Kwas foliowy jest jedną z witamin z grupy B. W organizmie człowieka ulega on przemianom do swojej aktywnej formy — kwasu tetrahydrofoliowego. Związek ten jest niezbędny do prawidłowych podziałów komórkowych, zwłaszcza w tych tkankach, w których te podziały są szczególnie intensywne — w układzie krwiotwórczym czy w tkankach płodu. Co więcej, jest niezbędny w procesach tworzenia otoczki ochronnej z mieliny na włóknach nerwowych. Jego prawidłowa podaż zmniejsza ryzyko wystąpienia wad wrodzonych związanych z nieprawidłowym zamykaniem cewy nerwowej u płodu. Nawet niewielkie niedobory kwasu foliowego mogą mieć znaczący, niekorzystny wpływ na funkcjonowanie organizmu [1].

Kto jest narażony na niedobór kwasu foliowego?

Osoby, które spożywają niskie ilości owoców i warzyw, szczególnie zielonych warzyw liściastych, mogą być narażone na niedobory kwasu foliowego. Niedobór kwasu foliowego może wystąpić również u kobiet w ciąży lub planujących ciążę, ponieważ zapotrzebowanie na kwas foliowy wzrasta w tym okresie, a niedobór może skutkować poważnymi wadami rozwojowymi u płodu. Osoby spożywające duże ilości alkoholu, cierpiące na choroby przewodu pokarmowego, takie jak celiakia lub choroba Crohna, a także osoby stosujące niektóre leki, takie jak antybiotyki czy leki przeciwpadaczkowe, również mogą mieć zwiększone ryzyko niedoboru kwasu foliowego [4-6].

Kiedy brać kwas foliowy?

Kwas foliowy zalecany jest pacjentom cierpiącym na niedobór tego związku lub profilaktycznie, w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania na tę witaminę. Wśród wskazań do stosowania wyróżnia się:

• profilaktykę i leczenie niedokrwistości megaloblastycznej, leukopenii i stanów niedoboru kwasu foliowego, wynikających m.in. z zaburzeń wchłaniania tego związku, celiakii, niedożywienia, alkoholizmu, łuszczycy;
• zapobieganie wadom wrodzonym cewy nerwowej;
• ciążę i laktację;
• choroby przebiegające z hemolizą krwi [2].

Czy warto brać kwas foliowy?

Liczne badania wskazują, że przeciętne spożycie folianów zawartych w pożywieniu nie pozwala w pełni pokryć naszego zapotrzebowania na tę witaminę. Wynika to m.in. z bardzo małej biodostępności naturalnie występujących folianów. Oznacza to, że kwas foliowy zawarty w pożywieniu nie wchłania się całkowicie. Jest wręcz odwrotnie — wchłania się jedynie w niewielkim stopniu. Zdecydowanie większą biodostępnością charakteryzuje się syntetyczny kwas foliowy, którego przyswajalność na czczo często szacuje się nawet na poziomie 100% [3].

Jaki kwas foliowy wybrać?

Mnogość różnych preparatów zawierających kwas foliowy może być przytłaczająca. Podstawową cechą, jaką musi mieć wybrany przez nas produkt, jest posiadanie statusu leku. O ich wyższości nad suplementami powstało już wiele artykułów, niemniej warto to zaznaczyć ponownie — lek jest gwarantem jakości i bezpieczeństwa, w przeciwieństwie do suplementu diety, który nie podlega żadnym rygorystycznym testom i badaniom.

Kwas foliowy dostępny bez recepty

W aptekach można znaleźć szeroki wybór preparatów z kwasem foliowym, które można nabyć bez recepty. Różnią się one między sobą dawką, formą chemiczną substancji aktywnej oraz dodatkowymi składnikami. Poniżej przedstawiamy najpopularniejsze produkty dostępne na polskim rynku, które mogą pomóc w uzupełnieniu niedoborów tej ważnej witaminy.

Folik, tabletki

O produkcie

• zarejestrowany jako lek dostępny bez recepty;
• jedna tabletka zawiera 0,4 mg kwasu foliowego;
• bardzo małe tabletki, łatwe do połknięcia;
• alkohol może zmniejszać skuteczność leku;
• zaleca się przyjmowanie jednej tabletki dziennie;
• lek należy przyjmować przez co najmniej miesiąc przed planowaną ciążą i w pierwszym trymestrze ciąży (pierwsze 3 miesiące);
• dostępny w opakowaniach po 30, 60 i 90 tabletek.

