Co to jest atopowe zapalenie skóry?

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekłe schorzenie o nawrotowym przebiegu. Objawia się przede wszystkim uporczywym świądem i swędzeniem skóry, a także zapalnymi zmianami skórnymi o charakterze wyprysku. Są one zazwyczaj na tyle dokuczliwe, że pośrednio przekładają się na jakość snu — zaburzenia snu niezwykle często towarzyszą chorym na atopowe zapalenie skóry. Choroba ta zwykle rozpoczyna się w okresie wczesnego dzieciństwa — u ponad połowy pacjentów pierwsze symptomy pojawiają się już w pierwszym roku życia. Nie da się jednak wskazać wyraźnej przyczyny AZS — jej źródeł należy upatrywać w genetycznie uwarunkowanych zaburzeniach bariery naskórkowej oraz odpowiedzi immunologicznej, ale również w czynnikach środowiskowych oraz infekcyjnych [1,2].

Jak często diagnozuje się AZS – garść statystyk

Według danych epidemiologicznych, częstość występowania atopowego zapalenia skóry stale wzrasta. Wynika to między innymi z faktu, iż nieustannie rośnie ilość czynników zwiększających ekspresję chorób atopowych, co jest bezpośrednim wynikiem rozwoju przemysłowego i cywilizacyjnego. Częstość występowania atopowego zapalenia skóry w Europie wynosi 9-24%, przy czym schorzenie to dotyczy częściej dziewczynek, niż chłopców. Choroba w 60% daje pierwsze symptomy już w 1. roku życia. Dzieci cierpiące na atopowe zapalenie skóry obarczone są większym ryzykiem wystąpienia w późniejszym okresie życia objawów chorób atopowych ze strony układu oddechowego, np. pod postacią alergicznego nieżytu nosa. Po okresie dojrzewania AZS utrzymuje się tylko u 10-15% chorych. Co ciekawe, badania wskazują, że na atopowe zapalenie skóry częściej cierpią dzieci mieszkające w mieście (12,5%), niż te, które na co dzień żyją na wsi (10,7%) [2,3].

Jak rozpoznać atopowe zapalenie skóry?

Istnieją określone kryteria diagnostyczne, które umożliwiają rozpoznanie atopowego zapalenia skóry. Wyróżnia się tzw. duże kryteria diagnostyczne, inaczej nazywane głównymi objawami klinicznymi, oraz kryteria uzupełniające. Aby zdiagnozować atopowe zapalenie skóry, u chorego muszą występować co najmniej trzy z poniższych głównych objawów:

• świąd skóry;
• charakterystyczna lokalizacja;
• przewlekły i nawrotowy przebieg;
• dodatni wywiad rodzinny w kierunku atopii.

Dodatkowo pacjent musi posiadać dodatkowo przynajmniej trzy z poniższych symptomów uzupełniających:

• suchość skóry;
• świąd podczas pocenia;
• rogowacenie przymieszkowe lub rybia łuska;
• zwiększona podatność na zakażenia Staphyloccocus aureus;
• podwyższony poziom IgE;
• dodatnie wyniki testów skórnych z alergenami;
• wczesny początek zmian;
• skłonność do nawrotowych zakażeń skóry;
• zaćma;
• przebarwienia powiek i zacienienia wokół oczu;
• nawrotowe zapalenie spojówek;
• nietolerancja niektórych pokarmów;
• nietolerancja wełny;
• zaostrzenie zmian skórnych po stresie;
• rasa kaukaska (biała);
• rumień twarzy;
• objaw Dennie-Morgana, czyli dodatkowy fałd skórny poniżej dolnej powieki [1,4].

Jakie jest źródło atopowego zapalenia skóry?

Patogeneza atopowego zapalenia skóry jest niezwykle złożona, a dodatkowym utrudnieniem jest fakt, że jeszcze nie wszystkie mechanizmy dokładnie zbadano i przebadano. Brak możliwości wskazania konkretnej przyczyny jest dużą przeszkodą w efektywnym leczeniu tej choroby. Niemniej, w przebiegu atopowego zapalenia skóry można wyróżnić udział mechanizmów immunologicznych i nieimmunologicznych. Te pierwsze związane są z komórkami Langerhansa obecnymi w naskórku, komórkami dendrytycznymi w skórze właściwej, oraz immunoglobulinami IgE, oraz limfocytami T [1].

Mechanizmy nieimmunologiczne dotyczą przede wszystkim zaburzonych procesów biochemicznych, występujących w naskórku chorego — głównie są to nieprawidłowości w metabolizmie nienasyconych kwasów tłuszczowych. Efektem tego jest zaburzony podział komórek w naskórku, co objawia się znaczną suchością skóry oraz jej zwiększoną wrażliwością na działanie czynników drażniących. Ostatni nurt badań wskazuje także na istotną rolę filagryny — białka występującego w warstwie rogowej naskórka. Uważa się, że jest ona prekursorem wolnych kwasów tłuszczowych, które wchodzą w skład naturalnego czynnika nawilżającego (NMF), odpowiedzialnego za utrzymanie prawidłowego nawilżenia naskórka. Ostatnim mechanizmem, który jest często brany pod uwagę przy ustalaniu patogenezy atopowego zapalenia skóry, jest zaburzenie wydzielania neuropeptydów, czyli białek, które są używane przez nasz organizm do komunikacji pomiędzy kolejnymi neuronami. Efektem takiego działania jest m.in. uwalnianie histaminy, która powoduje rozszerzenie naczyń włosowatych oraz zwiększenie ich przepuszczalności. To z kolei jest przyczyną obrzęków, świądu i rumienia [1].

