Zapalenie otrzewnej

Zapalenie otrzewnej to poważny stan medyczny charakteryzujący się zapaleniem błony otrzewnowej – cienkiej warstwy tkanki pokrywającej wewnętrzną ścianę jamy brzusznej i narządy wewnętrzne. Jest to schorzenie wymagające natychmiastowej interwencji medycznej, które bez odpowiedniego leczenia może prowadzić do sepsy i śmierci.

Otrzewna w normalnych warunkach jest sterylną błoną surowiczą, która reaguje na różnorodne bodźce patologiczne stosunkowo jednolitą odpowiedzią zapalną. Gdy dochodzi do wprowadzenia bakterii lub innych czynników drażniących do jamy otrzewnowej, rozwija się intensywny proces zapalny mogący objąć całą jamę brzuszną.

Częstość występowania i znaczenie kliniczne

Zapalenie otrzewnej stanowi jeden z najpoważniejszych problemów medycznych współczesnej chirurgii i intensywnej terapii. Globalne dane epidemiologiczne wskazują, że ostre uogólnione zapalenie otrzewnej dotyka około 9,3 pacjentów na każde 1000 przyjęć szpitalnych. Mimo znaczących postępów w diagnostyce i technikach operacyjnych, schorzenie to nadal charakteryzuje się wysoką śmiertelnością i pozostaje główną przyczyną zgonów niezwiązanych z urazami Zobacz więcej: Epidemiologia zapalenia otrzewnej - częstość występowania i czynniki ryzyka.

Przyczyny i mechanizmy rozwoju choroby

Etiologia zapalenia otrzewnej jest złożona i zależy od wielu czynników. Najczęstszą przyczyną jest wprowadzenie infekcji do sterylnego środowiska otrzewnowego poprzez perforację narządu przewodu pokarmowego. Może ono również wynikać z działania innych czynników drażniących, takich jak żółć z perforowanego pęcherzyka żółciowego czy kwas żołądkowy z perforowanego wrzodu.

Ze względu na mechanizm powstania wyróżnia się zapalenie pierwotne (spontaniczne), które rozwija się bez oczywistego źródła infekcji, oraz zapalenie wtórne, powstające w wyniku procesu zapalnego w jamie otrzewnowej wtórnego do perforacji lub martwicy struktury wewnątrzbrzusznej. Najczęstsze przyczyny wtórnego zapalenia otrzewnej obejmują pęknięcie wyrostka robaczkowego, perforacje górnego odcinka przewodu pokarmowego oraz powikłania chorób przewodu pokarmowego Zobacz więcej: Przyczyny zapalenia otrzewnej - etiologia i czynniki ryzyka.

Mechanizmy chorobotwórcze

Patogeneza zapalenia otrzewnej zależy od zjadliwości drobnoustroju, wielkości inokulum bakteryjnego, stanu immunologicznego pacjenta oraz elementów środowiska lokalnego, takich jak martwa tkanka, krew lub żółć. Endotoksyny produkowane przez bakterie prowadzą do uwolnienia cytokin, które indukują kaskady komórkowe i humoralne, powodując uszkodzenie komórek, wstrząs septyczny i zespół dysfunkcji wielonarządowej.

W normalnych warunkach otrzewna wydaje się szarawa i błyszcząca, ale staje się matowa w ciągu 24 godzin po wystąpieniu zapalenia. Początkowo pojawia się skąpy surowiczny lub lekko mętny płyn, który później staje się kremowy i wyraźnie ropny. Cechy zapalenia obejmują naciek neutrofilów z wysiękiem włóknisto-ropnym Zobacz więcej: Patogeneza zapalenia otrzewnej - mechanizmy rozwoju choroby.

Charakterystyczne objawy kliniczne

Najczęstszym i najbardziej charakterystycznym objawem zapalenia otrzewnej jest silny ból brzucha, który może mieć różny charakter w zależności od stadium choroby. Początkowo ból może być tępy i słabo zlokalizowany, jednak z czasem staje się coraz bardziej intensywny i wyraźnie umiejscowiony. Charakterystyczną cechą tego bólu jest jego nasilanie się przy każdym ruchu, kaszlu czy dotykaniu brzucha.

Wraz z bólem brzucha występują inne ważne objawy, takie jak gorączka i dreszcze, nudności i wymioty oraz wzdęcie brzucha. Brzuch staje się napięty, twardy i wrażliwy na dotyk. W zaawansowanych przypadkach mogą wystąpić zaburzenia świadomości, takie jak splątanie czy dezorientacja, które mogą świadczyć o rozwoju sepsy Zobacz więcej: Objawy zapalenia otrzewnej - co należy wiedzieć o symptomach.

Metody diagnostyczne

Rozpoznanie zapalenia otrzewnej opiera się na połączeniu objawów klinicznych, badań laboratoryjnych oraz technik obrazowania. Kluczowe znaczenie ma wczesne wykrycie choroby, ponieważ każda godzina opóźnienia w rozpoczęciu leczenia zwiększa śmiertelność. Proces diagnostyczny rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu medycznego i badania fizykalnego, podczas którego lekarz ocenia wrażliwość brzucha na dotyk, sztywność i obecność objawów otrzewnowych.

