Metamizol, jak i ibuprofen to bardzo popularne leki, kupowane na co dzień w aptekach. Nic dziwnego, ponieważ obydwie substancje są często pierwszym wyborem w leczeniu bólu oraz gorączki. Metamizol i ibuprofen wchodzą w skład wielu powszechnie znanych preparatów handlowych, w których występują pojedynczo lub w skojarzeniu z innymi lekami [1,2].

Metamizol a ibuprofen – czym się różnią?

Ibuprofen jest zaliczany do niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) – działa przeciwbólowo, przeciwgorączkowo i przeciwzapalnie.  Metamizolu nie zalicza się do grupy NLPZ ze względu na słaby efekt przeciwzapalny. W lecznictwie wykorzystuje się głównie działanie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe, a także rozkurczające mięśnie gładkie ścian naczyń krwionośnych, przewodu pokarmowego oraz dróg moczowych. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że metamizol ulega w organizmie przekształceniu do aktywnej formy – MAA, czyli 4-N-metyloaminoantypiryny.

Choć mechanizm działania ibuprofenu i metamizolu jest odmienny, można zauważyć pewne podobieństwa. Mianowicie, obydwa leki działają na enzym cyklooksygenazę (COX) występujący w różnych izoformach (COX-1, COX-2, COX-3), jednak odbywa się to w różnym stopniu. To skutkuje obniżeniem poziomu prostaglandyn, które są odpowiedzialne za powstawanie bólu i stanu zapalnego. 

Ibuprofen to, w porównaniu do metamizolu, słabszy lek przeciwbólowy, ale działający silniej przeciwzapalnie. Metamizol sodowy jest z kolei mocniejszym środkiem przeciwbólowym i rozkurczowym (co jest związane m.in. z dodatkowym wpływem na układ kannabinoidowy), ale znacznie słabiej redukuje stan zapalny [1,2].

Jakie skutki uboczne ma ibuprofen i metamizol?

Choć krótkotrwałe leczenie ibuprofenem i metamizolem jest uważane za bezpieczne, przewlekłe stosowanie może powodować wystąpienie działań niepożądanych. 

Ibuprofen może niekorzystnie wpływać na:

• przewód pokarmowy – nudności, wymioty, biegunka lub zaparcia, a także nadżerki i owrzodzenia błony śluzowej przewodu pokarmowego to typowe dla NLPZ, ale występujące niezbyt często lub rzadko skutki uboczne; 
• nerki – lek zmniejsza działanie ochronne prostaglandyn na nerki, co może prowadzić do uszkodzenia tego narządu, aczkolwiek ryzyko jest niewielkie;
• układ sercowo-naczyniowy – lek zwiększa prawdopodobieństwo wystąpienia tzw. incydentów sercowo-naczyniowych, takich jak np. zawał mięśnia sercowego lub udar mózgu [1,3].

Metamizol może negatywnie oddziaływać na:

• szpik kostny – agranulocytoza to rzadki, ale możliwy skutek uboczny długotrwałego stosowania metamizolu sodowego. Polega na obniżeniu liczby granulocytów (jest to jeden z kilku rodzajów białych krwinek) we krwi, co może doprowadzać do infekcji, sepsy, a w skrajnych przypadkach do zgonu. Lek może również doprowadzać do trombocytopenii (niska liczba trombocytów, czyli płytek krwi) oraz pancytopenii (niska liczba płytek krwi, białych krwinek – leukocytów oraz czerwonych krwinek – erytrocytów);
• wątrobę – lek może wywoływać tzw. polekowe uszkodzenie wątroby, co jest rzadkim, ale możliwym powikłaniem, które występuje z reguły od kilku dni do kilku miesięcy po rozpoczęcia leczenia;
• układ sercowo-naczyniowy – spadek ciśnienia tętniczego jest dość częstym działaniem niepożądanym po dożylnym zastosowaniu metamizolu. Wynika to z mechanizmu rozkurczającego ściany naczyń krwionośnych [2,4].

Kiedy stosować ibuprofen, a kiedy metamizol?

Ibuprofen jest wskazany w leczeniu bólu różnego pochodzenia, o małym bądź umiarkowanym nasileniu. Dotyczy to m.in. bólu głowy (w tym bólu migrenowego i napięciowego), bólu zębów, bólu w obrębie mięśni, stawów oraz kości, a także bólu i gorączki pojawiających się podczas przeziębienia i grypy. 

Ibuprofen możesz stosować również w celu złagodzeniu bólu menstruacyjnego [3]. Metamizol sodowy jest skuteczny w terapii bólu o dużym nasileniu oraz gorączki. Możesz po niego sięgnąć także wtedy, gdy stosowanie innych leków (np. paracetamolu, ibuprofenu) nie daje efektu lub jest przeciwwskazane [4].

Dawkowanie i czas działania 

Ibuprofen

Dawkowanie ibuprofenu jest zależne od wieku oraz masy ciała. Jest to ważne we wszystkich grupach wiekowych, a szczególnie u niemowląt od 3. miesiąca życia oraz dzieci do 6. roku życia, u których najczęściej stosuje się preparaty w postaci zawiesin doustnych lub czopków. W tym przedziale wiekowym podawaj maksymalnie 20-30 mg ibuprofenu na dobę w przeliczeniu na kilogram masy ciała. Tę ilość rozdziel na 2-3 dawki, zachowując pomiędzy nimi ok. 8-godzinny odstęp. 

U dzieci od 6. roku życia (powyżej 20 kg) możesz stosować zawiesiny doustne, czopki oraz tabletki: 

• 6-9 lat: dawka jednorazowa 200 mg, maksymalna dawka dobowa 600 mg;
• 9-12 lat: dawka jednorazowa 200 mg, maksymalna dawka dobowa 800 mg.

Dzieci od 12. roku życia (powyżej 40 kg) i dorośli mogą zażywać jednorazowo od 200 do 400 mg ibuprofenu (wyższe dawki nie działają silniej przeciwbólowo!). Maksymalna dawka dobowa wynosi wówczas 1200 mg. Zachowaj przynajmniej 4-godzinny odstęp pomiędzy kolejnymi dawkami [3,5].

W przypadku dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, preparaty doustne z ibuprofenem zażywaj podczas posiłku [3].

Metamizol

Metamizol w postaci kropli doustnych (dostępne jedynie na receptę) może być stosowany zarówno u dzieci, jak i dorosłych, przy czym zalecana dawka jednorazowa wynosi 8-16 mg/kg masy ciała. Należy zachować od 6 do 8 godzin odstępu pomiędzy kolejnymi dawkami [6]. Postać tabletkową stosuj od 15. roku życia (powyżej 53 kg). Jednorazowa dawka wynosi wówczas 500-100 mg. Możesz ją powtarzać co 6-8 godzin, nie przekraczaj natomiast 4000 mg na dobę [4]. Leki doustne z metamizolem stosuj w trakcie lub po posiłku i popijaj je wodą [4].

Porównanie profili bezpieczeństwa: 

Bez porozumienia z lekarzem możesz stosować ibuprofen maksymalnie przez 3 dni, natomiast metamizol nie dłużej niż 3-5 dni. Choć te leki są uważane za względnie bezpieczne*, ryzyko wystąpienia działań niepożądanych rośnie, gdy przyjmujesz je długotrwale i przekraczasz zalecane dawki. Unikaj stosowania ibuprofenu jeśli masz obecnie wrzody żołądka lub dwunastnicy, miałaś/eś je w przeszłości lub leczysz się z powodu zakażenia Helicobacter pylori. Co więcej, ibuprofen może podwyższać ciśnienie tętnicze – zarówno u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym, jak i zdrowych osób. Ibuprofen jest przeciwwskazany w przebiegu ospy, ponieważ istnieje ryzyko nasilenia dolegliwości i rozwoju nadkażeń skórnych.

Jeśli zażywasz metamizol długotrwale lub przyjmujesz wysokie dawki tego leku (co powinno się odbywać pod kontrolą lekarza!), przeprowadzaj okresowe badania krwi. Dzięki temu możesz monitorować parametry krwi w celu wykrycia ewentualnej agranulocytozy, trombocytopenii lub pancytopenii. Agranulocytozę po zastosowaniu metamizolu odnotywywano z reguły po upływie ok. 7-13 dni od rozpoczęcia leczenia [1-4].

Stosowanie u kobiet w ciąży

Stosowanie ibuprofenu do 20. tygodnia ciąży jest co prawda obarczone niskim ryzykiem uszkodzenia płodu i poronienia, jednak lekiem pierwszego wyboru w leczeniu bólu i gorączki jest paracetamol. Zażywanie ibuprofenu po 20. tygodniu ciąży jest przeciwwskazane ze względu na ryzyko wystąpienia małowodzia (jest to rzadkie powikłanie). Lek jest natomiast definitywnie przeciwwskazany w III trymestrze ciąży, ponieważ może doprowadzić do przedwczesnego zamknięcia przewodu tętniczego (Botalla), co bezpośrednio zagraża życiu dziecka [7-9].

Zażywanie metamizolu w czasie ciąży jest przeciwwskazane, chyba że lekarz uzna to za konieczne [4].

Stosowanie u karmiących piersią

Ibuprofen uznaje się za lek kompatybilny i bezpieczny w czasie laktacji (o ile jest stosowany w najniższych skutecznych dawkach). Aby zminimalizować ryzyko ewentualnego przedostania się substancji do organizmu dziecka, warto zażywać lek po karmieniu [10].

Metamizol sodowy nie jest zalecany podczas karmienia piersią. Jeśli jednak lekarz uzna to za konieczne, karmienie piersią możesz wznowić po upływie ok. 48 godzin od doraźnego zażycia leku [10].

Wpływ na prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn

Omawiane leki nie osłabiają koncentracji i nie wpływają na zdolność prowadzenia pojazdów. Należy jednak pamiętać o tym, aby przyjmować je krótkotrwale i w zalecanych dawkach [3,4].

Interakcje z alkoholem 

Nie zaleca się jednoczesnego stosowania jakichkolwiek leków z alkoholem. Może to osłabić ich działanie lub wywołać skutki uboczne, np. silne podrażnienie przewodu pokarmowego.

Warto podkreślić, że łączne stosowanie ibuprofenu oraz alkoholu zwiększa ryzyko krwawienia z przewodu pokarmowego. Jest to szczególnie istotne dla osób, które zmagają się z chorobą wrzodową żołądka i/lub dwunastnicy lub innych dolegliwości ze strony jelit [3,4].

Stosowanie u seniorów

Z reguły nie ma konieczności zmiany dawkowania ibuprofenu u ogólnie zdrowych seniorów. Inaczej jest w przypadku metamizolu – zaleca się zmniejszenie dawkowania w tej grupie wiekowej, co jest spowodowane możliwym wydłużeniem czasu eliminacji leku z organizmu [3,4].

