. Ainsworth, C. Csillag, i J. Rask-Madsen, „Systematic review: coxibs, non-steroidal anti-inflammatory drugs or no cyclooxygenase inhibitors in gastroenterological high-risk patients?”, Aliment. Pharmacol. Ther., t. 23, nr 1, s. 27–33, 2006, doi: 10.1111/j.1365-2036.2006.02745.x.
  4. G. A. FitzGerald i C. Patrono, „The Coxibs, Selective Inhibitors of Cyclooxygenase-2”, N. Engl. J. Med., t. 345, nr 6, s. 433–442, sie. 2001, doi: 10.1056/NEJM200108093450607.
  5. W. Samborski, K. J. Filipiak, J. Kaczmarczyk, i A. Tykarski, „Niesteroidowe leki przeciwzapalne a powikłania sercowo-naczyniowe i gastroenterologiczne — algorytm wyboru.”, s. 8, 2016.
  6. M. Hermann i F. Ruschitzka, „Coxibs, non-steroidal anti-inflammatory drugs and cardiovascular risk”, Intern. Med. J., t. 36, nr 5, s. 308–319, maj 2006, doi: 10.1111/j.1445-5994.2006.01056.x.
  7. D. H. Solomon, J. Avorn, T. Stürmer, R. J. Glynn, H. Mogun, i S. Schneeweiss, „Cardiovascular outcomes in new users of coxibs and nonsteroidal antiinflammatory drugs: High-risk subgroups and time course of risk”, Arthritis Rheum., t. 54, nr 5, s. 1378–1389, 2006, doi: 10.1002/art.21887.
  8. Aclexa – Charakterystyka Produktu Leczniczego.
  9. Doloxib – Charakterystyka Produktu Leczniczego.

Omawiane substancje

  • Celekoksyb

    Celekoksyb jest lekiem przeciwbólowym i przeciwzapalnym stosowanym w leczeniu chorób reumatycznych. Substancja ta hamuje działanie enzymów odpowiedzialnych za produkcję prostaglandyn, co zmniejsza ból i stan zapalny.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne
  • Diklofenak

    Diklofenak to lek przeciwbólowy i przeciwzapalny. Jest stosowany w leczeniu chorób reumatycznych i bólu pooperacyjnego.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne
  • Etorykoksyb

    Etorykoksyb to niesteroidowy lek przeciwzapalny stosowany w leczeniu bólu i stanów zapalnych. Substancja ta hamuje enzym COX-2, który jest odpowiedzialny za produkcję prostaglandyn, substancji wywołujących ból i stan zapalny.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne
  • Ibuprofen

    Ibuprofen jest lekiem przeciwbólowym i przeciwzapalnym. Ibuprofen jest dostępny bez recepty w aptekach.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne
  • Ketoprofen

    Ketoprofen jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym stosowanym w leczeniu bólu i stanów zapalnych. Substancja ta działa poprzez hamowanie enzymów odpowiedzialnych za produkcję prostaglandyn, które są związane z bólem i stanami zapalnymi.
    substancje syntetyczne
  • Kwas acetylosalicylowy

    Kwas acetylosalicylowy jest składnikiem popularnego leku przeciwbólowego – aspiryny. Substancja ta działa przeciwzapalnie, przeciwbólowo oraz przeciwgorączkowo.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne
  • Naproksen

    Naproksen jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym stosowanym w leczeniu bólu i stanów zapalnych. Substancja ta działa poprzez hamowanie enzymów odpowiedzialnych za produkcję prostaglandyn, które są związane z bólem i stanami zapalnymi.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne
  • Nimesulid

    Nimesulid jest niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym stosowanym w leczeniu bólu i stanów zapalnych. Substancja ta działa poprzez hamowanie enzymów odpowiedzialnych za produkcję prostaglandyn, które są związane z bólem i stanami zapalnymi.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne
  • Parekoksyb

    Parekoksyb to substancja lecznicza stosowana w leczeniu bólu i stanów zapalnych. Działa poprzez hamowanie enzymów odpowiedzialnych za produkcję prostaglandyn, które są związane z bólem i stanami zapalnymi.
    Substancje Syntetyczne i Biologiczne

Omawiane schorzenia

  • Ból

    Schorzenie to stan, który charakteryzuje się odczuwaniem bólu w określonych częściach ciała. Może on mieć różne przyczyny i objawy, a jego leczenie zależy od diagnozy i indywidualnych potrzeb pacjenta.

Więcej poradników

Wyświetlane poradniki pochodzą z kategorii czytanego artykułu: .