Choroba wrzodowa żołądka stanowi jedną z częstszych chorób górnego odcinka przewodu pokarmowego. Niestety jest często bagatelizowana, a pacjenci zazwyczaj nie są świadomi jej konsekwencji. Prawidłowa terapia powinna opierać się nie tylko na wdrożeniu odpowiednich leków, ale także na zmianie nieodpowiednich nawyków żywieniowych — tymczasem ta druga składowa jest wielokrotnie lekceważona przez chorych. Takie działanie utrudnia proces leczenia, a czasami wręcz go uniemożliwia, co prowadzi do zaostrzenia objawów wrzodów żołądka.

Czym są wrzody żołądka?

Wrzody żołądka to ubytki w jego ścianie. Obejmują zazwyczaj błonę mięśniową, śluzową oraz tkankę podśluzową. W pierwszych fazach choroby występują jedynie powierzchowne uszkodzenia błony śluzowej, tzw. nadżerki. Jednak gdy w żołądku panują sprzyjające warunki, nadżerka może się rozwijać dalej, tworząc wrzód. Rozrasta się, a następnie wnika w głąb ścian żołądka, uszkadzając tym samym kolejne warstwy i tkanki.

Choroba wrzodowa występuje wówczas, gdy obecne są liczne, trudno gojące się uszkodzenia żołądka, powodujące silne dolegliwości i powikłania. Nieleczone mogą doprowadzić do uszkodzeń naczyń krwionośnych i krwotoku. Co więcej, gdy wrzód zajmuje coraz głębsze tkanki, może finalnie przebić się do otrzewnej lub nawet sąsiadujących narządów [1,2].

Jakie są objawy wrzodów żołądka?

Początkowe stadium choroby wrzodowej często przebiega bez dolegliwości bólowych. Jednocześnie może wystąpić zgaga, pieczenie lub odbijanie. Chorzy nierzadko uskarżają się także na uczucie palenia w dołku podsercowym lub zaparcia. W miarę rozwoju choroby dochodzą dolegliwości bólowe — zwłaszcza ból w nadbrzuszu, który jest uzależniony od spożywania posiłków.  Występuje także tzw. ból wczesny, który jest wynikiem drażnienia owrzodzeń przez pokarm i wydzielający się sok żołądkowy. Może on promieniować ku dołowi lub w kierunku klatki piersiowej. Jednocześnie warto nadmienić, że 5-30% przypadków choroby wrzodowej przebiega bezbólowo, co utrudnia jej szybkie zdiagnozowanie. Inne częste objawy wrzodów żołądka to brak apetytu, nieregularne wypróżnienia, nudności lub wymioty kwaśną treścią. Można zaobserwować również niesmak w ustach, nadmierne wydzielanie śliny, wzdęcia lub czkawkę. W zaawansowanym stadium choroby mogą pojawić się inne, poważniejsze symptomy, w tym wymioty krwią, smoliste stolce oraz niedokrwistość [3].

Jakie są przyczyny wrzodów żołądka?

Przez wiele lat za główne przyczyny wrzodów żołądka podawało się czynniki genetyczne, palenie papierosów, nadmiar alkoholu, stres czy nieprawidłowy sposób odżywiania. Tymczasem dziś na pierwszy plan wysuwa się obecność bakterii Helicobacter pylori w żołądku. Drugim w kolejności czynnikiem powodującym tytułowe schorzenie jest nadmierne stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Są one najczęstszym wyborem pacjentów w przebiegu gorączki lub bólu. Są dostępne bez recepty, co więcej — można je kupić nie tylko w aptece, ale także w sklepach spożywczych czy na stacjach benzynowych. Łatwy dostęp i powszechność NLPZ sprawia, że nierzadko są one przyjmowane w nadmiarze, co jest prostą drogą do rozwoju choroby wrzodowej [4].

Jak leczyć chorobę wrzodową żołądka?

Głównym celem leczenia wrzodów żołądka jest zapobieganie ich nawrotom oraz usunięcie czynników wywołujących chorobę. Najskuteczniejszą strategią terapii choroby wrzodowej jest połączenie farmakoterapii oraz właściwej diety i trybu życia. Zaleca się unikanie produktów spożywczych, które mogą drażnić błonę śluzową żołądka i jednocześnie nasilać dolegliwości. Poza doborem właściwych produktów nie mniej istotny jest sposób przygotowywania posiłków oraz ich temperatura [4].

Dieta w chorobie wrzodowej żołądka

Rola diety w chorobie wrzodowej żołądka znana jest od wielu lat i opiera się wciąż na tych samych zasadach. Przede wszystkim dieta chorego powinna dostarczać mu odpowiednią ilość energii i składników odżywczych, aby zapobiec utracie masy ciała, która jest częsta w przebiegu wrzodów żołądka. Posiłki powinny być spożywane w niewielkich porcjach i regularnie — co 3-4 godziny. Należy je jeść bez pośpiechu, a każdy kęs musi być dokładnie przeżuty. Jedzenie powinno być łatwostrawne, niedrażniące błony śluzowej żołądka, a także niedziałające pobudzająco na wydzielanie kwasu żołądkowego. Posiłek powinien być świeży i mieć umiarkowaną temperaturę. Warto ograniczyć lub całkowicie wyeliminować sól, ocet oraz ostre przyprawy. Należy również unikać produktów bogatotłuszczowych, a także nadmiaru błonnika i produktów wzdymających. Nie zaleca się także wszelkich używek — tytoniu, alkoholu, kawy. Rekomendowane jest unikanie potraw smażonych. Do picia należy wybierać wodę niegazowaną, a wszelkie napoje gazowane powinno się całkowicie wyeliminować z diety [5].