Stosowanie przy zaburzeniach czynności nerek i wątroby

Zarówno ibuprofen, jak i metamizol należy stosować ostrożnie w przypadku zaburzeń czynności nerek lub wątroby. Jeśli zmagasz się z jakąkolwiek chorobą obejmującą te narządy, przed użyciem tych leków skonsultuj się z lekarzem [3,4].

Dostępność leków

Ibuprofen jest dostępny w postaci doustnej (zawiesiny, tabletki, kapsułki), doodbytniczej (czopki), przeznaczonej do stosowania na skórę (kremy, żele, aerozole, plastry), a także w postaci roztworów dożylnych.

Metamizol występuje w formie doustnej (krople, tabletki, granulat do sporządzania roztworu) oraz roztworów do wstrzykiwań [11].

Zamienniki ibuprofenu i metamizolu sodowego

Na polskim rynku farmaceutycznym znajdziesz mnóstwo preparatów z ibuprofenem. Oto przykładowe leki, które zawierają tę substancję:

• zawiesiny doustne – Nurofen dla dzieci forte, Ibuprom dla dzieci forte, Ibum dla dzieci, Axoprofen forte;
• tabletki – Ibuprom, Nurofen, Iburapid;
• kapsułki – Ibuprom Sprint Caps, Nurofen Express Forte;
• czopki – Ibufen, Ibum dla dzieci;
• kremy – Dolgit;
• żele – Nurofen mięśnie i stawy, Ibuprom Effect żel;
• aerozole – Ibuprom Sport spray;
• plastry – Nurofen mięśnie i stawy;
• roztwory do wstrzykiwań – Pedea.

Ponadto dostępnych jest również wiele preparatów, które stanowią połączenie ibuprofenu z substancjami takimi jak: pseudoefedryna (Ibuprom zatoki, Infex zatoki), kodeina (Nurofen Plus), paracetamol (Metafen), mentol (Dip Rilif) czy fenylefryna (Ibuprom zatoki Tabs).

Preparatów z metamizolem jest nieco mniej, są to głównie:

• krople doustne – Pyralgin;
• tabletki – Pyralgina, MaxAlgina;
• granulat do sporządzania roztworu doustnego – Pyralgina Ból i Gorączka;
• roztwór do wstrzykiwań – Metamizol-SF, Metamizole Kabi.

Dostępne są również preparaty zawierające połączenie metamizolu z innymi substancjami: hioscyną (Scopolan compositum), kofeiną i tiaminą (Benlek), kofeiną i drotaweryną (Vemonis Femi), a także pitofenonem i fenpiweryną (Spasmalgon) [11].

Podsumowanie

Choć obydwa omawiane leki wykazują efekt przeciwbólowy i przeciwgorączkowy, ich mechanizmy działania są odmienne. Z założenia można więc je łączyć, jednak zaleca się, aby rozpocząć terapię od ibuprofenu (który działa słabiej przeciwbólowo i przeciwgorączkowo), natomiast jeśli pożądany efekt nie zostanie osiągnięty,  w ostateczności sięgnąć po metamizol. Warto w takiej sytuacji odczekać z zastosowaniem tego drugiego, ponieważ oba leki mogą podrażniać błonę śluzową przewodu pokarmowego [1,2].

Pamiętaj, aby przed zastosowaniem danego preparatu dokładnie przeczytać ulotkę, ponieważ zarówno ibuprofen, jak i metamizol mogą wchodzić w niekorzystne interakcje z innymi lekami. Przykładowo, metamizol zwiększa toksyczność metotreksatu, zmniejsza skuteczność m.in. bupropionu i cyklosporyny, a także nasila działanie niektórych leków przeciwcukrzycowych i przeciwzakrzepowych. Ibuprofenu natomiast nie należy łączyć z innymi lekami z grupy NLPZ, ponieważ zwiększa się w ten sposób ryzyko wystąpienia skutków ubocznych [1-4].

*Metamizol sodowy, ze względu na potencjalne ryzyko uszkodzenia szpiku kostnego, został wycofany w niektórych krajach, m.in. Szwecji, Danii, Norwegii, Stanach Zjednoczonych czy Irlandii. Państwa takie jak Grecja, Włochy, Szwajcaria, Niemcy czy Hiszpania dopuszczają sprzedaż metamizolu jedynie na receptę.

Bóle głowy to jedna z najczęstszych dolegliwości układu nerwowego. Cierpi na nie ponad połowa światowej populacji. W badaniach częstości występowania chorób z 2016 roku, zaburzenia związane z bólem głowy okazały się jednym z głównych problemów zdrowia publicznego we wszystkich krajach i regionach świata. W ostatnich latach skala tych schorzeń wzrosła jeszcze bardziej.  Każdego dnia około 15,8% światowej populacji cierpi na bóle głowy [1]. Można wyróżnić kilka podtypów: napięciowy ból głowy (najczęstszy), migrena (na terenie Unii Europejskiej dotyczy nawet do 35% populacji), klasterowy ból głowy (mniej niż 1%) i tzw. chroniczny codzienny ból głowy (około 3%) [2-4].

Napięciowy ból głowy

Napięciowy ból głowy występuje najczęściej. Może dotykać nawet 80% populacji, a prawie wszyscy doświadczają go przynajmniej raz na jakiś czas w ciągu swojego życia. Jest opisywany jako bolesny ucisk czy wrażenie, że głowa znajduje się w imadle lub jest otoczona ciasną opaską. Charakteryzuje się nawracającymi bólami o nasileniu łagodnym do umiarkowanego. Najczęściej ból jest obustronny, chociaż może pojawić się również w okolicach czoła, tylnych rejonach głowy i szyi. Wyróżnia go brak towarzyszących objawów takich jak światłowstręt, nadwrażliwość słuchowa i nudności [5-7].

Migrena

Migrena również jest częstym schorzeniem i jednocześnie zmorą wielu pacjentów.  Migrena to epizodyczny, nawracający ból głowy, charakteryzujący się nasileniem od umiarkowanego do ciężkiego, najczęściej  jednostronny (obejmujący lewą lub prawą połowę głowy). Ma podłoże genetyczne. W napadzie migrenowym można wyróżnić cztery fazy: fazę ostrzegawczą (doświadcza jej ok. 77% pacjentów na 24-48 godzin przed wystąpieniem bólu), aurę (ok. 25% chorych), faktyczny ból głowy i fazę zdrowienia. Objawami pierwszej fazy są m.in. ziewanie, zmiany nastroju, nadwrażliwość na światło i dźwięki, niepokój, trudności w skupieniu wzroku, uczucie zimna, pocenie się. Aura  nasila się stopniowo, zazwyczaj trwa od kilku minut do godziny, a wśród jej objawów można wymienić migocący rozszerzający się mroczek przed oczami, szum w uszach, parestezje. Etap głównego napadu bólu głowy zwykle wiąże się z dodatkowymi specyficznymi objawami, np. nudnościami, nadwrażliwością na światło i dźwięk [4,8].

Czym różnią się dostępne tabletki na ból głowy?

Leki na rynku różnią się substancją czynną zawartą w produkcie lub połączeniem substancji, a także postacią farmaceutyczną. Poszczególne substancje mają różny mechanizmem działania, siłę działania, wskazania, przeciwwskazania oraz efekty uboczne. Leki mogą różnić się nieco także wiekiem, od którego mogą być stosowane, na co warto zwrócić uwagę w przypadku bólu głowy u dzieci. 

Jakie są rodzaje tabletek na ból głowy?

Na ból głowy można stosować leki o różnych mechanizmach działania. Przyjrzyjmy się im bliżej.

Leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe

Spośród leków stosowanych na ból głowy można wyróżnić substancje działające przeciwbólowo i jednocześnie przeciwgorączkowo, takie jak paracetamol i metamizol (Pyralgina). Paracetamol jest jednym z najbezpieczniejszych leków, o najmniejszej ilości przeciwwskazań i efektów ubocznych. Może być stosowany przez dzieci już od urodzenia (w dawkach w przeliczeniu na masę ciała), co podkreśla jego bezpieczeństwo [9]. Dlatego warto zacząć leczenie bólu głowy właśnie od paracetamolu, a dopiero później od preparatów łączonych lub leków działających przeciwzapalnie. Zwłaszcza jeśli przyjmujemy wiele leków przewlekle lub cierpimy na choroby towarzyszące, np. nadciśnienie.

Leki przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i przeciwzapalne

Inną popularną grupą leków są substancje działające nie tylko przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, ale także przeciwzapalnie. Należą do nich m.in. ibuprofen (np. Ibuprom), kwas acetylosalicylowy (np. Aspirin), ketoprofen (np. Ketonal) diklofenak (np. Voltaren Express Forte), naproksen (np. Aleve). Dzięki dodatkowemu efektowi przeciwzapalnemu można wysnuć wniosek, że leki te będą silniej zmniejszały ból.  Jednak z drugiej strony, leki te mają więcej działań niepożądanych i przeciwwskazań, np. mogą niekorzystnie działać na nerki, wątrobę, podwyższać ciśnienie i osłabiać działanie leków na nadciśnienie, powodować wrzody żołądka i jelit, uszkadzać szpik kostny, czy też nasilają prawdopodobieństwo krwotoków [10]. 

Ogólnie najbezpieczniejszym lekiem przeciwbólowym i przeciwzapalnym jest ibuprofen [11].  Badania wykazały, że u pacjentów obarczonych ryzykiem sercowo-naczyniowym, jeśli istnieje konieczność zastosowania leków przeciwzapalnych, najbezpieczniejszy jest naproksen (np. Aleve) [12]. 

Preparaty łączone na ból głowy

Istnieją na rynku preparaty zawierające połączenie kilku składników aktywnych. Dodatek jednej substancji ma zwiększać działanie drugiej lub uzupełniać jej mechanizm działania. Przykładami takich połączeń na ból głowy są:

• Paracetamol z kofeiną (Apap extra);
• Paracetamol z propyfenazonem i kofeiną (Saridon);
• Kwas acetylosalicylowy z kofeiną (Coffepirine);
• Kwas acetylosalicylowy z kofeiną i etenzamidem (Etopiryna);
• Kwas acetylosalicylowy z paracetamolem i kofeiną (Excedrin MigraStop).

Jak wybrać odpowiednie tabletki na silny ból głowy?

Przede wszystkim należy wziąć pod uwagę choroby przewlekłe, które mamy, aby dobrać bezpieczny dla nas lek. U osób z nadciśnieniem, astmą, niewydolnością nerek czy wątroby, biorących leki przeciwzakrzepowe, cierpiących na chorobę wrzodową przewodu pokarmowego, leki z grupy przeciwbólowych i przeciwzapalnych są raczej niewskazane. Ponadto, niektórzy pacjenci mogą też być uczuleni na tę grupę leków. Warto wtedy sięgnąć po paracetamol lub jego połączenia, bądź ewentualnie wybrać leki przeciwzapalne obarczone najmniejszym ryzykiem efektów ubocznych i interakcji (w pierwszej kolejności ibuprofen) oraz stosować je w niskiej dawce. 

