Ospa wietrzna

Ospa wietrzna to jedna z najbardziej rozpowszechnionych chorób zakaźnych na świecie, wywołana przez wirus ospy wietrznej-półpaśca (VZV). Charakteryzuje się świądzącą wysypką pęcherzykową oraz objawami grypopodobnymi, które mogą znacząco różnić się pod względem nasilenia w zależności od wieku pacjenta i stanu jego układu odpornościowego.

Występowanie i rozpowszechnienie choroby

Ospa wietrzna ma zasięg globalny – niemal wszyscy dorośli (około 98%) wykazują obecność przeciwciał świadczących o przebytej infekcji. Bez szczepień niemal każdy w populacji nabywa infekcję dziką ospą wietrzną do wieku dorosłego. Wirus odpowiada za około 7000 zgonów rocznie na całym świecie, jednak wprowadzenie szczepień ochronnych drastycznie zmieniło epidemiologię tej choroby Zobacz więcej: Epidemiologia ospy wietrznej - występowanie i trendy zachorowań.

W krajach o klimacie umiarkowanym ospa wietrzna jest przede wszystkim chorobą dziecięcą, z większością przypadków występujących w okresie zimowym i wiosennym. W krajach tropikalnych obserwuje się wyższą częstość występowania u dorosłych. Choroba wykazuje wyraźną sezonowość i może występować w dużych ogniskach epidemicznych.

Przyczyny zachorowania

Jedyną przyczyną ospy wietrznej jest zakażenie wirusem Varicella-zoster, znanym również jako ludzki herpeswirus typu 3. Wirus ten należy do rodziny Herpesviridae i charakteryzuje się niezwykłą zakaźnością – ryzyko infekcji u osoby nieodpornej po ekspozycji wynosi aż 70-80%. Patogen rozprzestrzenia się głównie drogą kropelkową przez wdychanie aerozoli oraz przez bezpośredni kontakt z płynem z pęcherzyków skórnych Zobacz więcej: Ospa wietrzna - przyczyny i czynnik sprawczy choroby.

Mechanizm rozwoju choroby

Patogeneza ospy wietrznej obejmuje szereg następujących po sobie etapów, które prowadzą od początkowej infekcji dróg oddechowych do rozwoju charakterystycznej wysypki skórnej. Po wniknięciu do organizmu przez górne drogi oddechowe, wirus replikuje się w regionalnych węzłach chłonnych przez 2-4 dni, następnie dostaje się do krążenia systemowego. Charakterystyczną cechą wirusa jest jego zdolność do ustanawiania trwałej infekcji utajonej w układzie nerwowym po przebytej infekcji pierwotnej Zobacz więcej: Patogeneza ospy wietrznej - mechanizmy rozwoju choroby.

Wirus wykorzystuje limfocyty T jako „konie trojańskie” do transportu przez układ krążenia, co pozwala mu uniknąć neutralizacji przez przeciwciała. Po tygodniu od początkowej infekcji rozwija się wtórna wiremia, która prowadzi do powstania charakterystycznych zmian skórnych – pęcherzykowej wysypki typowej dla ospy wietrznej.

Objawy i przebieg kliniczny

Ospa wietrzna rozwija się stopniowo, a jej objawy pojawiają się zwykle w okresie od 10 do 21 dni po kontakcie z zakażoną osobą. Choroba rozpoczyna się fazą wstępną z objawami grypopodobnymi – gorączką, zmęczeniem, bólem głowy i utratą apetytu. Następnie pojawia się charakterystyczna wysypka, która przechodzi przez trzy stadia: czerwone plamy, pęcherzyki wypełnione płynem oraz strupy Zobacz więcej: Objawy ospy wietrznej - jak rozpoznać chorobę u dzieci i dorosłych.

Wysypka zazwyczaj rozpoczyna się na twarzy, klatce piersiowej i plecach, a następnie rozprzestrzenia się na inne części ciała. Charakterystyczne jest jednoczesne występowanie zmian w różnych stadiach rozwoju. Intensywny świąd stanowi jeden z najbardziej uciążliwych objawów choroby.