ActiFolin, tabletki

O produkcie

• zarejestrowany jako suplement diety;
• jedna tabletka zawiera 0,8 mg kwasu foliowego, w tym 0,4 mg kwasu foliowego jako aktywna forma folianu;
• osoby dorosłe powinny stosować 1 tabletkę na dobę;
• suplement diety przeznaczony dla kobiet planujących ciążę i kobiet w ciąży;
• małe tabletki – łatwe do połknięcia;
• opakowanie zawiera 30 tabletek – wystarcza na miesiąc.

Naturell Folian, tabletki

O produkcie

• zarejestrowany jako suplement diety;
• jedna tabletka zawiera 0,4 mg kwasu foliowego w postaci L-metylofolianu wapnia (lepiej przyswajalna forma);
• aktywna forma kwasu foliowego, czyli foliany;
• dawkowanie u osób dorosłych to 1 tabletka dziennie;
• produkt dostępny w opakowaniach po 60 tabletek.

Pueria Czysty Folian, kapsułki

O produkcie

• suplement diety w postaci kapsułek;
• jedna kapsułka zawiera 0,8 mg kwasu foliowego;
• substancja czynna występuje w dwóch formach – kwasu foliowego oraz aktywnego folianu (L-metylofolian wapnia);
• produkt przeznaczony dla kobiet w ciąży;
• dawkowanie to 1 kapsułka dziennie;
• preparat dostępny w opakowaniach po 90 kapsułek.

Kwas foliowy na receptę

W przeciwieństwie do preparatów dostępnych bez recepty, leki na receptę zawierające kwas foliowy charakteryzują się znacznie wyższym stężeniem substancji aktywnej, przez co są zazwyczaj przepisywane w przypadku zdiagnozowanego niedoboru tej witaminy lub w szczególnych sytuacjach zdrowotnych wymagających zwiększonej podaży kwasu foliowego. Wśród powyższych preparatów możemy wyróżnić:

• Folacid (lek na receptę): jedna tabletka zawiera 5 mg kwasu foliowego (Acidum folicum);
• Acidum folicum Hasco (lek na receptę): 1 tabletka zawiera 5 lub 15 mg kwasu foliowego uwodnionego (Acidum folicum hydricum);
• Acidum folicum Richter (lek na receptę): jedna tabletka zawiera 5 lub 15 mg kwasu foliowego (Acidum folicum).

Na rynku dostępne są liczne suplementy diety, w których skład wchodzi kwas foliowy, jednak nie istnieje dużo leków zawierających witaminę B9. Niemniej, z uwagi na istotne funkcje pełnione w organizmie przez tę witaminę, osoby ze szczególnych grup, w tym kobiety ciężarne i karmiące piersią, powinny zwrócić szczególną uwagę na jakość i bezpieczeństwo stosowanych preparatów z kwasem foliowym. Dawkę leku powinien dobrać lekarz, dlatego, zanim pacjent rozpocznie przyjmowanie preparatów z kwasem foliowym, powinien zasięgnąć porady specjalisty.

Niedobór kwasu foliowego — do czego prowadzi?

Niedobór kwasu foliowego może prowadzić do szeregu poważnych konsekwencji zdrowotnych. Do najważniejszych należą:

• Anemia megaloblastyczna – charakteryzująca się obecnością nieprawidłowo dużych, niedojrzałych krwinek czerwonych, co znacząco upośledza transport tlenu w organizmie.
• Zaburzenia neurologiczne – obejmujące uszkodzenia mózgu i rdzenia kręgowego. U płodów może powodować wady cewy nerwowej, a u dorosłych prowadzić do pogorszenia funkcji poznawczych.
• Dysfunkcje układu pokarmowego – manifestujące się utratą apetytu, nudnościami, biegunką oraz wzdęciami, co może prowadzić do pogorszenia ogólnego stanu odżywienia.
• Podwyższone ryzyko chorób przewlekłych – w tym schorzeń sercowo-naczyniowych, nowotworowych (ze szczególnym uwzględnieniem raka jelita grubego) oraz choroby Alzheimera.
• Zaburzenia psychiczne – objawiające się stanami depresyjnymi, bezsennością, wzmożoną drażliwością oraz ogólnym obniżeniem nastroju [7,8].