Powinniśmy też wiedzieć, czy ból głowy, którego doświadczamy, to migrena czy też zwykły napięciowy ból głowy, bądź też jeszcze inny rodzaj bólu. Kiedy mamy wątpliwości, a nasze dolegliwości są częste lub dotkliwe, warto skonsultować się z lekarzem. Przy odpowiedniej diagnozie łatwiej nam będzie wybrać skuteczne leczenie. Przykładowo, migrenowy ból głowy może być oporny na klasyczne leki.

Jaka jest odpowiednia kolejność sięgania po leki w razie bólu głowy? 

Warto też wziąć pod uwagę, że każdy ma nieco inną wrażliwość na działanie leków i dopiero doświadczalnie pokazuje, które leki najlepiej na nas działają. Warto zacząć stosować najpierw najbezpieczniejsze z nich, czyli w pierwszej kolejności – paracetamol. Należy też pamiętać o maksymalnej jednorazowej dawce paracetamolu, która u osób dorosłych wynosi 1000 mg. Jeśli jedna tabletka (500 mg) nie przynosi oczekiwanej ulgi, warto zastosować dawkę 1000 mg (2 tabletki). 

Dopiero jeśli paracetamol w maksymalnej jednorazowej dawce nie będzie nam pomagać, możemy spróbować połączenia paracetamolem z innymi substancjami  lub jeśli nie mamy przeciwwskazań – ibuprofen. W dalszej kolejności można zastosować ewentualnie inne substancje z grupy leków przeciwzapalnych. W razie nieskuteczności, kolejno można sięgnąć po połączenia leków przeciwzapalnych z innymi substancjami (np. Coffepirine). Warto pamiętać, że jednorazowa maksymalna dawka ibuprofenu dla osoby dorosłej to 400 mg, zatem jeśli jedna kapsułka czy tabletka o mocy 200 mg będzie niewystarczająca do złagodzenia bólu, warto wypróbować dawkę 400 mg, zanim sięgniemy po silniejszy środek. 

Jakie leki na silny ból głowy dostaniesz w aptece?

Na rynku dostępne jest bardzo wiele różnych preparatów przeciwbólowych w postaci tabletek czy kapsułek z różnymi substancjami czynnymi bądź ich połączeniami.  Poniżej wymieniono przykładowe produkty wskazane w leczeniu bólów głowy wraz z charakterystycznymi cechami.

Podsumowanie

Ból głowy jest bardzo częstą dolegliwością dotykającą wielu pacjentów. Składa się na niego “zwykły” napięciowy ból głowy, migrena oraz inne, rzadsze rodzaje. Jeśli często doświadczamy bólu głowy o nasileniu umiarkowanym do silnego, warto skonsultować się z lekarzem w celu diagnozy. Łagodny do umiarkowanego ból głowy, występujący sporadycznie może być leczony samodzielnie preparatami dostępnymi w aptece. W doborze produktu należy wziąć pod uwagę choroby towarzyszące, a w razie wątpliwości warto zapytać o radę farmaceutę.

Jakie są rodzaje chłoniaków?

Chłoniaki nie są jednolitą grupą. Wyróżnia się ich kilka rodzajów, a przede wszystkim:

• Chłoniak Hodgkina;
• Chłoniak grudkowy;
• Chłoniak strefy brzeżnej;
• Chłoniak z komórek płaszcza (czyli strefy zewnętrznej grudki chłonnej);
• Chłoniak rozlany z dużych komórek B;
• Chłoniak Burkitta;
• Chłoniaki z obwodowych limfocytów T.

Jakie są objawy chłoniaków?

Objawy chłoniaków bywają niespecyficzne. Najczęstszym objawem chłoniaków są powiększone, niebolesne węzły chłonne wyczuwalne na szyi, pod pachami, w pachwinach lub w innych okolicach ciała. Ich średnica przekracza 1 cm, nie reagują na leczenie przeciwbakteryjne i przeciwzapalne przez okres nie dłuższy niż 2-3 tygodnie. Co charakterystyczne, powiększeniu węzłów chłonnych nie towarzyszą objawy stanu zapalnego takie jak ból, tkliwość czy zaczerwienienie. Należy jednak mieć na uwadze, że w znakomitej większości przypadków powiększenie ww. chłonnych oznacza fizjologiczną reakcję układu odpornościowego na lokalny proces zapalny lub infekcję. Inne objawy chłoniaków to m.in.:

• stany podgorączkowe lub gorączka, pojawiające się w różnych porach dnia;
• osłabienie;
• zlewne poty nocne;
• chudnięcie;
• swędzenie skóry;
• bóle kości;
• kaszel i infekcje górnych dróg oddechowych oraz płuc;
• duszność, nietolerancja wysiłku;
• powiększenie wątroby i śledziony;
• zaburzenia czynnościowe ze strony układu pokarmowego.

W 30-50% przypadków choroba może rozpoczynać się w umiejscowieniach pozawęzłowych, takich jak żołądek, migdałek, szpik kostny, jelito, jądro, jajnik, mózgowie, skóra. Chłoniak może również objawiać się podwyższeniem liczby białych krwinek we krwi i jest to tzw białaczkowa postać niektórych chłoniaków o niskim stopniu złośliwości. Często chorzy nie mają żadnych objawów ogólnych i czują się zupełnie dobrze.

Jak diagnozuje się chłoniaki?

Diagnostyka chłoniaków nie jest łatwa, ponieważ objawy chłoniaków są niespecyficzne i przypominają przeziębienie. Zazwyczaj pacjent zgłasza się do lekarza z powodu powiększonych węzłów chłonnych oraz powiększenia wątroby lub śledziony widocznym w badaniu USG. Często towarzyszą temu inne, wymienione wyżej objawy, a w badaniu morfologii krwi obwodowej można stwierdzić niedokrwistość czy małopłytkowość. Jednakże w wielu przypadkach morfologia krwi może być prawidłowa, co utrudnia diagnostykę.

Same objawy nie wystarczą do postawienia rozpoznania. W każdym przypadku rozstrzygające jest badanie histopatologiczne. W tym celu koniecznie trzeba pobrać cały węzeł chłonny lub fragment zajętego narządu, który następnie jest oceniany w zakładach patomorfologii. Jako metoda uzupełniająca zastosowanie ma również trepanobiopsja szpiku kostnego – czyli pobierania fragmentu kości razem ze szpikiem kostnym do badania histopatologicznego. W celu oceny stadium zaawansowania chłoniaka oraz uwidocznienia  wszystkich zmian węzłowych i pozawęzłowych stosuje się techniki obrazowe – przeglądową tomografię komputerową całego ciała z kontrastem oraz badanie PET/CT (tomografia pozytonowa) z wykorzystaniem radiofarmaceutyku – glukozy powiązanej z izotopem fluoru.

Jak leczyć chłoniaki?

Leczenie chłoniaków zależy od wielu czynników, takich jak rodzaj chłoniaka, jego stadium, a także wieku i ogólnego stanu zdrowia pacjenta. W planowaniu leczenia pacjenta z chłoniakiem uczestniczy interdyscyplinarny zespół specjalistów różnych dziedzin: lekarzy – m.in. hematolog lub onkolog, radiolog, patolog, radioterapeuta, oraz dodatkowo również pielęgniarka, dietetyk, fizjoterapeuta oraz psycholog. W procesie leczenia chłoniaków, w zależności od rodzaju i zaawansowania choroby, stosowane są: chemioterapia, sterydoterapia, radioterapia, przeszczep komórek macierzystych, terapie biologiczne oraz w ostatnim czasie również terapia CAR-T (terapia wykorzystująca zmodyfikowane genetycznie limfocyty T). Zabiegi operacyjne stosuje się bardzo rzadko, zazwyczaj tylko wtedy, gdy guz jest łatwo dostępny. W trakcie leczenia stosuje się jedną lub kilka metod terapeutycznych jednocześnie.

Rodzaje leczenia:

• Chemioterapia – leki antynowotworowe podawane dożylnie lub doustnie, które atakują komórki nowotworowe w całym organizmie. Chemioterapia jest często stosowana jako główna metoda leczenia, zwłaszcza w chłoniakach agresywnych.
• Immunoterapia: wykorzystuje naturalne mechanizmy obronne organizmu w walce z nowotworami. Przykłady immunoterapii stosowanych w leczeniu chłoniaków to m.in. przeciwciała monoklonalne, ale także leki immunomodulujące, inhibitory punktu kontrolnego i terapie komórkowe, w tym stosowanie genetycznie zmodyfikowanych limfocytów T (CAR-T).
• Przeszczep krwiotwórczych komórek macierzystych – metoda może być rozważane w przypadku niektórych rodzajów chłoniaków, jest poprzedzona wysokodawkowaną chemioterapią. Dawcą komórek macierzystych może być pacjent (przeszczep autologiczny) lub dawca dopasowany pod względem zgodności tkankowej HLA (przeszczep allogeniczny).
• Leki ukierunkowane molekularnie (celowane, spersonalizowane) – wykorzystuje leki skierowane bezpośrednio przeciwko specyficznym cechom komórek nowotworowych, szczególnie gdy znane są zaburzenia genetyczne odpowiadające za nadmierną proliferację lub akumulację komórek nowotworowych.
• Radioterapia – wykorzystuje promieniowanie jonizujące do niszczenia komórek nowotworowych. Stosuje się ją w przypadku chłoniaków ograniczonych do jednego obszaru lub w celu złagodzenia objawów.

Warto pamiętać, że niektóre typy chłoniaków rozwijają się powoli, dlatego lekarz może zaproponować odroczenie leczenia do chwili, gdy choroba zacznie wywoływać odczuwalne objawy widoczne również w wynikach badań. W każdym przypadku warto omówić wszystkie wątpliwości dotyczące leczenia z lekarzem, który powinien wziąć pod uwagę zdanie Pacjenta.

Gdzie szukać pomocy?

Istnieje wiele organizacji pacjenckich, zajmujących się tematyką chłoniaków. Jedną z nich jest Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg”.

Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg” to Organizacja Pożytku Publicznego, która skupia osoby pragnące pomagać pacjentom z rozpoznanymi chorobami układu limfatycznego – zarówno tym zdiagnozowanym, jak i tym, którzy ukończyli leczenie. Od 15 lat działają na rzecz pacjentów i ich bliskich. Organizują zbiórki krwi. Stale poszerzają wiedzę na temat nowości w świecie hematologii nie tylko w Polsce, ale też na świecie. 

