Czym jest mizofonia?

Mizofonia to zaburzenie charakteryzujące się zmniejszoną tolerancją na określone dźwięki i bodźce z nimi związane. Osoby cierpiące na mizofonię doświadczają silnych, negatywnych reakcji emocjonalnych, fizjologicznych i behawioralnych w odpowiedzi na konkretne dźwięki, niezależnie od ich głośności czy natężenia¹. To szczególny rodzaj nadwrażliwości słuchowej, choć nie jest jeszcze oficjalnie uznana za odrębne zaburzenie w klasyfikacji chorób psychicznych, eksperci coraz częściej ją rozpoznają i badają¹.

Nazwa “mizofonia” pochodzi od greckich słów oznaczających “nienawiść do dźwięku”, jednak takie dosłowne tłumaczenie nie oddaje w pełni złożoności tego zaburzenia². W rzeczywistości mizofonia wykracza poza samą niechęć do dźwięków i obejmuje złożone reakcje fizjologiczne, emocjonalne i behawioralne związane z nadwrażliwością na dźwięki.

Badania sugerują, że mizofonia może dotyczyć znacznej części populacji – szacunki wskazują, że około 20% osób może doświadczać objawów mizofonii, z czego około 6% cierpi na tę przypadłość w stopniu powodującym znaczące upośledzenie funkcjonowania³. To sprawia, że jest to dość powszechny problem związany z nadwrażliwością słuchową, choć wciąż stosunkowo mało znany³.

Jakie są najczęstsze objawy mizofonii i nadwrażliwości słuchowej?

Osoby z mizofonią doświadczają szeregu intensywnych reakcji na dźwięki wywołujące dyskomfort. Te reakcje, charakterystyczne dla nadwrażliwości na dźwięki, można podzielić na kilka kategorii:

• Reakcje emocjonalne – Osoby z mizofonią często doświadczają bardzo intensywnych emocji w odpowiedzi na dźwięki wyzwalające. Najczęstsze to złość i irytacja, które mogą błyskawicznie eskalować – jakby ktoś nacisnął „pedał gazu emocji”. W krótkim czasie łagodne zdenerwowanie może przerodzić się w silną złość, a nawet wściekłość. Pojawiają się również lęk, niepokój i obrzydzenie, a w bardziej nasilonych przypadkach – stres lub wręcz panika. Co istotne, osoby dotknięte mizofonią mają często świadomość, że ich reakcje emocjonalne są nieadekwatne do sytuacji, ale mimo to nie potrafią ich powstrzymać^1,4.
• Reakcje fizjologiczne – Reakcje emocjonalne są często skorelowane z wyraźnymi objawami fizycznymi. W odpowiedzi na nieprzyjemny dźwięk może dojść do wzrostu ciśnienia krwi, przyspieszenia akcji serca oraz uczucia ucisku w klatce piersiowej. Typowe są również reakcje takie jak gęsia skórka, pocenie się czy podniesienie temperatury ciała. Niektóre osoby odczuwają realny ból fizyczny – w tym bóle głowy, napięcie mięśniowe czy duszności. Objawy te przypominają reakcję organizmu na zagrożenie i mogą być bardzo wyczerpujące^1,3.
• Reakcje behawioralne – W obliczu nieakceptowalnych dźwięków osoby z mizofonią podejmują konkretne działania, by ich uniknąć lub je wyeliminować. Typowe zachowania to unikanie sytuacji, w których mogą wystąpić dźwięki wyzwalające (np. wspólne posiłki), a także nagłe opuszczanie pomieszczeń, w których pojawia się drażniący dźwięk. Często dochodzi do reakcji werbalnych – np. zwracania uwagi lub krzyczenia na osobę wydającą dźwięk. Niektóre osoby próbują powstrzymać dźwięk fizycznie, np. zatykając uszy lub zakładając słuchawki. W skrajnych przypadkach mogą wystąpić agresywne reakcje lub mimikra, czyli naśladowanie irytujących dźwięków jako forma odreagowania^1,2,3.

