Czym jest wirus RSV i dlaczego jest groźny dla najmłodszych?

Wirus RSV (syncytialny wirus oddechowy) to jeden z najczęstszych patogenów wywołujących infekcje dróg oddechowych u dzieci. Jest to wirus RNA należący do rodziny Paramyxoviridae, który atakuje układ oddechowy, powodując zakażenia górnych i dolnych dróg oddechowych. Praktycznie wszystkie dzieci do drugiego roku życia mają kontakt z tym wirusem, a u około 40% rozwija się zakażenie dolnych dróg oddechowych przy pierwszym kontakcie z RSV. Wirus ten jest szczególnie niebezpieczny dla niemowląt poniżej 6. miesiąca życia, wcześniaków oraz dzieci z chorobami współistniejącymi. W Polsce w 2024 roku zgłoszono ponad 41 tysięcy przypadków RSV, z czego aż 19 tysięcy stanowiły dzieci do 2. roku życia^1,2,3,4.

RSV przenosi się drogą kropelkową podczas kaszlu i kichania oraz przez kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami, na których wirus może przetrwać kilka godzin. W Polsce sezon zachorowań trwa od października do maja, z największym nasileniem w miesiącach zimowych. Zakażenie RSV może występować wielokrotnie, ponieważ przechorowanie nie zapewnia trwałej odporności. Personel medyczny, szczególnie nowi pracownicy i studenci, stanowią grupę wysokiego ryzyka przenoszenia wirusa w środowisku szpitalnym^1,4,5,6,7,8.

Jakie są pierwsze objawy zakażenia wirusem RSV u dzieci?

U dzieci pierwsze objawy pojawiają się w ciągu 4-6 dni od zakażenia wirusem RSV. Początkowo przypominają przeziębienie – katar, kaszel, kichanie oraz niewielka gorączka. U niemowląt pierwszymi oznakami mogą być rozdrażnienie, zmniejszona aktywność, problemy z oddychaniem oraz niechęć do jedzenia. W ciągu kolejnych 2-4 dni u części dzieci mogą rozwinąć się objawy zakażenia dolnych dróg oddechowych. U niektórych niemowląt jedynymi objawami RSV mogą być nadmierna senność i słabe ssanie, bez typowych objawów przeziębienia^1,2,8,9.

Do charakterystycznych objawów zakażenia dolnych dróg oddechowych należą: świszczący oddech, przyspieszony oddech (powyżej 60 oddechów na minutę u niemowląt), trudności w oddychaniu z widocznym wciąganiem przestrzeni międzyżebrowych oraz uporczywy kaszel. U najmłodszych dzieci może wystąpić bezdech, który jest wskazaniem do natychmiastowej hospitalizacji. Niektóre dzieci prezentują jedynie objawy ogólne, takie jak senność czy odmowa przyjmowania pokarmów^1,3,8,9.

Ile trwa zakażenie wirusem RSV u dzieci i jaki ma przebieg?

Większość dzieci z zakażeniem RSV wraca do zdrowia w ciągu 1-2 tygodni, choć kaszel może utrzymywać się dłużej. U zdrowych dzieci powyżej 2. roku życia zakażenie zwykle przebiega łagodnie i ogranicza się do górnych dróg oddechowych. Natomiast u niemowląt infekcja często schodzi do dolnych dróg oddechowych, powodując zapalenie oskrzelików lub płuc^1,3,9,10.

Dzieci, które były hospitalizowane zazwyczaj mogą wrócić do domu po 3-4 dniach, choć niemowlęta wysokiego ryzyka mogą wymagać dłuższego pobytu. Okres zakaźności trwa 3-8 dni, jednak u niemowląt i osób z osłabioną odpornością wirus może być wydalany nawet przez 4 tygodnie. Dziecko jest zakaźne już 1-2 dni przed wystąpieniem pierwszych objawów^2,5,8.

Jak wygląda leczenie infekcji wirusem RSV u dzieci?

Nie ma obecnie swoistego leczenia przeciwwirusowego RSV – terapia polega jedynie na łagodzeniu objawów. W przypadku łagodnego przebiegu większość dzieci może być leczona w domu. Podstawą jest zapewnienie odpowiedniego nawodnienia – częste podawanie małych porcji płynów, kontynuowanie karmienia piersią lub butelką. Do obniżenia gorączki można stosować paracetamol lub ibuprofen. Należy pamiętać, aby dzieciom poniżej 12. roku życia nigdy nie podawać aspiryny, ze względu na możliwość wystąpienia zespołu Reye’a^1,2,3.