Autor: Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Chłoniaki “Przebiśnieg”

Leiszmanioza jest wywoływana przez pierwotniaki z rodzaju Leishmania, które co prawda w Polsce nie występują, ale mogą występować przypadki tej choroby przywleczone z zagranicy. Po zakażeniu organizmu tymi pierwotniakami  zarażają one białe krwinki (makrofagi), przez co dochodzi do rozsiewu patogenu do kluczowych organów, takich jak wątroba, śledziona czy szpik kostny [1].

Leiszmanioza u ludzi. Czy leiszmanioza jest zaraźliwa?

Wektorem tej choroby są komary, a ludzi czy zwierzęta są jedynie jej rezerwuarem. Dlatego do zakażenia człowieka najczęściej poprzez ukąszenie zakażonego komara lub zgniecenia i wtarcia go do rany. Zakażenie bez tego wektoru możliwe jest jedynie poprzez transfuzję krwi lub narkotyków dożylne oraz mogą być przekazane z matki na płód [2].

Leiszmanioza — objawy. Po czym rozpoznać chorobę?

Należy pamiętać, że okres inkubacji choroby jest długi i może wynosić od kilku tygodni do nawet kilku miesięcy. Dlatego objawy mogą się pojawić nawet długo po np. powrocie z egzotycznej wycieczki, gdzie nastąpiło do ugryzienia przez zainfekowanego komara. Jakie są jednakże objawy tej choroby [3]?

Leiszmanioza skórna

W przypadku odmiany leiszmaniozy skórnej (owrzodzenie z Aleppo) po kilku tygodniach zaczynają pojawiać się zmiany skórne. Najczęściej dotyczą one odsłoniętych części kończyn oraz twarzy. Z reguły pierwszym objawem jest pojawienie się czerwonej grudki (o średnicy ok 2 cm), która następnie przyjmuje postać owrzodzenia z uniesionymi brzegami, wysiękiem surowiczym albo centralną martwicą czy strupami. Powiększone są również węzły chłonne. Zmiany skórne najczęściej samoistnie się goją w przeciągu kilku miesięcy, ale mogą pozostawić blizny [1,3].

Leiszmanioza skórno-śluzówkowa

W postaci skórno-śluzówkowej również początkowo obserwuje się zmiany skórne. Jednak po pewnym czasie, nawet po wielu latach, mogą zajść zmiany zapalno-wrzodziejące błony śluzowej górnych dróg oddechowych. Objawia się to niedrożnością i krwawieniem z nosa, która przechodzi w bolesne owrzodzenia błon śluzowych oraz zniszczeniem tkanek krtani, warg czy nosa. W konsekwencji może to doprowadzić nawet do kalectwa, dlatego nigdy nie można lekceważyć zakażenia leiszmaniozą [2,3].

Leiszmanioza trzewna

Zdecydowanie najgroźniejszą postacią leiszmaniozy jest jednak jej odmiana trzewna. Jej okres inkubacji wynosi od 3 do 6 miesięcy, ale objawy mogą nie występować nawet latami. Zdarzają się jednak również przypadki, gdzie objawy występują dosyć szybko po zakażeniu i są bardzo ostre. Do najczęściej występujących objawów należą gorączka, biegunka, znaczne osłabienie, a nawet wyniszczenie organizmu oraz pojawiający się ciemniejszy odcień skóry. Może wystąpić m.in. powiększenie węzłów chłonnych, śledziony, wątroby, mogą pojawić się obrzęki czy płyn w jamie brzusznej. Co ważne, nieleczona leiszmanioza trzewna prowadzi do zgonu nawet 95% pacjentów w ciągu 2 lat, dlatego warto rozpocząć leczenie niezwłocznie, aby zwiększyć jak najbardziej szanse na wyzdrowienie [1,2].

Profilaktyka leiszmaniozy. Jak uniknąć zachorowania?

Ponieważ leczenie leiszmaniozy jest niezwykle skomplikowane, a objawy zagrażają życiu, warto zastosować działania profilaktyczne w przypadku podróży do regionów zagrożonych występowaniem tego pasożyta. Profilaktyka polega głównie na ochronie przeciw komarom:

• odpowiednia odzież z długimi rękawami, chroniąca jak największą powierzchnię ciała;
• moskitiery w oknach czy nad łóżkiem;
• repelenty zawierające DEET lub ikarydynę np. Muga;
• unikanie miejsc powszechnego występowania komarów (zbiorniki wodne, podmokłe tereny, itd) szczególnie od zmierzchu do świtu [1,3].

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie leiszmaniozy?

Leczenie leiszmaniozy  powoduje jedynie remisję jej objawów. Jego skuteczność zależy jednak od postaci choroby. W najłagodniejszej odmianie skórnej w ciągu roku nawet u 90% pacjentów dochodzi do wygojenia się powstałych ran. W przypadku zajęcia błon śluzowych, mimo leczenia, u wielu pacjentów może dojść do oszpecenia i kalectwa.

Z kolei najtrudniejsza w leczeniu leiszmanioza trzewna, niestety prowadzi do zgonów większości pacjentów. Ponieważ u pacjentów, u których występują niedobory odporności często dochodzi do reaktywacji objawów leiszmaniozy, najprawdopodobniej nie jest ona usuwana całkowicie z organizmu [1,3].

Leiszmanioza — leczenie. Jak wygląda terapia?

Leiszmanioza jest chorobą pasożytniczą rzadko rozpoznawaną w Polsce, a co gorsze, jej obraz kliniczny bywa bardzo zróżnicowany. Lekarze pierwszego kontaktu, do których najczęściej zwracają się zaniepokojeni pacjenci, muszą pamiętać, by uwzględniać ją u chorych obciążającym wywiadem dotyczącym podróży w tropikalne regiony. Lekarze POZ mogą nie znać zalecanych schematów leczenia, dlatego powinni jak najszybciej skierować takich pacjentów do poradni medycyny tropikalnej. Leczenie odbywa się zawsze pod kontrolą specjalistycznych poradni chorób tropikalnych, za pomocą silnych leków dostępnych na receptę. Należy bezwzględnie przestrzegać zaleceń lekarza, które mogą różnić się w zależności od zdiagnozowanego typu leiszmaniozy. W tym celu mogą być stosowane m.in.:

• dożylnie stiboglukonian sodu np. Pentostam;
• ketokonazol w postaci tabletek np. Oronazol;
• itrakonazol w kapsułkach np. Orungal;
• flukonazol w kapsułkach np. Flucofast;
• dapson w tabletkach np. Disulone;
• liposomalna amfoterycyna B w zastrzykach np. Ambisome [4].

Podsumowanie

Leiszmanioza stanowi duży problem dla pacjentów, jak i lekarzy na całym świecie. Jej prawidłowa diagnoza i skuteczne leczenie jest niezwykle trudne. Jej całkowite wyleczenie, a w szczególności postaci trzewnej, jest w chwili obecnej, dla większości pacjentów, niemożliwe. Jednakże coraz lepsze poznanie tej choroby i poszukiwanie coraz to nowszych leków daje nadzieję na więcej rozwiązań w przyszłości. Póki co jednak, warto w szczególności pamiętać o znaczeniu profilaktyki i edukacji, które pełnią kluczową rolę w zapobieganiu rozprzestrzeniania się leiszmaniozy.

Chemioterapetyki dzielimy na swoiste i nieswoiste. Te pierwsze hamują moment podziału pojedynczej komórki na dwie identyczne komórki potomne. Chemioterapeutyki nieswoiste wpływają na komórki we wszystkich fazach ich cyklu.

Istnieje też coś takiego jak terapia ukierunkowana molekularnie. Jej zadaniem jest blokować sygnały, które są inicjatorem do wzrostu komórek nowotworowych. Również jej rolą jest zaburzać działanie czynników aktywujących przemianę komórki zdrowej w nowotworową. Terapia ukierunkowana może być stosowana samodzielnie lub można ją połączyć z tradycyjną chemioterapią.

Chemię możemy też podzielić na “białą”, “czerwoną” i “żółtą”.

Chemioterapia czerwona

Nazwa jest związana z kolorem roztworu wlewu. “Czerwona” to ta najbardziej inwazyjna, najmocniejsza, daje największe skutki uboczne.

Chemioterapia biała

“Biała” jest często stosowana później, po czerwonej, często można stosować ją częściej i dłużej.

Chemioterapia żółta

Chemia “żółta” jest stosowana w leczeniu raka piersi jako leczenie uzupełniające. Chemioterapia paliatywna dotyczy osób, które prawdopodobnie będą leczone do końca życia.

Ile trwa chemioterapia?

Chemioterapię podajemy w cyklach, pomiędzy którymi są 2 do 4-tygodniowe przerwy. Może być kilka cyklów, zwykle 3 do 6. Dawki są dobierane indywidualnie, do wagi ciała. Pacjent przed podaniem chemioterapii jest kierowany na badania krwi. Na ich podstawie podejmowana jest decyzja, czy organizm pacjenta jest wystarczająco silny, aby dostać chemioterapię. Lek musi być z jednej strony odpowiednio silny, ale z drugiej strony ma powodować jak najmniej skutków ubocznych.

Jak wygląda podanie chemioterapii?

Droga podania chemioterapii może być różna — doustna, dożylna lub do jam ciała. Również czas podania może trwać krótko albo wiele godzin.

fot. Canva

Jakie są skutki uboczne chemioterapii?

Ponieważ chemioterapia wpływa na komórki dzielące się, jej skutki uboczne dotyczą tych narządów i tkanek, gdzie te podziały przebiegają najszybciej. Częstym objawem jest wypadanie włosów. Zmiany dotyczą też błony śluzowej — uszkodzenia, nadżerki w jamie ustnej, ale też w jelitach, co może powodować biegunki. Uszkodzenie szpiku kostnego widać mocno w wynikach morfologii, objawiających się anemią, obniżoną ilością leukocytów czy płytek krwi. Proces regeneracji trwa przynajmniej kilka tygodni. Często pojawiają się wymioty (najczęściej po cisplatynie, cyklofosfamidzie i dakarbazynie), zaburzenia smaku oraz ogólne osłabienie, gorączka, bóle głowy, zaburzenia czucia. Często pojawiają się też zaburzenia płodności. Wraz z problemami z połykaniem może się pojawić brak apetytu i w efekcie niedożywienie.

Jak wygląda żywienie pacjenta w trakcie chemioterapii?

Aby lepiej przygotować się do chemioterapii, ważne jest odpowiednie odżywienie organizmu pomiędzy cyklami. Celem żywienia jest zmniejszenie skutków ubocznych chemioterapii oraz takie przygotowanie pacjenta, aby jak najlepiej zniósł chemioterapię. Niewskazane jest głodzenie, gdyż niedożywienie w przebiegu nowotworu daje ogromne ryzyko pogorszenia i powikłań. Należy też bardzo ostrożnie podejść do suplementacji, gdyż polecane w internecie preparaty mogą negatywnie wpłynąć na działanie leków przeciwnowotworowych. Najlepiej skorzystać z porady dietetyka, który ukończył dedykowane studia i specjalizuje się w żywieniu chorych onkologicznych. Taka osoba podpowie też, co zrobić, gdy pojawią się trudności z jedzeniem czy zaburzenia przewodu pokarmowego, jak wymioty, nudności czy biegunki (80% pacjentów stosujących fluorouracyl i inotekan ma biegunki).