Interesującym zjawiskiem obserwowanym u wielu osób z mizofonią jest mimikra, czyli naśladowanie dźwięków, które je drażnią. Badania pokazują, że ponad 45% osób z mizofonią stosuje tę strategię, a tendencja do naśladowania wzrasta wraz z nasileniem mizofonii². Co ciekawe, mimikra często przynosi ulgę osobom z mizofonią i może być zarówno nieświadomą, jak i celową strategią radzenia sobie z tym problemem².

Co wywołuje mizofonię? Jakie dźwięki powodują nadwrażliwość słuchową?

Mizofonia może być wywołana przez różne dźwięki, ale najczęstsze wyzwalacze to:

• Dźwięki związane z jedzeniem i piciem – To jedna z najczęstszych grup wyzwalaczy mizofonii. Dźwięki te często występują w sytuacjach społecznych, takich jak wspólne posiłki, co dodatkowo potęguje dyskomfort. Typowe wyzwalacze to mlaskanie ustami, żucie (zwłaszcza z otwartymi ustami) jedzenia lub gumy, chrupanie, siorbanie oraz głośne przełykanie.
• Dźwięki związane z oddychaniem – Często są powtarzalne i trudne do uniknięcia, co czyni je szczególnie drażniącymi dla osób z mizofonią. Do tej grupy należą: chrapanie, pociąganie nosem, dmuchanie nosa oraz ciężkie oddychanie.
• Dźwięki związane z ruchem i aktywnością – To rytmiczne, często mimowolne dźwięki codziennych czynności, które mogą silnie irytować osoby z nadwrażliwością słuchową. Przykłady to stukanie palcami lub stopami, klikanie długopisem, głośne pisanie na klawiaturze oraz dźwięki sztućców.
• Dźwięki związane z ustami i gardłem – Tego typu dźwięki są szczególnie trudne do zignorowania ze względu na ich osobisty i często intymny charakter. Typowe wyzwalacze to odchrząkiwanie, kaszel oraz głośne całowanie¹.
• Inne dźwięki – Istnieją również mniej oczywiste, ale równie uciążliwe wyzwalacze dźwiękowe obecne w otoczeniu. Należą do nich tykanie (zegarek lub zegar), dźwięki hydrauliczne (np. spłukiwanie toalety, kapanie wody), dzwonienie (dzwonek lub telefon), dźwięki zwierząt oraz szeleszczenie (papier lub plastik)¹.

Co ciekawe, osoby z mizofonią często nie reagują negatywnie na dźwięki, które same wytwarzają, ale jedynie na te pochodzące od innych osób¹. Ponadto, reakcja może być silniejsza, gdy dźwięk pochodzi od członków rodziny lub znajomych³. Zjawisko braku reakcji na własne dźwięki można wyjaśnić tym, że mózg osoby z mizofonią inaczej przetwarza dźwięki, które sama wytwarza, ponieważ może je przewidzieć i kontrolować. Natomiast dźwięki pochodzące od innych są nieprzewidywalne i poza kontrolą osoby z nadwrażliwością słuchową, co może przyczyniać się do silniejszej reakcji².

Czy mizofonia to tylko nadwrażliwość na dźwięki?

Warto zaznaczyć, że mizofonia to nie tylko nadwrażliwość słuchowa. Badania pokazują, że może ona obejmować również reakcje na bodźce wizualne lub kinestetyczne związane z wyzwalającym dźwiękiem³. Na przykład, osoba, której dźwięk żucia wywołuje mizofonię, może również reagować negatywnie na widok kogoś jedzącego, nawet jeśli nie słyszy dźwięku³. Co więcej, badania wykazały, że samo wyobrażenie sobie dźwięku wyzwalającego może wywołać objawy bardzo podobne do tych doświadczanych podczas faktycznego słyszenia tego dźwięku³. Istnieje również wizualny odpowiednik mizofonii, zwany mizokinezją, gdzie reakcję wywołuje widok określonych ruchów, takich jak:

• machanie nogą;
• kiwanie stopą;
• drapanie się;
• stukanie palcami;
• kręcenie włosami;
• trzaskanie stawami⁴.