Jak bezpiecznie stosować preparaty z kwasem foliowym?

Aby maksymalnie wykorzystać korzyści płynące z suplementacji kwasem foliowym przy jednoczesnym zminimalizowaniu potencjalnego ryzyka, pamiętaj o przestrzeganiu następujących zasad:

• Konsultacja medyczna – przed rozpoczęciem suplementacji kwasem foliowym skonsultuj się z lekarzem, który oceni Twoje indywidualne potrzeby zdrowotne i historię medyczną, dostosowując zalecenia do Twojej konkretnej sytuacji.
• Precyzyjne dawkowanie – ściśle przestrzegaj dawkowania zaleconego przez lekarza lub określonego w informacji produktowej. Samodzielne zwiększanie dawki bez konsultacji medycznej może być niewskazane.
• Świadomość interakcji lekowych – informuj lekarza o wszystkich przyjmowanych przez Ciebie lekach, suplementach i preparatach ziołowych, gdyż niektóre z nich mogą wchodzić w interakcje z kwasem foliowym, zmniejszając jego skuteczność lub zwiększając ryzyko działań niepożądanych.
• Obserwacja organizmu – zwracaj uwagę na wszelkie nietypowe objawy mogące świadczyć o działaniach niepożądanych, takie jak wysypki skórne, zawroty głowy, dolegliwości żołądkowo-jelitowe. W przypadku ich wystąpienia skontaktuj się z lekarzem.
• Zbilansowana dieta – pamiętaj, że suplementacja powinna stanowić uzupełnienie, a nie zastępstwo zbilansowanej diety bogatej w naturalne źródła kwasu foliowego, takie jak ciemnozielone warzywa liściaste, owoce cytrusowe, nasiona roślin strączkowych czy produkty pełnoziarniste.

Jakie są naturalne źródła kwasu foliowego? Źródła w pożywieniu

Zbilansowana dieta bogata w produkty zawierające kwas foliowy stanowi fundament profilaktyki niedoborów tej ważnej witaminy z grupy B. Odpowiednia podaż kwasu foliowego ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, szczególnie w okresach zwiększonego zapotrzebowania, takich jak ciąża czy intensywny wzrost. Wśród naturalnych źródeł kwasu foliowego możemy wyróżnić:

• Zielone warzywa liściaste, takie jak szpinak, jarmuż, rukola, sałata;
• Brukselka, brokuł, kalafior;
• Owoce cytrusowe, takie jak pomarańcze, mandarynki, cytryny;
• Awokado;
• Produkty zbożowe, takie jak pieczywo pełnoziarniste, płatki śniadaniowe zbożowe, ryż brązowy.

Warto pamiętać, że kwas foliowy jest wrażliwy na obróbkę termiczną, dlatego długie gotowanie warzyw może znacząco zmniejszyć jego zawartość. Najlepszym sposobem na zachowanie wysokiej wartości odżywczej produktów bogatych w kwas foliowy jest ich spożywanie na surowo lub po krótkiej obróbce cieplnej. Jednakże przy wysokim zapotrzebowaniu na witaminę B9 (jak u kobiet w ciąży) sama dieta może nie być wystarczająca – w tych przypadkach lekarz często zaleca dodatkową suplementację.

Podsumowanie

Kwas foliowy (witamina B9) jest niezbędny dla prawidłowych podziałów komórkowych i funkcjonowania układu nerwowego, a jego niedobór może prowadzić do anemii megaloblastycznej, zaburzeń neurologicznych i zwiększonego ryzyka chorób przewlekłych. Jeśli zastanawiasz się, jaki kwas foliowy wybrać, pamiętaj, że najbardziej przyswajalny jest kwas foliowy w formie folianów, a preparaty zarejestrowane jako leki (nie suplementy) dają większą gwarancję jakości – możesz zapytać farmaceutę o Folik lub inne leki bez recepty zawierające kwas foliowy. Powinieneś wzbogacić swoją dietę o naturalne źródła kwasu foliowego, które występują w zielonych warzywach liściastych, owocach cytrusowych i produktach pełnoziarnistych, jednak w okresach zwiększonego zapotrzebowania (np. w ciąży) sama dieta może nie wystarczyć. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem, który dobierze odpowiednią dawkę i oceni, czy kwas foliowy w formie leku jest dla Ciebie odpowiedni.