Suplementacja w trakcie podawania chemioterapii

Wszystkie suplementy należy skonsultować z lekarzem onkologiem. Wiele środków wchodzi w interakcję z lekami przeciwnowotworowymi. Mogą nasilić toksyczność lub osłabić efekt działania chemioterapii. Modne w internecie suplementacje często są niepotwierdzone naukowo i mogą spowodować więcej szkody niż pożytku.

Podsumowanie

Chemioterapia to po prostu leczenie lekami przeciwnowotworowymi. Leki te mają różną drogę i czas podania. Podawane są w cyklach o różnej długości, w dawkach dostosowanych do pacjenta. Chemioterapia bardzo obciąża organizm, dlatego ważne jest odpowiednie żywienie pacjenta. Ma ono na celu wzmocnić organizm pomiędzy cyklami oraz osłabić działania niepożądane terapii. Szczególnie przestrzec należy przez nieprzemyślaną suplementacją, która może osłabić leczenie lub pogorszyć stan pacjenta. Zarówno leczenie, jak i żywienie warto skonsultować z lekarzem onkologiem, a także z dietetykiem specjalizującym się w żywieniu w onkologii.

Anemia to inaczej niedokrwistość. Dolegliwość charakteryzuje się obniżeniem poziomu hemoglobiny w organizmie. Może przebiegać z towarzyszącą zmniejszoną ilością czerwonych krwinek, ale nie jest to reguła. Hemoglobina jest białkiem, który występuje w czerwonych krwinkach. Białko to odpowiedzialne jest za transport tlenu po całym organizmie [1].

Kiedy mówimy o anemii?

Anemię diagnozujemy, kiedy w wynikach laboratoryjnych poziom hemoglobiny u dzieci powyżej 15. roku życia i dorosłych spada do wartości:

• u mężczyzn poniżej 13 g/dl
• u kobiet poniżej 12 g/dl [1]

Jakie są przyczyny niedokrwistości, czyli anemii?

Do przyczyn anemii należą:

• zbyt niska produkcja hemoglobiny.

Czerwone krwinki zawierające hemoglobinę są produkowane w szpiku kostnym. Najczęstszą przyczyną ich niedoboru jest brak substancji niezbędnych do produkcji, takich jak kwas foliowy, żelazo, witamina B12. Innym powodem może być zaburzenie funkcji szpiku kostnego. Wtedy ilość składników jest wystarczająca, a mimo to krwinki nie są produkowane.

• utrata czerwonych krwinek.

Anemia może być spowodowana nagłą utratą dużej ilości krwi, na przykład w wyniku wypadku, lub rozpadem krwinek na skutek ich nieprawidłowej budowy, lub działania leków. Do leków, które mogą powodować zaburzenia hematologiczne, należą leki cytostatyczne, immunosupresyjne czy też niesteroidowe leki przeciwzapalne dostępne bez recepty [1].

Dobry lek na anemię bez recepty — jaki wybrać?

Anemia jest groźnym stanem dla każdego człowieka. W skrajnych przypadkach grozi nawet śmiercią. W związku z tym niezwykle istotne jest wdrożenie odpowiedniej terapii. Najistotniejsza jest diagnostyka przyczyn wystąpienia anemii. Tylko prawidłowa diagnoza może wskazać, jakie leki na anemię można podać. W leczeniu każdego rodzaju anemii dąży się do eliminacji przyczyny jej wystąpienia. Do najczęściej występujących niedokrwistości, które leczymy lekami dostępnymi zarówno na receptę jak i bez należą:

Niedokrwistość z niedoboru żelaza

W przypadku jej wystąpienia stosujemy preparaty zawierające żelazo. Są one dostępne zarówno na receptę jak i bez. Dobry lek na anemię bez recepty będzie charakteryzował się formą dwuwartościową żelaza, która ma szansę się wchłonąć. W organizmie utlenia się do formy trójwartościowej, która wchłania się bardzo słabo. W celu zapobiegnięcia temu procesowi do preparatów z żelazem dodaje się witaminę C, która hamuje proces przemiany żelaza. Witamina C jest zawarta w preparatach Biofer Folic, Olimp Chela-Ferr Forte, czy Szelazo SR. Jeśli w składzie nie ma witaminy C, zaleca się jej dodatek przy zażywaniu. Bardzo popularnym lekiem bez recepty zawierającym samo żelazo jest Ascofer.

W wyniku suplementacji żelaza często dochodzi do dolegliwości układu pokarmowego. Niestety jest to całkowicie naturalne, w celu złagodzenia objawów można stosować żelazo po posiłku. Co prawda obniża to jeszcze bardziej wchłanianie, aczkolwiek dolegliwości żołądkowe często są przyczyną niestosowania się pacjentów do zaleceń i tym samym braku efektów terapeutycznych [1,2,3].

Niedokrwistość megaloblastyczna

Występuje na skutek niedoboru witaminy B12 i/lub kwasu foliowego. Warto skupić się na przyczynie wystąpienia niedoboru i jej eliminacji. Dodatkowo podaje się doustnie, lub w iniekcjach brakujące elementy.

Witamina B12 w suplementach diety i lekach najczęściej występuje w formie cyjanokobalaminy, czyli stosunkowo dobrze przyswajalnej postaci. Mimo to jej wchłanianie zachodzi jedynie w ograniczonym stopniu. Z tego względu zawartość witaminy B12 w preparatach często znacznie przekracza dzienne normy spożycia. Dzienne zapotrzebowanie osoby dorosłej wynosi 2,4 μg/dobę. W dostępnych preparatach obserwujemy między innymi następujące dawki:

• 1000 μg — Vitaminum B12 Energamma (lek)
• 700 μg — Olimp B12 MAX
• 500 μg — Olimp B12 Forte
• 250 μg — Molekin B12
• 100 μg — DiaB12
• 10 μg — Witamina B12 Polfa Łódź, MAX VitaB12
• 5 μg — Vegevit B12 [1,4,5].

Dieta w anemii. Co jeść, aby zwiększyć poziom hemoglobiny?

Dieta w anemii powinna być bogata w składniki odżywcze, które pomagają zwiększyć poziom hemoglobiny i czerwonych krwinek, zwłaszcza jeśli anemia jest spowodowana niedoborem żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego. Oto ogólne zalecenia dotyczące diety w anemii.

1. Żelazo: Produkty bogate w żelazo powinny być częścią diety osób z niedokrwistością spowodowaną niedoborem żelaza. Źródła żelaza hemowego (łatwiej przyswajalnego przez organizm) to mięso, drób i ryby. Żelazo niehemowe (trudniej przyswajalne) znajduje się w produktach roślinnych, takich jak rośliny strączkowe (np. fasola, soczewica), ziarna pełnoziarniste, orzechy i nasiona. Aby zwiększyć przyswajalność żelaza niehemowego, można spożywać je w towarzystwie produktów bogatych w witaminę C (np. pomarańcze, kiwi, truskawki).
2. Witamina B12: Jeśli niedokrwistość wynika z niedoboru witaminy B12, warto spożywać produkty zwierzęce, takie jak mięso, ryby, jaja i produkty mleczne, które są bogatym źródłem tej witaminy.
3. Kwas foliowy: Kwas foliowy (folacyna) jest ważny w produkcji czerwonych krwinek. Produkty bogate w kwas foliowy to m.in. warzywa liściaste (szpinak, boćwina, sałata), brokuły, cytrusy, orzechy i nasiona, a także produkty zbożowe wzbogacone w ten składnik (np. chleb pszenny wzbogacony w kwas foliowy).
4. Witaminy i minerały: Upewnij się, że dostarczasz organizmowi odpowiednią ilość witamin i minerałów, zwłaszcza witaminy C (pomaga we wchłanianiu żelaza) oraz witamin grupy B, które są ważne dla produkcji czerwonych krwinek.
5. Unikaj potencjalnych inhibitorów: Ogranicz spożycie herbaty i kawy podczas posiłków, ponieważ zawierają one substancje, które mogą hamować wchłanianie żelaza. Unikaj również nadmiernego spożycia białka sojowego, które może hamować wchłanianie witaminy B12.

Jeśli masz anemię, zawsze najlepiej jest skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem, aby dostosować dietę do swoich indywidualnych potrzeb. Leczenie niedokrwistości może również wymagać suplementacji żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, w zależności od przyczyny i stopnia niedokrwistości. Regularne badania krwi pomogą monitorować postępy w leczeniu.

Nowotwór jest nieprawidłową tkanką, która powstaje na skutek niekontrolowanego namnażania się komórek nowotworowych. Dzieje się tak w przeciwieństwie do komórek zdrowych, które dzielą się w sposób kontrolowany. Z kolei „rakiem” określa się w medycynie jedynie złośliwe nowotwory nabłonkowe. Postępujący nowotwór złośliwy prowadzi do wyniszczenia organizmu pacjenta, dodatkowo pogłębia je zmniejszony apetyt pacjenta i stosowanie chemioterapii [1].

Dlaczego pacjenci nowotworowi mają obniżony apetyt?

W trakcie leczenia nowotworu, pacjenci często skarżą się na obniżony apetyt z kilku powodów:

• nowotwór zaburza wydzielanie peptydów, które w normalnych warunkach zwiększają apetyt;
• dodatkowo tkanki nowotworowe wytwarzają ketony i mleczany, a organizm wytwarza duże ilości cytokin prozapalnych, które również obniżają apetyt;
• chorzy najczęściej mają zaburzone zmysły węchu i smaku, co niejednokrotnie prowadzi do jadłowstrętu;
• cytostatyki często prowadzą do wielu problemów związanych z układem pokarmowym, co znacznie hamuje łaknienie [1,2].

Jak długo regeneruje się organizm po chemioterapii?

Cytostatyki niestety mają bardzo szerokie spektrum działania. Niszczą nie tylko zmienione chorobowo komórki nowotworowe, ale również zdrowe komórki organizmu. Najczęściej najgorszy wpływ mają na szpik kostny pacjenta, dlatego bardzo ważne jest, aby podjąć wszelkie działania, które mogą pomóc wzmocnić organizm pacjenta i przyspieszyć jego regenerację. Nie da się jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, ile czasu potrzebuje organizm na regenerację po chemioterapii. Zmęczenie po przyjęciu chemioterapii trwa najczęściej maksymalnie kilka dni, włosy, w zależności od długości, odrosną w przeciągu kilku miesięcy, ale sprawność organizmu może powracać znacznie dłużej [1,3].

Preparaty wzmacniające po chemioterapii. Co kupisz w aptece?