Mizokinezja może występować niezależnie od mizofonii lub razem z nią, a reakcje są podobne do tych wywoływanych przez dźwięki u osób z wrażliwością na dźwięki⁴.

Jakie są przyczyny mizofonii i nadwrażliwości słuchowej?

Dokładne przyczyny mizofonii nie są jeszcze w pełni poznane, ale przypuszcza się, że odpowiada za nią złożona kombinacja czynników neurologicznych i emocjonalnych. Badania wskazują, że osoby cierpiące na mizofonię mogą wykazywać różnice w strukturze i aktywności mózgu – zwłaszcza w obszarach odpowiedzialnych za przetwarzanie dźwięków oraz regulację emocji. Zaobserwowano m.in. zwiększoną liczbę połączeń nerwowych pomiędzy tymi regionami, co może prowadzić do nadreaktywności na bodźce dźwiękowe. Mizofonia przypomina sytuację, w której radio nagle zaczyna grać na pełen regulator – mózg interpretuje neutralny dźwięk jako zagrożenie, co uruchamia reakcję „walcz lub uciekaj” i prowadzi do silnych reakcji emocjonalnych, fizjologicznych i behawioralnych¹.

Mizofonia nie występuje w izolacji — częściej obserwuje się ją u osób z innymi zaburzeniami neurologicznymi, psychicznymi lub słuchowymi. Współwystępowanie tych schorzeń może wpływać na wrażliwość na dźwięki, a także nasilać objawy mizofonii. Poniżej przedstawiono trzy główne grupy zaburzeń, z którymi mizofonia może współwystępować:

• Zaburzenia związane ze słuchem – Niektóre problemy ze słuchem mogą również zwiększać podatność na mizofonię. Do takich zaburzeń należą: utrata słuchu, szumy uszne (tinnitus) oraz hiperakuzja, czyli obniżona tolerancja na codzienne dźwięki otoczenia. Osoby z tymi zaburzeniami często odczuwają frustrację lub ból przy zwykłych dźwiękach, co pokrywa się z objawami mizofonii.
• Zaburzenia neurodywergentne i inne zaburzenia mózgu – Osoby z pewnymi różnicami neurologicznymi mogą być bardziej podatne na mizofonię. Szczególnie często dotyczy to osób z ADHD (zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi), zaburzeniami ze spektrum autyzmu oraz zespołem Tourette’a, które charakteryzują się nadwrażliwością sensoryczną i trudnościami w przetwarzaniu bodźców.
• Zaburzenia zdrowia psychicznego – Mizofonia może być powiązana z zaburzeniami emocjonalnymi i lękowymi. Do tej grupy należą: depresja, zaburzenie obsesyjno-kompulsywne (OCD), zespół stresu pourazowego (PTSD) oraz zaburzenie osobowości typu borderline. Zaburzenia te często powodują nadmierną czujność lub trudności z regulacją emocji, co może nasilać reakcje na dźwięki¹.

Istnieją dowody na to, że mizofonia może mieć podłoże rodzinne – często występuje u więcej niż jednego członka rodziny, co sugeruje wpływ czynników genetycznych. Badacze zidentyfikowali również co najmniej jedną mutację genetyczną, która może odgrywać rolę w rozwoju tego zaburzenia. Mizofonia zazwyczaj ujawnia się w dzieciństwie lub we wczesnej fazie dorastania, najczęściej między 9. a 13. rokiem życia, choć istnieją udokumentowane przypadki pojawienia się objawów nawet u 2-letnich dzieci. To ważna informacja szczególnie dla rodziców, którzy mogą zaobserwować u swoich dzieci silne, nieadekwatne reakcje na codzienne dźwięki. Mizofonia ma zwykle charakter przewlekły i bez odpowiedniego wsparcia może się nasilać. Badania wskazują, że u 45–58% osób objawy pogłębiają się z czasem, u około 25% pozostają stabilne, a tylko u 16,7% dochodzi do spontanicznej poprawy^1,3.