Leki na atopowe zapalenie skóry – zasady leczenia

Prawidłowe postępowanie w atopowym zapaleniu skóry opiera się na trzech głównych elementach: profilaktyce, właściwej pielęgnacji skóry i leczeniu miejscowym oraz ogólnym. Jak widać powyżej, wdrożenie odpowiednich leków na atopowe zapalenie skóry stanowi zaledwie część prawidłowej terapii atopowego zapalenia skóry. Unikanie czynników, które zaostrzają przebieg choroby i codzienna pielęgnacja dostosowana do potrzeb pacjenta, nierzadko okazują się wystarczające — nie ma wówczas potrzeby stosowania leków [2].

Farmakoterapia atopowego zapalenia skóry polega głównie na leczeniu objawowym. W przebiegu tego schorzenia stosuje się maści i kremy do miejscowego smarowania, ale w niektórych przypadkach należy wdrożyć tabletki na atopowe zapalenie skóry (głównie o działaniu przeciwalergicznym. Poniżej prezentujemy krótkie omówienie najważniejszych grup leków.

Leki na AZS do miejscowego stosowania – sterydy

Główną gamę leków na atopowe zapalenie skóry stanowią sterydy. Glikokortykosteroidy działają przeciwzapalnie i przeciwalergicznie. Wyróżniamy kilka grup sterydów w maściach i kremach do miejscowego stosowania. Różnią się one siłą działania. Tabela 1. przedstawia stosowane GKS w leczeniu AZS z podziałem na siłę działania (I – najmocniejsze, VII – najsłabsze), substancje czynne i nazwy handlowe.

Podczas stosowania leków tego typu w trakcie terapii atopowego zapalenia skóry, należy przestrzegać kilku zasad:

• czas leczenia nie powinien być dłuższy niż 2 tygodnie;
• konieczne jest dodatkowe stosowanie emolientów, jednak nie równocześnie ze sterydem, a przy zachowaniu np. kilkugodzinnej przerwy;
• stosowanie odpowiedniej ilości leku na daną powierzchnię skóry [5].

Inhibitory kalcyneuryny – bezpieczniejsza opcja na dłuższą terapię

W sytuacji, gdy stan chorego wymaga terapii trwającej dłużej niż dwa tygodnie, należy sięgnąć po inhibitory kalcyneuryny. Występują one w postaci maści z 0,1% lub 0,3% takrolimusem (Protopic), stosowanym w umiarkowanych i ciężkich stanach. Inna opcja to kremy z 1% pimekrolimusem (Elidel) przeznaczonym do łagodnych stanów atopowego zapalenia skóry. Zazwyczaj są one polecane do tzw. terapii podtrzymującej, która polega na stosowaniu powyższych preparatów np. 2 razy w tygodniu lub tylko 7 dni w miesiącu. W trakcie terapii atopowego zapalenia skóry inhibitorami kalcyneuryny warto wiedzieć, że:

• mogą być one stosowane na skórę twarzy, ale z uważnym pominięciem okolic oczu;
• należy je nakładać wyłącznie na skórę zmienioną chorobowo;
• po nałożeniu leku trzeba dokładnie umyć ręce — kremy i maści lecznicze wchłaniają się już w momencie rozsmarowywania, także na skórze dłoni;
• po aplikacji może pojawić się na skórze uczucie ciepła i delikatnego mrowienia — jest to całkowicie normalne zjawisko;
• w trakcie kuracji w sezonie letnim należy ograniczać ekspozycję na słońce — inhibitory kalcyneuryny zwiększają ryzyko fotouczuleń [5].

Tabletki na atopowe zapalenie skóry – leki przeciwhistaminowe

Atopowe zapalenie skóry może mieć swoje źródło w zaburzonym wydzielaniu histaminy, która jest jednym z mediatorów świądu i stanu zapalnego. Tabletki na atopowe zapalenie skóry, który stosuje się w tym przypadku to leki przeciwhistaminowe. Można je podzielić na dwie generacje, różniące się selektywnością wobec receptorów histaminowych oraz właściwościami. Do I generacji zalicza się:

• klemastynę (Clemastinum);
• antazolinę;
• dimetinden (Fenistil);
• prometazynę (Diphergan);
• hydroksyzynę (Hydroxizinum);
• ketotifen.

W skład II generacji m.in. wchodzą:

• cetyryzyna (Zyrtec, Amertil, Allertec);
• loratadyna (Aleric, Loratan, Claritine);
• desloratadyna (Hitaxa);
• feksofenadyna (Telfexo, Allegra).