Bardzo ważne jest zachowanie odpowiedniej diety, bogatej w składniki odżywcze i witaminy, które pomogą zregenerować wyniszczony przez chemioterapię organizm. W przypadku problemów z ułożeniem takiej diety, po pomoc można udać się do dietetyka. Są jednak przypadki, gdy pacjent nie jest w stanie sam przyjmować posiłków lub spożywa ich na tyle mało, że potrzebna jest suplementacja. W takich przypadkach najlepiej sprawdzi się specjalna żywność dostępna w aptekach.

Jej przykładowe preparaty to:

Nutridrink Protein płyn 4 x 125 ml

• jest dostępny w 8 smakach: neutralnym, owoców tropikalnych i imbiru, czerwonych owoców, owoców leśnych, waniliowym, truskawkowym, mokki oraz brzoskwinia-mango;
• zaleca się stosowanie 2 butelek produktu dziennie przez co najmniej 14 dni;
• butelkę powinno się pić stopniowo przez ok. 30 minut, można ją również dodawać bezpośrednio do potraw;
• 1 butelka Nutridrink Protein to ok. 300 kcal, dostarcza dużej ilości energii i składników odżywczych [4].

Resource Protein płyn 4 x 200 ml

• w ofercie jest 5 smaków: czekoladowy, morelowy, truskawkowy, owoce leśne i wanilia;
• jako uzupełnienie diety stosuje się od 1 do 3 butelek dziennie;
• może być stosowany od 3 roku życia;
• butelka dostarcza ok. 250 kcal, w tym 18,8 g białka [5].

Supportan Drink płyn 4 x 200 ml

• można nabyć następujące smaki: owoce tropikalne, cappuccino, czekolada, ananas-kokos;
• w celu żywienia uzupełniającego stosuje się 2 butelki dziennie, a  w żywieniu całkowitym: < 5 butelek na dobę;
• 1 butelka zawiera ok 300 kcal i jest stosowana jako kompletna, wysokoenergetyczna dieta specjalistyczna, bogata w białko i tłuszcze [6].

Kiedy powinno się wprowadzić tego typu produkty żywieniowe?

Standardy żywienia pozajelitowego i dojelitowego z 2018 roku wskazują warunki, kiedy należy rozważyć wprowadzenie dodatkowego żywienia pacjenta;

• wskaźnik masy ciała (BMI) jest nie większy niż 18,5 kg/m2 (18-65 lat) lub 20 kg/m2 65+ lat);
• jeżeli pacjent niezamierzenie utracił więcej niż 6 kg (co stanowi ponad 10% masy ciała) w ciągu ostatnich 6 miesięcy lub więcej niż 3 kg (stanowiące ponad 5% masy ciała) w ciągu ostatnich 3 miesięcy;
• jeśli nie przyjmuje on pożywienia przez 3 dni lub je zdecydowanie mniej przez ostatnie 10 dni;
• w skali SGA pacjent ma stopień B lub wyższy niż 3 punkty (wynik w skali NRS 2002) [3].

Jakie witaminy po chemioterapii?

Trzeba pamiętać, że nadmiar witamin i mikroelementów może być szkodliwy dla organizmu. Nawet przedawkowanie powszechnie uważanej za niegroźną witaminy C (niektórzy uważają, że jej duże dawki mogą leczyć raka, a w rzeczywistości może zaszkodzić) może doprowadzić do kamicy układu moczowego. Z kolei przedawkowanie witaminy A może uszkodzić wątrobę. Dlatego w przypadku osłabionych pacjentów onkologicznych nie warto samemu eksperymentować z suplementacją witamin, bez konsultacji z lekarzem.

Onkolog będzie najlepiej wiedział, których witamin potrzebuje pacjent w danym momencie. Oczywiście w większości przypadków, po chemioterapii występują niedobory witamin i warto wspomóc organizm. Najczęściej brakuje witamin A, B, C, D oraz E. Często zaburzone są również poziomy żelaza, magnezu czy potasu. Nie powinno się jednak samemu wybierać preparatów, bo może to przynieść więcej szkody, niż pożytku, dlatego najlepiej zacząć od spożywania ich w diecie. Szczególnie bogatymi w witaminy i minerały produktami są m.in. buraki, marchew, pietruszka, pomidory, dynia, jarmuż, szpinak czy natka pietruszki [2].

Podsumowanie

Chemioterapia, wraz z chorobami nowotworowymi, często doprowadza do osłabienia lub wręcz wyniszczenia organizmu chorego. Z tego względu wielu pacjentów oraz ich rodziny chciałoby zrobić wszystko, aby wzmocnić takiego pacjenta. Niestety nie powstał cudowny środek, który będzie w stanie natychmiast podreperować zdrowie pacjenta.

Łykanie witamin i minerałów bez sprawdzenia, które są potrzebne, może mieć wręcz odwrotny skutek i zaszkodzić choremu. Z tego względu warto skonsultować się z lekarzem, który może wykonać badania i określić, których składników brakuje.

Warto jednak zadbać o te niedobory wprowadzając jednocześnie odpowiednią dietę. Sytuacja ma się nieco inaczej w przypadku preparatów odżywczych. Pacjenci onkologiczni często mają zmniejszone łaknienie i nie dostarczają organizmowi potrzebnych składników wraz z dietą. Warto sięgnąć wtedy po preparaty typu Nutridrink. Oczywiście również i tutaj warto porozmawiać z lekarzem, aby pacjent miał jak najlepiej zbilansowaną dietę, bogatą we wszystkie niezbędne witaminy i składniki mineralne.

Główną funkcją kości jest tworzenie biernego napędu ruchu wspierającego mięśnie. Są one podporą mechaniczną całego ciała, są rusztowaniem nadającym odpowiedni kształt. Dodatkowo kości pełnią funkcję ochronną dla narządów wewnętrznych, np. żebra chronią płuca oraz serce, czaszka — mózg, a kręgosłup — rdzeń kręgowy. Są one również magazynem soli wapniowych i fosforanowych oraz pełnią pośrednią funkcję krwiotwórczą (powstaje tutaj szpik kostny) [1,2].

Dlaczego kości robią się słabe? Demineralizacja kości

Demineralizacja kości to biologiczny proces, który nasila się wraz z wiekiem. Układ kostny rozwija się do ok. 25 roku życia, czyli kości rosną i zwiększają swoją masę. Następnie, pod wpływem demineralizacji, kości zaczynają tracić wapń i fosfor. Może to być nasilone przez niewystarczająca ilość witaminy D, która kontroluję gospodarkę wapniową organizmu. Demineralizację, a co za tym idzie osłabienie sprawności działania kości, można opóźnić dzięki zbilansowanej diecie, ćwiczeniom oraz unikaniu niektórych używek [2].

Jak spowolnić demineralizację kości?

Aby spowolnić demineralizację kości, należy pamiętać o poniższych aspektach:

• należy stosować dietę bogatą w wapń, witaminę D i składniki odżywcze;
• regularna aktywność fizyczna (jej brak dodatkowo osłabia mięśnie, powodują nadwagę i problemy z chorobami krążenia);
• utrzymanie prawidłowego poziomu witaminy D we krwi poprzez przebywanie na słońcu przez co najmniej kilkanaście minut dziennie lub jej suplementację, w szczególności w okresie jesienno-zimowym;
• unikanie nadmiernych ilości kawy, herbaty i alkoholu oraz palenia tytoniu;
• w przypadku braku zbilansowanej diety warto stosować suplementację makro- i mikroelementów [3].

Co powinny zawierać preparaty na wzmocnienie kości?

Preparaty bez recepty na wzmocnienie kości zawierają zazwyczaj witaminę D i K, a także minerały – głównie wapń. Poniżej opisaliśmy ich funkcję we wzmacnianiu kości i zapobieganiu demineralizacji.

Wapń

Nawet 99% tego pierwiastka w organizmie ludzkim znajduje się kościach i zębach. Znaczny spadek przyswajana wapnia jest obserwowany po 60. roku życia, dlatego osoby starsze powinny w szczególności dbać o dietę bogatą w wapń oraz w razie potrzeby go suplementować. Jest on budulcem kości, zębów i naczyń krwionośnych. Pełni ważne funkcje w procesie krzepnięcia krwi, układu sercowego i regulacji hormonalnej. Z tego względu jest niezbędny do zachowania równowagi wewnętrznej organizmu (homeostazy). Jego niedobór prowadzi do powstawania osteoporozy, czyli podatności organizmu na złamania. Dodatkowo mogą wystąpić problemy z krzepnięciem krwi, zaburzeniami rytmu serca, alergią czy astmą [1].

Witamina D3

Oprócz wapnia kluczową rolę w leczeniu osteoporozy pełni witamina D3. Odpowiedni poziom witaminy D może zapobiegać złamaniom, upadkom i poprawiać gęstość mineralną kości. Jej suplementacja jest szczególnie potrzebna w okresie zmniejszonej ekspozycji na słońce (zima), w lecie powinno dostosować się suplementację do okresu przebywania na słońcu [1].

Witamina K

Witamina K2 korzystnie wpływa na prawidłowe przyswajanie wapnia i korzystnie wpływa na leczenie utraty masy kostnej związanej z wiekiem. Z tego względu często jest łączona z preparatami wapnia i witaminą D, z którą również współpracuje [1,2].

Jaki preparat na wzmocnienie kości wybrać?

Znaczna większość dostępnych bez recepty preparatów na wzmocnienie kości, występuje w postaci tabletek lub kapsułek.

Tabletki na wzmocnienie kości

Tabletki na wzmocnienie kości to m.in.:

Calcium Osteo D3 + K, tabletki

O produkcie

• 1 tabletka zawiera 500 mg wapnia (węglan wapnia) 200 j.m. witaminy D3, 30 mg witaminy K, 5 mg cynku, 10 mg L-lizyny i 1 mg miedzi;
• stosuje się 1 tabletkę dziennie;
• odpowiednia dawka wapnia, ale pozostałe składniki w niewielkiej ilości (w szczególności witamina D3).

Doppelherz Aktiv Mocne kości, tabletki

O produkcie

• 1 tabletka zawiera 600 mg wapnia (węglan wapnia) 600 j.m. witaminy D3 i 15 mg witaminy K;
• osoby dorosłe przyjmują 1 tabletkę dziennie po posiłku;
• zawiera dużą dawkę wapnia, ale zdecydowanie mniejsze ilości witaminy K i D3.

D-Vitum Forte Osteo, tabletki

O produkcie

• 1 tabletka zawiera 300 mg wapnia (węglan wapnia z muszli ostryg) 1000 j.m. witaminy D3 i 37,5 mg witaminy K;
• kobiety powyżej 50 lat powinny stosować 2 tabletki dziennie podczas posiłku;
• optymalne dawki wapnia, witaminy D3 i K.