Jak przeprowadza się test na mizofonię? Diagnostyka nadwrażliwości słuchowej

Obecnie nie ma standardowego testu diagnostycznego na mizofonię, ponieważ nie jest ona oficjalnie uznana w klasyfikacji DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders)⁴. Jednak w 2022 roku komisja ekspertów stworzyła konsensusową definicję dla celów badawczych, diagnostycznych i leczniczych¹. Diagnoza mizofonii zazwyczaj obejmuje:

• wywiad kliniczny;
• kwestionariusze i testy na mizofonię;
• ocenę audiologiczną.

Wywiad kliniczny

Lekarz lub specjalista może przeprowadzić wywiad, aby poznać historię i charakterystykę objawów, określić, czy istnieją wystarczające powody, aby myśleć o patologii, i przeanalizować, która najlepiej wyjaśnia obraz kliniczny³. Podczas wywiadu klinicznego specjalista może zadawać pytania dotyczące:

• początku i rozwoju objawów;
• konkretnych dźwięków, które wywołują reakcję;
• charakteru reakcji emocjonalnych i fizycznych;
• wpływu objawów na codzienne funkcjonowanie;
• historii rodzinnej podobnych problemów;
• współwystępujących zaburzeń psychicznych lub fizycznych³.

Kwestionariusze i testy na mizofonię

Istnieje kilka kwestionariuszy i testów, które mogą pomóc w ocenie mizofonii i nadwrażliwości słuchowej:

• Skala Aktywacji Mizofonii (MAS-1) – test na mizofonię oceniający nasilenie reakcji;
• Amsterdamska Skala Mizofonii (A-MISO-S) – szczegółowy test na mizofonię badający wpływ na funkcjonowanie społeczne;
• Kwestionariusz Mizofonii (MQ) – test oceniający wrażliwość na dźwięki;
• Skala Fizycznej Reakcji na Mizofonię (MPRS) – test badający fizjologiczne aspekty nadwrażliwości słuchowej³.

Testy na mizofonię są zazwyczaj wypełniane przez pacjenta samodzielnie lub przy pomocy specjalisty. Wyniki tych testów pomagają określić nasilenie objawów i wpływ mizofonii na codzienne funkcjonowanie, co jest kluczowe dla opracowania odpowiedniego planu leczenia³.

Oprócz tego jest także ocena audiologiczna. Chociaż sama w sobie nie potwierdza mizofonii, może być ważna w diagnostyce różnicowej innych zaburzeń słuchu i nadwrażliwości słuchowej³.

Czy mizofonia to to samo co inne zaburzenia związane z dźwiękiem?

Mizofonia często bywa mylona z innymi zaburzeniami związanymi z dźwiękiem, ale istnieją między nimi ważne różnice. W poniższej tabeli przedstawiliśmy najważniejsze z nich oraz ich cechy charakterystyczne⁵.

Jak mizofonia i nadwrażliwość słuchowa wpływają na codzienne życie?

Mizofonia i nadwrażliwość słuchowa mogą znacząco wpływać na jakość życia osób nimi dotkniętych. Trudności pojawiają się zarówno w sferze relacji międzyludzkich, jak i w codziennym funkcjonowaniu zawodowym, edukacyjnym oraz emocjonalnym.