Rozpoznawanie choroby

Lekarze rozpoznają ospę wietrzną głównie na podstawie charakterystycznych objawów klinicznych, zwłaszcza typowej wysypki pęcherzykowej. Jednak powszechne szczepienia znacząco zmieniły obraz kliniczny choroby, co sprawia, że diagnostyka stała się bardziej wymagająca. U osób zaszczepionych klasyczna wysypka występuje rzadziej, a zmiany skórne mogą przypominać inne wysypki wirusowe Zobacz więcej: Diagnostyka ospy wietrznej - jak rozpoznać chorobę u dzieci i dorosłych.

W sytuacjach wątpliwych diagnostycznych, szczególnie u osób zaszczepionych, zaleca się badania laboratoryjne. Najważniejszą metodą jest badanie PCR, które jest najbardziej czulą i specyficzną metodą potwierdzania zakażenia wirusem ospy wietrznej-półpaśca.

Metody leczenia

Ospa wietrzna w większości przypadków wymaga jedynie leczenia objawowego, którego głównym celem jest zapewnienie pacjentowi komfortu oraz zapobieganie powikłaniom. Podstawowe postępowanie obejmuje utrzymanie odpowiedniego nawodnienia, zapobieganie drapaniu pęcherzyków oraz łagodzenie świądu za pomocą kąpieli z dodatkiem owsianki lub sody oczyszczonej Zobacz więcej: Leczenie ospy wietrznej - skuteczne metody terapii i opieki domowej.

Do obniżania gorączki zaleca się paracetamol, natomiast aspiryny należy bezwzględnie unikać u dzieci ze względu na ryzyko zespołu Reye’a. Leki przeciwwirusowe, głównie acyklowir, są stosowane w określonych przypadkach, ale muszą zostać podane w ciągu 24 godzin od pojawienia się wysypki, aby były skuteczne.

Opieka nad chorym

Właściwa opieka nad pacjentem z ospą wietrzną opiera się na kompleksowym podejściu obejmującym łagodzenie objawów, kontrolę zakażenia oraz monitorowanie stanu chorego. Większość zdrowych dzieci może być leczona w warunkach domowych, gdzie kluczowe jest zapewnienie odpoczynku, właściwego nawodnienia i postępowania z wysypką Zobacz więcej: Opieka nad pacjentem z ospą wietrzną - kompleksowy przewodnik.

Pacjent pozostaje zakaźny od około dwóch dni przed wystąpieniem wysypki aż do momentu, gdy wszystkie pęcherzyki pokryją się strupami. W tym czasie należy unikać kontaktu z osobami z grup ryzyka, takimi jak kobiety w ciąży, noworodki i osoby z obniżoną odpornością.

Rokowanie i prognoza

Rokowanie w ospie wietrznej różni się znacząco w zależności od grupy pacjentów. U zdrowych dzieci prognoza jest doskonała – prawie zawsze wracają do pełnego zdrowia bez jakichkolwiek problemów czy trwałych następstw choroby. U dorosłych rokowanie jest znacznie gorsze ze względu na cięższy przebieg i większe ryzyko powikłań Zobacz więcej: Rokowanie w ospie wietrznej - prognoza dla różnych grup pacjentów.

Szczególnie narażone są osoby z obniżoną odpornością, u których ospa wietrzna może być śmiertelna. Wprowadzenie szczepień znacząco poprawia rokowanie nawet w przypadkach przełamania odporności poszczepiennej – choroba przebiega wówczas w łagodniejszej formie.

Skuteczna prewencja

Szczepionka przeciwko ospie wietrznej stanowi najskuteczniejszy sposób zapobiegania tej chorobie. Program szczepień przewiduje podawanie dwóch dawek dla zapewnienia optymalnej ochrony – pierwsza dawka między 12-15 miesiącem życia, druga między 4-6 rokiem życia. Skuteczność szczepionki wynosi 80-90%, a w niektórych przypadkach może osiągać ponad 90% Zobacz więcej: Prewencja ospy wietrznej - szczepienia i środki ostrożności.

Oprócz szczepień ważną rolę odgrywają podstawowe zasady higieny, regularne mycie rąk oraz unikanie kontaktu z chorymi. W przypadku ekspozycji można zastosować profilaktykę poekspozycyjną, jeśli szczepienie zostanie podane w ciągu 3-5 dni po kontakcie z chorym.