Molekin Osteo, tabletki

O produkcie

• 1 tabletka zawiera 300 mg wapnia (węglan wapnia z wodorostów morskich), 1000 j.m. witaminy D3 i 37,5 mg witaminy K;
• należy przyjmować maksymalnie do 2 tabletek na dobę podczas posiłku;
• zawiera wapń, witaminę K i D3 w odpowiednich dawkach, przy dawkowaniu 2 tabletek na dobę podczas posiłku powinien pokryć zapotrzebowanie na te składniki.

Kapsułki na mocne kości

Wśród doustnych kapsułek na mocne kości można znaleźć na przykład:

Calperos 1000, kapsułki

O produkcie

• duża dawka wapnia w jednej kapsułce;
• opakowanie zawiera aż 100 kapsułek – wystarcza na 1-3 miesiące dawkowania (w zależności od ilości stosowanych kapsułek);
• do stosowania w stanach zwiększonego zapotrzebowania, osteoporozie, po złamaniach;
• zaleca się stosowanie podczas posiłku.

Olimp Chela-Calcium D3, kapsułki

O produkcie

• 3 kapsułki dziennie – opakowanie wystarcza na 10 dni regularnego stosowania;
• dzienna rekomendowana dawka dostarcza 100% zapotrzebowania na witaminę D i wapń;
• zawiera żelatynę.

Mumio Shilajit Mocne Kości, kapsułki

O produkcie

• opakowanie wystarcza na 1-2 miesiące regularnego stosowania;
• produkt wspiera utrzymanie zdrowych kości.

Saszetki na kości

Istnieją na rynku także nieliczne preparaty w formie proszku w saszetkach na wzmocnienie kości.

Calcium 500 D, proszek w saszetkach

O produkcie

• wygodna forma do podania;
• rekomendowana dawka to 2 saszetki na dobę – przy takim stosowaniu preparat wystarcza na 1 miesiąc regularnego stosowania;
• bogaty skład;
• zawiera aspartam – nie stosować u chorych na fenyloketonurię.

Tabletki musujące na kości

Na wzmocnienie kości można stosować także preparaty zawierające minerały (wapń) w formie tabletek musujących.

Calcium-Sandoz forte, tabletki musujące

O produkcie

• duża dawka wapnia w jednej tabletce;
• proste dawkowanie;
• dobrze przyswajalna sól wapnia.

Jakie tabletki na wzmocnienie kości po złamaniu?

Należy pamiętać, że nie zawsze tabletki są panaceum na wszystko. Nie zawsze jest tak, że wystarczy łyknąć tabletkę i po problemie. W przypadku odbudowy kości po złamaniu bardzo ważna jest suplementacja odpowiednich preparatów, ale i zachowanie odpowiedniej diety. Powinna ona być bogata w produkty pełnoziarniste, warzywa i owoce bogate w duże ilości witaminy A, B, C, D, E,  K, minerały (wapń, magnez, cynk, selen, potas), przeciwutleniacze czy karotenoidy. Podobnie sytuacja wygląda w przypadku suplementacji. Kluczowe są wapń, witaminy D3 i K. Wszystkie wymienione w artykule preparaty będą wspomagać proces odbudowy kości po złamaniu. Mogą być jednak niewystarczające, dlatego warto udać się do lekarza, który może zalecić leki na receptę, jak chociażby wymieniony wcześniej Calperos Osteo [2,3].

Kto powinien brać tabletki na mocne kości?

Preparaty na mocne kości powinny być przyjmowane w szczególności przez osoby starsze, narażone na niedobory wapnia, witaminy D3 i związane z tym ryzyko wystąpienia osteoporozy. Oprócz suplementacji odpowiednich preparatów zawierających wapń, witaminę D i K, należy również stosować odpowiednio zbilansowaną dietę. Odpowiedni preparat należy dobrać w zależności od preferencji. Wymienione w artykule preparaty mają dobrze przyswajalne formy wapnia (węglan wapnia) w różnych dawkach oraz inne składnikami. W przypadku często występujących złamań należy udać się do lekarza, który wypisze leki na receptę.

Co jeść, żeby mieć mocne kości i stawy?

Aby mieć mocne kości, ważne jest, aby włączyć do diety odpowiednie składniki odżywcze. Oto kilka przykładów żywności, które mogą wspomóc zdrowie kości:

1. Produkty mleczne: Są one bogate w wapń, który jest niezbędny do budowy i utrzymania mocnych kości. Mleko, jogurt i sery są dobrą opcją. Jeśli nie masz tolerancji laktozy, możesz wybrać produkty mleczne bez laktozy lub napoje roślinne wzbogacone wapniem.
2. Zielone warzywa liściaste: Takie jak szpinak, boćwina, jarmuż czy rukola są bogate w wapń, magnez i witaminę K, które są ważne dla zdrowych kości.
3. Orzechy i nasiona: Bogate w składniki odżywcze, takie jak wapń, magnez, fosfor i witamina K. Przykłady to migdały, orzechy włoskie, sezam, słonecznik i dynia.
4. Ryby: Tłuste ryby, takie jak łosoś, sardynki i tuńczyk, są źródłem witaminy D, która pomaga wchłaniać wapń i wspiera zdrowie kości.
5. Soja: Posiada izoflawony, które mają korzystny wpływ na zdrowie kości. Można spożywać np. tofu lub mleko sojowe.
6. Jaja: Są bogate w witaminę D i białko, które są ważne dla wzmacniania kości.

Pamiętaj, że zdrowe kości wymagają również innych czynników, takich jak aktywność fizyczna i wystarczający poziom witaminy D, który pomaga wchłaniać wapń. Dlatego ważne jest, aby prowadzić aktywny styl życia i spędzać czas na słońcu, aby ciało mogło syntetyzować witaminę D.

Cukier kojarzy się najczęściej z zawartością cukierniczki i słodyczami. Natomiast cukry to popularna nazwa ważnych składników diety człowieka. Fachowo nazywają się węglowodanami. Zbudowane z atomów węgla, wodoru i tlenu. Najprostszym jest glukoza, którą człowiek wykorzystuje do produkcji energii. Kiedyś dostęp do węglowodanów był ograniczony, ale wraz z rozwojem gospodarczym sytuacja się zmieniała. Spożycie cukrów wzrosło wielokrotnie, a wraz z nim liczba osób otyłych i chorych na cukrzycę. Osobiście pamiętam kampanię wychwalającą cukier. Jednak rzeczywistość okazała się inna. Funkcjonuje wiele mitów o cukrze, a znaczenie faktów bywa pomniejszane. 

Schemat 1. Cukier należy do rodziny węglowodanów. (wyk. autorka)

Czy cukier jest szkodliwy?

Powiedzenie, że cukier jest w 100% szkodliwy, to jednak spore nadużycie. Glukoza jest jedynym paliwem dla naszego mózgu — nie da się jej niczym zastąpić. Ponadto jest wykorzystywana, tuż obok tlenu, w procesie oddychania. Nie mniej ważny jest także psychologiczny aspekt spożycia cukru. Prawidłowy poziom glukozy we krwi daje naszemu organizmowi poczucie komfortu, a słodki smak podświadomie nawiązuje do słodkiego mleka matki.

Niemniej warto dodać, że nasz organizm posiada wyspecjalizowane narzędzia, które umożliwiają mu przekształcanie wielu związków właśnie do glukozy. Oznacza to, że naprawdę nie musimy jeść białego cukru, aby odżywić nasz mózg. Nasza dieta powinna opierać się na węglowodanach złożonych, które w wyniku trawienia rozkładane są właśnie do cukrów prostych [1].

Dlaczego nadmiar cukru jest szkodliwy?

Umiar. To słowo klucz, nie tylko w odniesieniu do cukru, ale całej naszej diety. Prawidłowo dobrany jadłospis nie wyklucza produktów „zakazanych”, „niezdrowych” czy powszechnie uznawanych za tuczące. Póki nie stanowią one bazy naszego codziennego menu, jest dla nich (umiarkowane) miejsce na naszym talerzu. Jednak nadmiar może być szkodliwy dla naszego zdrowia.

Cukier jest bardzo kaloryczny. 100 g tego produktu dostarcza niespełna 400 kcal. Nadmiar tej energii odkłada się w postaci tłuszczu, prowadząc w konsekwencji do rozwoju nadwagi, a następnie otyłości. Często bagatelizujemy te choroby, gdyż kojarzymy je głównie wyłącznie z nadmiarem kilogramów i ewentualnym defektem kosmetycznym. Tymczasem nieleczona otyłość pretenduje do rozwoju wielu innych schorzeń, w tym cukrzycy, nadciśnienia tętniczego czy udaru.

Co więcej, cukier może prowadzić do rozwoju insulinooporności. Insulina jest hormonem wydzielanym przez trzustkę. Odpowiada za regulację poziomu glukozy we krwi, dostarczając glukozę do mięśni, czy wątroby. Intensywne wahania poziomu glukozy mogą przyczynić się do zaburzonej pracy insuliny. Dodatkowo nadmiar cukru może zaburzać funkcjonowanie układu hormonalnego. Może być także przyczyną próchnicy, trądziku, czy nadmiernej pobudliwości u dzieci [1].

Co na to specjaliści?

Wśród specjalistów coraz częściej słychać głosy, jakoby cukier prosty powinien być wyeliminowany z diety. Rzeczywistość nie jest jednak czarno-biała, a takie zalecenie zdaje się wyłącznie pobożnym życzeniem. Biały cukier jest bowiem tak powszechny, że jego całkowite wykluczenie z diety jest karkołomnym, lecz wciąż możliwym, zadaniem.

W naszym społeczeństwie wciąż silnie zakorzeniona jest informacja o tym, że to właśnie cukier powoduje cukrzycę. Nic bardziej mylnego. Od nadmiaru cukierków nie dostaje się cukrzycy. Nadmiar cukru powoduje natomiast otyłość, a jej najpoważniejszym powikłaniem jest właśnie cukrzyca. Badacze jednocześnie wskazują, że największym problemem współczesnej diety nie są słodycze same w sobie, a słodzone napoje. Szacuje się, że spadek ich spożycia powinien realnie przełożyć się na mniejszą ilość przypadków nadwagi i otyłości. Niektórzy specjaliści pozostają bezwzględni w swoich zaleceniach i wskazują, że cukier powinien być całkowicie zakazany [2].

5 mitów i faktów o cukrze 

Cukier jest tylko w cukierniczce

To mit. Cukier jest składnikiem wielu gotowych produktów spożywczych. Gdy w aptece pytam osoby chore na cukrzycę o dietę, w większości odpowiadają, ja nie słodzę, ani herbaty, ani kawy. Moim zdaniem cukier kojarzony jest jedynie z sacharozą (cukier z cukierniczki) ewentualnie słodyczami. A przecież ze względu na swoje walory smakowe dodawany jest do różnych produktów, nawet tych, w których się go nie spodziewasz. Na przykład do:

• jogurtów i serów,
• wędlin i wyrobów wędliniarskich,
• soków owocowych,
• herbatek ziołowych, 
• surówek i sałatek warzywnych.