Skuteczny lek na wrzody żołądka bez recepty i na receptę

W leczeniu choroby wrzodowej żołądka stosuje się następujące grupy leków:

• antagoniści receptorów H2;
• inhibitory pompy protonowej;
• analogi prostaglandyn;
• środki zobojętniające;
• leki pokrywające powierzchnię wrzodu trawiennego;
• leki zwalczające zakażenie Helicobater pylori. 

Antagoniści receptorów H2 zmniejszają wydzielanie kwasu solnego w żołądku, co umożliwia zagojenie się podrażnionej błony śluzowej. Leki z tej grupy są dostępne w postaci tabletek doustnych, rzadziej preparatów dożylnych. Należą do nich; ranitydyna (aktualnie wycofana z obrotu) oraz famotydyna  (Famotydyna Ranigast, Famogast).

Najpopularniejszą i najsilniej działającą grupą leków są inhibitory pompy protonowej. Zmniejszają one kwaśność treści żołądkowej, poprzez nieodwracalne hamowanie transportu jonów wodorowych. Stosuje się je przed posiłkiem, kiedy aktywność komórek wytwarzających kwas solny jest największa. Do najczęściej stosowanych leków z tej grupy należą: omeprazol (Ortanol Max, Bioprazol), lansoprazol, pantoprazol (Pantoprazol Teva, Controloc Control), esomeprazol. 

Analogi prostaglandyn pobudzają mechanizmy chroniące błonę śluzową żołądka przed szkodliwym działaniem soku żołądkowego. Głównym przedstawicielem tej grupy jest misoprostol, który zwiększa wydzielanie śluzu oraz hamuje nadmierne wydzielanie kwasu solnego. 

Środki zobojętniające to związki, które neutralizują kwas solny i przyspieszają gojenie nadżerek. Są to zazwyczaj tlenki lub wodorotlenki — w lecznictwie najczęściej stosowany jest wodorowęglan sodu. Mimo tego, że związki te są bardzo skutecznie, nie mogą być długo stosowane. Mogą one bowiem utrudniać wchłanianie innych leków, w tym antybiotyków. Środki zobojętniające stosowane są głównie do doraźnego łagodzenia pieczenia oraz zgagi. Wśród tej grupy lekó wyróżnia się m.in. Rennie Antacidum, Gaviscon, czy Alugastrin.

Leki pokrywające powierzchnię wrzodu to zazwyczaj koloidalne związki bizmutu oraz sukralfat. Tworzą one mechaniczną barierę ochronną, dzięki czemu osłaniają powierzchnię żołądka przed drażniącym działaniem kwasu solnego i pepsyny. 

Leki zwalczające zakażenie Helicobater pylori należą do leków przeciwdrobnoustrojowych. Do niedawna głównym lekiem była klarytromycyna, jednak ze względu na narastającą oporność bakterii na ten antybiotyk, odchodzi się od jej stosowania. Do usunięcia tego drobnoustroju można stosować także amoksycylinę, lewofloksacynę, metronidazol i tynidazol [6]. 

Jak zapobiec wrzodom żołądka?

Większość przypadków choroby wrzodowej wywołana jest zakażeniem Helicobacter pylori. W profilaktyce istotne jest, aby nie bagatelizować pierwszych objawów zakażenia tą bakterią. Szybka eradykacja tego patogenu może skutkować mniejszym stanem zapalnym błony śluzowej żołądka, a tym samym zapobiegnie rozwojowi wrzodu trawiennego. Drugą główną przyczyną choroby wrzodowej jest nadużywanie leków NLPZ. W ramach profilaktyki należy ograniczyć ich stosowanie do minimum, a jeśli ich przyjmowanie jest konieczne, należy ustalić właściwy sposób dawkowania z lekarzem lub farmaceutą.

Dieta na wrzody żołądka

Choć na samo zakażenie H. pylori nie mamy wpływu, to możemy znacznie utrudnić kolonizację tej chorobotwórczej bakterii. Świadome i zbilansowane odżywianie może znacznie zaburzyć kolonizację tego patogenu w naszym organizmie, a tym samym zapobiec chorobie wrzodowej żołądka.

H. pylori jest najczęstszą przyczyną choroby wrzodowej, jednak nie można pominąć również pozostałych determinantów. Literatura od lat wskazuje na szkodliwe działanie tytoniu, alkoholu, kawy oraz mocnej herbaty. Choć produkty te nie powodują bezpośrednio wrzodów, to znacznie ułatwiają rozwój nadżerek, a następnie utrudniają ich prawidłowe leczenie. W profilaktyce choroby wrzodowej należy zatem zrezygnować z tytoniu oraz ograniczyć pozostałe używki.

Co więcej, w profilaktyce zalecane jest również ograniczenie spożycia soli kuchennej, a także zwiększenie podaży warzyw i owoców bogatych w antyoksydanty. Dieta powinna być także bogata w beta-karoten oraz witaminę E. Korzystne efekty obniżające ryzyko zachorowania na chorobę wrzodową przypisuje się również spożywaniu rozpuszczalnego błonnika. 

W obecnych czasach coraz częściej kładzie się również nacisk na czynniki psychologiczne, predysponujące do rozwoju wrzodów żołądka. Istnieje ścisły związek pomiędzy funkcjami fizjologicznymi organizmu a procesami psychicznymi. Przewlekły stres może obniżać naszą odporność immunologiczną, a co więcej — osoby żyjące w ciągłym napięciu częściej sięgają po używki i mniejszą wagę przykładają do swojej diety. Profilaktyka choroby wrzodowej zakłada niwelowanie — w miarę możliwości — stresujących sytuacji w życiu codziennym [4].