• Wpływ na relacje społeczne – Mizofonia może znacząco ograniczać zdolność do uczestniczenia w życiu towarzyskim i rodzinnym. Osoby dotknięte tym zaburzeniem często unikają wspólnych posiłków, spotkań z bliskimi czy przebywania w miejscach publicznych, takich jak restauracje czy kawiarnie, w obawie przed napotkaniem dźwięków wyzwalających. To może prowadzić do napięć w relacjach, zwłaszcza gdy otoczenie nie rozumie powagi reakcji mizofonicznych. Skutkiem tego może być narastające poczucie niezrozumienia, wyobcowania i izolacji społecznej^1,3.
• Wpływ na pracę i naukę – Dla wielu osób z mizofonią, codzienne funkcjonowanie w środowisku zawodowym lub edukacyjnym bywa poważnym wyzwaniem. Trudności z koncentracją wynikają często z obecności trudnych dźwięków w otoczeniu, szczególnie w otwartych przestrzeniach biurowych lub salach lekcyjnych. Nawet drobne odgłosy, takie jak stukanie długopisem czy chrupanie, mogą znacząco obniżyć efektywność pracy lub nauki oraz prowadzić do unikania takich środowisk¹.
• Wpływ na zdrowie psychiczne – Stała ekspozycja na nieprzyjemne bodźce dźwiękowe i niemożność ich uniknięcia może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia psychicznego. U osób z mizofonią często występuje przewlekły stres, lęk, a także objawy depresji. Nierzadko pojawia się również poczucie winy lub wstydu związane z własnymi reakcjami – zwłaszcza gdy są one niezrozumiałe dla otoczenia, co dodatkowo pogłębia psychiczne obciążenie^1,3.

Jakie są dostępne metody leczenia mizofonii i nadwrażliwości słuchowej?

Chociaż obecnie nie istnieje jedno, uniwersalne lekarstwo na mizofonię i nadwrażliwość słuchową, dostępne są różne metody terapeutyczne, które pomagają zmniejszyć intensywność objawów oraz poprawić jakość życia. Skuteczność tych podejść może być różna w zależności od indywidualnych potrzeb pacjenta, jednak wiele osób odczuwa znaczną ulgę dzięki odpowiedniemu wsparciu psychologicznemu i środowiskowemu.

• Terapia poznawczo-behawioralna (CBT) – CBT pomaga osobom z mizofonią zrozumieć swoje reakcje na dźwięki wyzwalające i wypracować bardziej adaptacyjne sposoby radzenia sobie z nimi. Kluczowe elementy tej terapii to m.in. psychoedukacja na temat mizofonii, identyfikacja i zmiana automatycznych myśli, modyfikacja zachowań unikających, trening regulacji reakcji fizjologicznych oraz ekspozycja na wyzwalacze w kontrolowanych warunkach^6,7.
• Terapia retrainingu szumów usznych (TRT) – Choć pierwotnie stworzona dla osób z szumami usznymi, TRT okazuje się skuteczna także u pacjentów z mizofonią. Terapia ta polega na stopniowym przyzwyczajaniu się do drażniących dźwięków, co z czasem może prowadzić do ich większej tolerancji i zmniejszenia poziomu reaktywności⁶.
• Urządzenia generujące biały szum – Dla wielu osób skuteczne okazuje się maskowanie dźwięków wyzwalających za pomocą tła akustycznego. Można używać urządzeń dousznych odtwarzających neutralne dźwięki, takie jak szum wody, lub sprzętów generujących biały szum w pomieszczeniu, jak np. wentylator czy dedykowany generator⁶.
• Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT) – DBT skupia się na rozwijaniu umiejętności zarządzania emocjami i reagowania w trudnych sytuacjach. Zawiera techniki takie jak uważność, tolerancja na stres, regulacja emocji i skuteczność interpersonalna, które mogą pomóc osobom z mizofonią w codziennym funkcjonowaniu⁶.
• Techniki relaksacyjne – Proste metody redukcji napięcia, takie jak progresywna relaksacja mięśni, mogą być pomocne w łagodzeniu fizycznych objawów wywołanych przez drażniące dźwięki. Technika ta polega na napinaniu i rozluźnianiu kolejnych grup mięśni w celu uzyskania stanu głębokiego odprężenia⁶.

Jak radzić sobie z mizofonią i nadwrażliwością na dźwięki na co dzień?