Paracenteza z analizą płynu otrzewnowego jest najważniejszym badaniem diagnostycznym w zapaleniu otrzewnej. Najważniejszym parametrem diagnostycznym jest liczba neutrofilów w płynie otrzewnowym – spontaniczne bakteryjne zapalenie otrzewnej rozpoznaje się, gdy liczba neutrofilów wynosi 250 komórek/mm³ lub więcej. Współczesna diagnostyka w znacznym stopniu opiera się również na badaniach obrazowych, szczególnie tomografii komputerowej jamy brzusznej Zobacz więcej: Diagnostyka zapalenia otrzewnej - metody rozpoznawania choroby.

Strategie zapobiegania

Zapobieganie zapaleniu otrzewnej stanowi kluczowy element opieki nad pacjentami z grup wysokiego ryzyka, szczególnie osobami z marskością wątroby oraz pacjentami poddawanymi dializie otrzewnowej. Skuteczne strategie prewencyjne mogą znacząco zmniejszyć częstość występowania tego poważnego powikłania.

Współczesne podejście do prewencji opiera się na profilaktyce antybiotykowej u pacjentów wysokiego ryzyka, przestrzeganiu zasad aseptyki, właściwej opiece nad miejscami wyjścia cewników oraz regularnym szkoleniu pacjentów i personelu medycznego. Międzynarodowe Towarzystwo Dializy Otrzewnowej zaleca, aby roczna częstość występowania zapalenia otrzewnej nie przekraczała 0,40 epizodów na rok ryzyka Zobacz więcej: Zapobieganie zapaleniu otrzewnej - strategie prewencji i profilaktyka.

Kompleksowe leczenie

Leczenie zapalenia otrzewnej opiera się na trzech głównych filarach: kontroli źródła zakażenia, systemowej antybiotykoterapii oraz intensywnej opiece wspomagającej. Wszyscy pacjenci z podejrzeniem zapalenia otrzewnej wymagają hospitalizacji, często na oddziale intensywnej terapii, gdzie możliwe jest ciągłe monitorowanie funkcji życiowych i szybka reakcja na ewentualne powikłania.

Antybiotykoterapia stanowi fundament leczenia i powinna być wdrożona tak szybko, jak to możliwe po pobraniu materiału do badań mikrobiologicznych. Początkowo stosuje się empiryczne leczenie antybiotykami o szerokim spektrum działania. Interwencja chirurgiczna jest niezbędna w większości przypadków wtórnego zapalenia otrzewnej, gdzie konieczne jest usunięcie lub naprawa źródła zakażenia Zobacz więcej: Leczenie zapalenia otrzewnej - kompleksowe podejście terapeutyczne.

Kompleksowa opieka nad pacjentem

Opieka nad pacjentem z zapaleniem otrzewnej stanowi jedno z najważniejszych wyzwań w praktyce medycznej ze względu na potencjalnie śmiertelny charakter tego schorzenia. Głównym celem opieki jest rozwiązanie procesu zapalnego, złagodzenie bólu brzucha, leczenie infekcji bakteryjnej oraz zapobieganie powikłaniom takim jak sepsa i wstrząs hipowolemiczny.

Zespół medyczny musi współpracować w sposób wielodyscyplinarny, włączając chirurgów, intensywistów, specjalistów ds. żywienia, fizjoterapeutów oddechowych oraz specjalistów chorób zakaźnych. Kluczowe elementy opieki obejmują ciągłe monitorowanie parametrów życiowych, płynoterapię, korekcję zaburzeń elektrolitowych oraz kontrolę bólu Zobacz więcej: Opieka nad pacjentem z zapaleniem otrzewnej - kompleksowe wytyczne.

Rokowanie i czynniki prognostyczne

Rokowanie w zapaleniu otrzewnej jest zagadnieniem złożonym, które zależy od wielu wzajemnie powiązanych czynników. Pomimo postępów w diagnostyce, technikach chirurgicznych i intensywnej opiece medycznej, śmiertelność w tej grupie chorych może być dramatycznie wysoka, osiągając 90-93% w przypadku rozwoju sepsy brzusznej i zespołu wstrząsu toksycznego.

Prognoza jest determinowana przez czynniki związane z pacjentem, chorobą podstawową oraz zastosowanym leczeniem. Wiek pacjenta stanowi jeden z najważniejszych predyktorów demograficznych, przy czym każdy rok życia zwiększa ryzyko zgonu. Współczesna medycyna wykorzystuje różnorodne systemy punktacji ryzyka, które pozwalają na obiektywną ocenę rokowania oraz porównywanie wyników leczenia między różnymi ośrodkami medycznymi Zobacz więcej: Rokowanie w zapaleniu otrzewnej - czynniki wpływające na przeżycie.

Perspektywy i znaczenie kliniczne

Zapalenie otrzewnej pozostaje jednym z najpoważniejszych wyzwań współczesnej medycyny. Kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie i natychmiastowe wdrożenie kompleksowego leczenia. Współczesne podejście do tej choroby wymaga interdyscyplinarnej współpracy zespołu medycznego oraz stałego doskonalenia metod diagnostycznych i terapeutycznych.

Edukacja pacjentów i ich rodzin na temat objawów zapalenia otrzewnej ma istotne znaczenie, szczególnie w grupach wysokiego ryzyka. Znajomość objawów może przyczynić się do szybszego zgłoszenia się po pomoc medyczną i tym samym poprawić rokowanie. Pomimo trudności w leczeniu, przy odpowiednim podejściu terapeutycznym większość pacjentów może powrócić do pełnej sprawności.