Leki II generacji posiadają mniejsze ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Są one bardziej selektywne względem receptorów histaminowych i mają nieznaczny wpływ na działanie ośrodkowego układu nerwowego. W związku z tym nie powodują senności, bólu głowy i otępienia w tak dużym stopniu, jak ma to miejsce w trakcie przyjmowania leków przeciwhistaminowych I generacji [1].

AZS na twarzy i ciele – czym smarować?

Atopowe zapalenie skóry wymaga przede wszystkim regularnego stosowania emolientów. To właśnie odpowiedź czym smarować twarz i ciało przy AZS. Zabieg ten jest określany przez specjalistów jako kluczowy w terapii AZS. Emolienty tworzą na skórze lipidową warstwę ochronną, która zapobiega utracie wody przez naskórek i wysychaniu skóry. Emolienty powinny być dobierane indywidualnie i dostosowywane do konkretnych potrzeb pacjenta. Należy je stosować co najmniej 2 razy dziennie — ich działanie zazwyczaj kończy się po upływie 6 godzin. Najlepiej aplikować je na skórę bezpośrednio po kąpieli, ponieważ zawartość wody w skórze jest wtedy największa — utworzona warstwa lipidowa pozwoli ją zatrzymać i zwiększyć nawilżenie. Regularne stosowanie emolientów zdecydowanie zmniejsza konieczność stosowania miejscowych leków [1,6].

Czy tabletki bez recepty na atopowe zapalenie skóry maja sens?

Jak wspomniano powyżej, atopowe zapalenie skóry wynika między innymi z zaburzonego metabolizmu kwasów tłuszczowych. Wdając się w szczegóły, w przebiegu tej choroby występuje nieprawidłowy mechanizm przemiany kwasu linolenowego w kwas gamma-linolenowy. Coraz więcej specjalistów zgodnie twierdzi, że suplementacja kwasem gamma-linolenowym może złagodzić przebieg atopowego zapalenia skóry. Największe stężenie tego kwasu występuje w nasionach ogórecznika lekarskiego oraz w nasionach wiesiołka. Niemniej, randomizowane badania z 2003 roku nie potwierdziły skuteczności nasion ogórecznika w łagodzeniu zmian skórnych u chorych z atopowym zapaleniem skóry. Pacjenci decydujący się na tę formę terapii dodatkowej powinni zatem skupić się na przyjmowaniu oleju z wiesiołka (np. Oeparol). To działanie powinno być traktowane jedynie jako dodatkowe. Terapia lekami na AZS do stosowania miejscowego i emolientami jest kluczowa [7].

Praktyczne porady dla cierpiących na atopowe zapalenie skóry

Atopowe zapalenie skóry to przewlekła choroba, w której stosowanie leków na AZS to jedno, ale dbanie o prawidłowy stan skóry to drugie. Pacjenci muszą poznać, jak ich skóra reaguje na różne sytuacje. Ważne jest unikanie czynników, które powodują zaostrzenia. Poniżej przedstawiamy garść porad, które pozwolą zmniejszyć ryzyko zaostrzeń i zadbać o jak najdłuższe okresy bez nich:

• w środkach chemicznych codziennego użytku, takich jak proszki do prania, oraz w kosmetykach należy bezwzględnie unikać wszelkich barwników i aromatów. Są one potencjalnym czynnikiem drażniącym, który może zaognić skórne stany chorobowe;
• zaleca się, aby każdy nowy kosmetyk najpierw przetestować na niewielkim fragmencie skóry, aby sprawdzić, czy nie powoduje podrażnień;
• chorzy na atopowe zapalenie skóry powinni unikać długich i gorących kąpieli — zdecydowanie lepsze w ich przypadku będą szybkie prysznice;
• po kąpieli skórę należy osuszyć miękkim ręcznikiem poprzez przykładanie go do mokrego ciała — absolutnie nie można pocierać podrażnionej skóry. Nie wolno zapomnieć także o stosowaniu emolientów na wilgotną skórę po każdej kąpieli;
• należy unikać przegrzewania — pot może nasilać objawy atopowego zapalenia skóry;
• ubrania powinny być w miarę możliwości przewiewne i wykonane z naturalnych materiałów;
• o ile jest to możliwe, należy unikać stresu — potęguje on zmiany chorobowe;
• w trakcie wypadu na basen warto wybierać te z wodą ozonowaną, a nie chlorowaną — chlor może dodatkowo podrażniać skórę.

Podsumowanie

Atopowe zapalenie skóry (AZS) to przewlekła choroba, która objawia się uporczywym świądem i zapalnymi zmianami skórnymi. Kluczowe w leczeniu AZS jest regularne stosowanie emolientów oraz odpowiednich leków, takich jak maści czy tabletki na atopowe zapalenie skóry, które łagodzą objawy i nawilżają skórę. Ważne jest także unikanie czynników drażniących, jak barwniki, aromaty czy pot, oraz codzienna, delikatna pielęgnacja. AZS na twarzy i ciele wymaga systematycznego stosowania emolientów, które poprawiają stan skóry i ograniczają konieczność użycia leków. Regularna pielęgnacja i unikanie zaostrzeń pozwalają poprawić komfort życia z AZS.