Radzenie sobie z mizofonią i nadwrażliwością na dźwięki w codziennym życiu wymaga świadomego podejścia i dostosowania otoczenia oraz zachowań. Choć nie da się całkowicie wyeliminować bodźców wyzwalających, wiele osób znajduje skuteczne sposoby łagodzenia ich wpływu.

• Strategie maskowania dźwięku – Jednym z najczęstszych sposobów radzenia sobie z dźwiękami wyzwalającymi jest ich zagłuszanie lub neutralizowanie. W tym celu można słuchać muzyki przez słuchawki, korzystać z urządzeń emitujących biały szum, takich jak aplikacje dźwiękowe, wentylatory czy klimatyzatory, a także zakładać zatyczki do uszu lub słuchawki z redukcją szumów. Warto też tworzyć w domu możliwie ciche, komfortowe środowisko sprzyjające wypoczynkowi i regeneracji^4,6.
• Strategie zarządzania stresem przy nadwrażliwości słuchowej – Codzienne praktyki relaksacyjne mogą znacząco obniżyć poziom ogólnego napięcia i zwiększyć odporność na bodźce. Do skutecznych metod należą: uważność, medytacja, joga, techniki głębokiego oddychania oraz regularna aktywność fizyczna. Pomaga także unikanie hałaśliwych miejsc, znajdowanie spokojnych przestrzeni w otoczeniu oraz utrzymywanie higieny snu i odpoczynku^4,6.
• Strategie komunikacyjne – Otwarta i jasna komunikacja z otoczeniem odgrywa kluczową rolę w codziennym funkcjonowaniu osoby z mizofonią. Warto informować rodzinę, przyjaciół, współpracowników czy nauczycieli o naturze zaburzenia i prosić o konkretne udogodnienia, takie jak unikanie określonych dźwięków w przestrzeni wspólnej. Istotne jest też stawianie granic bez obwiniania innych i tłumaczenie, że mizofonia nie wynika z „przewrażliwienia”, lecz jest realnym zaburzeniem neurologicznym^1,4.

Otwartość w rozmowach z bliskimi może nie tylko zmniejszyć napięcia, ale również zwiększyć szanse na uzyskanie realnego wsparcia. Porównanie mizofonii do innych znanych zaburzeń sensorycznych i wyjaśnienie, że reakcje mają podłoże neurologiczne – a nie są świadomym wyborem – pomaga otoczeniu lepiej zrozumieć sytuację. Takie podejście może prowadzić do większej akceptacji, empatii oraz wspólnego poszukiwania rozwiązań dostosowanych do potrzeb osoby z mizofonią⁴.

Podsumowanie

Mizofonia to złożone zaburzenie charakteryzujące się silnymi reakcjami emocjonalnymi, fizjologicznymi i behawioralnymi na określone dźwięki. Chociaż nie jest jeszcze oficjalnie uznana za odrębne zaburzenie, badania nad mizofonią rozwijają się, a specjaliści coraz lepiej rozumieją jej objawy i możliwe przyczyny. Osoby z mizofonią doświadczają nadwrażliwości na dźwięki, co może znacząco wpływać na ich życie codzienne, relacje społeczne i zdrowie psychiczne. Chociaż nie ma obecnie lekarstwa na mizofonię, istnieją różne podejścia, które mogą pomóc w zarządzaniu objawami, w tym terapia poznawczo-behawioralna, urządzenia generujące biały szum i techniki relaksacyjne. Jeśli podejrzewasz, że Ty lub ktoś, kogo znasz, może mieć mizofonię, warto skonsultować się z lekarzem lub specjalistą, który może przeprowadzić odpowiednie testy na mizofonię i zaproponować strategie radzenia sobie z nadwrażliwością słuchową. Pamiętaj, że nie jesteś sam w swoim doświadczeniu, a z odpowiednim wsparciem możliwe jest lepsze zarządzanie reakcjami na dźwięki wyzwalające i poprawa jakości życia.