Szczególnie dużo cukru jest w produktach light. Producenci żywności w ten sposób zrekompensują obniżoną zawartość tłuszczu. Dodatkowym źródłem cukru w diecie są pieczywo, bardzo popularne makarony i ryż. Nawet te ciemne, razowe z dodatkami zbóż. 

Jeśli lekarz zaleci ograniczenie cukru w diecie, wtedy przyda się umiejętność korzystania z etykiet ze składem żywności. Wystrzeganie się słodyczy i picie gorzkich napojów to początek zmian. Obecnie cukier jest wszechobecny [3].

Błonnik to też cukier

To fakt. Błonnik należy do wielkiej rodziny węglowodanów, zwanej zamiennie cukrami. Błonnik jest polisacharydem, ponieważ zbudowany jest z wielu cząsteczek cukrów prostych. Dlatego jego właściwości oraz zastosowanie błonnika w żywieniu są inne niż na przykład glukozy. 

Przede wszystkim nie ulega trawieniu i nie wchłania się. Działa w obrębie przewodu pokarmowego, wiąże wodę oraz kwasy żółciowe. Jest bardzo pożyteczny, gdyż:

• fermentuje w jelitach — bierze udział w tworzeniu flory jelitowej,
• wiąże kwasy żółciowe — pomaga wydalać tłuszcze,
• reaguje z jonami metali — chroni organizm przed metalami ciężkimi, 
• zwiększa masy stolca — ułatwia wydalania masy kałowej.

Źródłem błonnika są warzywa, pieczywo żytnie, orzechy oraz suszone owoce. Posiłki bogate w błonnik mają większą objętość oraz mniejszą gęstość energetyczną. Z tego powodu sycą na dłużej. Warto dodać, że błonnik hamuje wchłanianie glukozy, dzięki temu stężenie insuliny we krwi rośnie wolniej, a poziom cukru pozostaje stabilny. Błonnik to bardzo ważny cukier [4].

Cukier owocowy jest zdrowy

To mit i fakt. Cukier owocowy, czyli  fruktoza występuje w owocach i w warzywach, np. w marchwi. Jest go tam niewiele, dlatego organizm bez trudu radzi sobie z cukrem z owoców. Jednak większym zagrożeniem jest syrop fruktozowy, który nagminnie dodaje się do żywności i napojów. Początkowo doceniono jego zalety. Ponieważ ma niski indeks glikemiczny, jest słodszy od sacharozy (cukier z cukierniczki) i stosunkowo tani. 

Niestety już po 20 latach od wprowadzenia na rynek syropu fruktozowego badania wykazały związek pomiędzy spożyciem słodkich napojów a występowaniem zespołu metabolicznego. Nawet jednej puszka napoju dziennie zwiększa ryzyko. Poza tym fruktoza jest odpowiedzialna za 

• otyłości,
• insulinooporności,
• nadciśnienia,
• hipercholesterolemii,
• hipertriglicerydemii.

Na temat cukru owocowego urosło wiele mitów. Fruktoza z owoców i warzyw jest zdrowa, pod warunkiem spożywania w umiarkowanych ilościach. Natomiast żywność z dodatkiem syropu fruktozowego lepiej omijać z daleka, gdyż zwiększa ryzyko chorób [5].

Można żyć bez cukru

To mit. Cukier jest niezbędny do życia. Oczywiście im mniej cukrów prostych w diecie, tym lepiej. Obecnie rośnie popularność diet ketogenicznych, w których maksymalnie ogranicza się spożywanie cukrów. Jednak nie można pozwolić sobie na całkowite wyeliminowanie węglowodanów. Glukoza jest ważnym paliwem dla komórek — potrzebna jest do produkcji energii do życia. Nawet w sytuacjach deficytu lub głodu organizm potrafi samodzielnie wyprodukować glukozę na przykład z białek, a nawet tłuszczy. Natomiast w sytuacjach ekstremalnych organizm przestawia się na czerpanie energii ze zgromadzonego tłuszczu. W komórkowych elektrowniach spala wtedy ciała ketonowe. Jednak są komórki, które nie potrafią korzystać z ciał ketonowych. Należą do nich:

• erytrocyty — komórki krwi,
• niektóre komórki siatkówki, 
• niektóre komórki mózgu.

Dla nich jedynym źródłem energii jest glukoza. Dlatego nawet w diecie ketogenicznej należy zadbać o źródła cukru [6]. 

Można się uzależnić od cukru

To fakt. Cukier wywołuje w mózgu podobne reakcje jak narkotyki. Pod jego wpływem  wzmaga się produkcja dopaminy. Ta natomiast pobudza w mózgu struktury odpowiedzialne za napęd życiowy. Układ nagrody z jednej strony pobudza do działania i podejmowania aktywności, m.in. zaspokojenia głodu. Z drugiej strony bierze udział w powstawaniu uzależnień. 

Silna i stała stymulacja układu nagrody prowadzi wręcz do podejmowania zachowań ryzykownych m.in. sięganie po narkotyki, alkohol, zamiłowanie do morderczego wysiłku lub ekstremalnych sportów. Podobne reakcje wywołuje wysokokaloryczne jedzenie. 

Z czasem dochodzi do sytuacji, że obudzenie układu nagrody staje się stanem normalnym, a brak słodyczy w zasięgu ręki wywołuję niepokój, czy zdenerwowanie. Konsekwencją jest  podejmowanie wysiłku w celu natychmiastowego zaspokojenia potrzeby. Dlatego osoby uzależnione od słodyczy wyznają, że w nocy jechały do sklepu, aby zjeść upragnioną czekoladę. Liczne dowody potwierdzają, że uzależnienie od cukrów ma identyczny mechanizm jak przy używkach [7].

Na co zwrócić uwagę przed pobraniem krwi?

Aby badanie krwi było wiarygodne, należy przestrzegać pewnych zasad. Ich lista jest następująca:

• badanie krwi najlepiej wykonać rano, pomiędzy godziną 7 a 10;
• zaleca się zachowanie zwyczajowej diety co najmniej 10 dni przed pobraniem krwi;
• w przypadku niektórych pobrań należy zachować odpowiednią dietę;
• nie spożywać alkoholu co najmniej 3 dni wcześniej;
• pozostać na czczo przez ok. 12 h przed pobraniem;
• nie pić kawy ani herbaty, przed badaniem można napić się wody;
• kobiety nie powinny wykonywać badania w okresie okołomiesiączkowym;
• należy unikać sytuacji stresowych;
• nie powinno się palić papierosów co najmniej na godzinę przed pobraniem krwi;
• najlepiej być zdrowym, nie mieć żadnej infekcji, która może wpłynąć na wynik badania (chyba, że badanie dotyczy tej infekcji);
• warto odstawić (szczególnie po konsultacji z lekarzem) mniej potrzebne suplementy diety czy np. zioła [1].

Zalecenia te dotyczą w szczególności rutynowych badań takich jak np. morfologia. Z oczywistych względów nie dotyczą stanów nagłych, kiedy krew należy pobrać bez przygotowania [2].

Dlaczego trzeba badać krew na czczo?

Do uzyskania prawidłowych wyników konieczne jest przyjście na pobranie krwi na czczo. Oznacza to co najmniej 12-godzinną przerwę od ostatniego posiłku. Ostatni posiłek powinien być również lekkostrawny. Spożycie zbyt dużej ilości tłuszczu na kolację może spowodować nawet pięciokrotny wzrost niektórych frakcji cholesterolu w badaniu. Należy jednak stosować standardową dietę i nie należy się głodzić. Spowoduje to uzyskanie wyników najbardziej zbliżonych do prawdy. Nie zachowanie odpowiedniego postu przed badaniem może wpłynąć z kolei na wyniki takich badań jak AspAT, ALAT,  ALP, LDH, lipidy, glukoza, białko, bilirubina, kreatynina, sód, mocznik czy leukocyty. Rano warto za to wypić szklankę wody, co pozwoli również łatwiej poradzić sobie z głodem. Kwestie przyjęcia leków należy najlepiej skonsultować z lekarzem [1,3].

O której godzinie najlepiej pobierać krew?

Zdecydowanie najlepiej ma pobranie krwi udać się pomiędzy godziną 7 a 9 rano. Po pierwsze łatwiej być wtedy na czczo, a po drugie wiele substancji jest wydzielanych w rytmie domowym. Do takich substancji należą np. hormony takie jak TSH czy FT4. W ciągu dnia zmienia się również poziom takich substancji jak m.in. żelazo, fosfor, potas, cynk, miedź czy erytropoetyna [2].

Czy stres wpływa na wyniki badań krwi?

Stres powoduje wzrost stężenia takich substancji jak kortyzol, katecholaminy, angiotensyna, aldosteron insulina, glukoza, cholesterol, TSH i wielu innych. Może to być zarówno długotrwały stres związany z sytuacją życiową, jak i stres krótkotrwały np. z powodu pobrania krwi. Z tego względu przed badaniem warto zadbać o zapewnienie sobie jak najbardziej komfortowych warunków, żeby obniżyć poziom stresu [2].

Jak wysiłek fizyczny wpływa na wyniki badań krwi?

Należy pamiętać, że intensywny wysiłek fizyczny podnosi znacząco stężenia białek. Ma on wpływ na wiele parametrów laboratoryjnych. Z tego względu na 24 h, a jeżeli to możliwe to nawet 48 h przed badaniem krwi, należy powstrzymać się od intensywnego wysiłku fizycznego. Oczywiście normalna aktywność życiowa jest wskazana. Jeżeli trenujemy regularnie to nie znaczy, że należy z tego zrezygnować. Tydzień przed badaniem krwi powinien wyglądać standardowo, bez nadmiernego zwiększania lub zmniejszania aktywności fizycznej. Jedyną różnica to brak większej aktywności zaplanowanej przed samym badaniem [2].

Czy można badać krew podczas miesiączki?

Podczas miesiączki u kobiet następują zmiany poziomu hormonów. W szczególności dotyczy to hormonów płciowych FSH I LH. W zależności od powodu, dla którego wykonuje się ich badanie, należy to zrobić w konkretnych dniach. Z tego względu warto skontaktować się z lekarzem i dokładnie wyznaczyć dzień, w którym należy zbadać poziom hormonów [1].

Badanie krwi a przyjmowane leki

Temat interakcji leków z wynikami badań laboratoryjnych jest bardzo złożony. Opisano ponad 50 tysięcy interakcji przyjmowanych leków z parametrami, które są oznaczane podczas badań laboratoryjnych. W wielu przypadkach nie można i nie należy zaprzestać przyjmowania leków. Dlatego warto poinformować lekarza o wszystkich przyjmowanych preparatach. Na tej podstawie oceni on, co należy zrobić [2,3].