W łagodzeniu objawów pomocne będą również krople z soli fizjologicznej oraz odsysanie wydzieliny z nosa, szczególnie przed karmieniem. Ważne jest utrzymywanie wilgotności powietrza oraz unikanie dymu papierosowego. Dzieci z ciężkim przebiegiem wymagają hospitalizacji, w trakcie której otrzymują tlenoterapię, płyny dożylne, a w razie potrzeby wspomaganie oddychania. Antybiotyki stosuje się tylko przy wtórnych zakażeniach bakteryjnych^1,2,3,9,11.

Kiedy dziecko z RSV wymaga hospitalizacji?

Hospitalizacja jest konieczna przy objawach ciężkiego zakażenia dolnych dróg oddechowych. Do objawów alarmujących należą:

• trudności w oddychaniu z rozszerzaniem nozdrzy lub wciąganiem przestrzeni międzyżebrowych;
• sinica warg lub paznokci;
• bezdech lub przerwy między oddechami ponad 10 sekund;
• przyspieszenie oddechów ponad 60 na minutę u niemowląt;
• odmowa przyjmowania pokarmów lub płynów;
• sucha pieluszka przez 12 godzin^1,11.

Szczególną czujność należy zachować u wcześniaków, niemowląt poniżej 2. miesiąca życia, dzieci z wadami serca czy niedoborami odporności. W szpitalu stosuje się tlenoterapię, początkowo standardową, następnie wysokoprzepływową (HFNC), a w razie potrzeby wentylację nieinwazyjną lub mechaniczną^9,11.

Czy istnieją leki przeciwwirusowe na RSV?

Obecnie jedynym stosowanym lekiem przeciwwirusowym przeciw RSV jest rybawiryna, podawana w formie nebulizacji u dzieci z ciężkim przebiegiem zakażenia, zwłaszcza w przypadku zapalenia oskrzelików lub płuc. Jednakże ze względu na ograniczoną skuteczność, wysokie koszty i liczne działania niepożądane jej zastosowanie jest bardzo ograniczone. Tak jak zostało wspomniane wcześniej, leczenie ma przede wszystkim charakter objawowy, dlatego nie zaleca się rutynowego stosowania kortykosteroidów czy leków rozszerzających oskrzela u zdrowych niemowląt – mogą być one rozważane jedynie u dzieci z wywiadem atopowym. W przypadku nadmiernej produkcji śluzu można podać leki mukolityczne, pamiętając jednak o konieczności monitorowania, czy nie nasilają duszności^8,9.

Jak zapobiegać zakażeniom RSV u dzieci?

Profilaktyka zakażeń RSV opiera się zarówno na metodach niefarmakologicznych, jak i na immunoprofilaktyce. Do podstawowych zasad ochrony należą:

• częste mycie rąk wodą z mydłem przez minimum 20 sekund;
• unikanie kontaktu niemowląt z osobami przeziębionymi;
• ograniczanie przebywania w zatłoczonych miejscach w sezonie infekcji;
• regularna dezynfekcja zabawek i powierzchni;
• unikanie ekspozycji na dym tytoniowy^1,5.

Od 1 kwietnia 2025 roku dostępna jest w Polsce refundowana szczepionka dla kobiet w ciąży (między 24. a 36. tygodniem), która zapewnia dziecku ochronę przez pierwsze 6 miesięcy życia. Optymalny czas szczepienia to 32-36. tydzień ciąży. Dodatkowo dla dzieci z grup ryzyka dostępne są przeciwciała monoklonalne – paliwizumab i nirsewimab. Ten pierwszy, pod nazwą handlową Synagis, jest dostępny bezpłatnie w ramach programu lekowego B.40, pod warunkiem spełnienia kryteriów kwalifikacji – w przeciwnym razie koszt preparatu to około 2000 zł. Natomiast nirsewimab (Beyfortus) nie jest refundowany, a jego cena również wynosi około 2000 zł^6,7,9,12.

Kto powinien otrzymać profilaktykę przeciw RSV?

Szczepienia są szczególnie zalecane kobietom w ciąży, które w Polsce dostępne są dla nich bezpłatnie. Bierna immunoprofilaktyka przeciwciałami monoklonalnymi wskazana jest przede wszystkim dla niemowląt obciążonych zwiększonym ryzykiem ciężkiego przebiegu zakażenia, czyli:

• wcześniaków urodzonych przed 29. tygodniem ciąży;
• dzieci z dysplazją oskrzelowo-płucną;
• dzieci z istotnymi wadami serca;
• dzieci z zespołem Downa;
• dzieci z innymi poważnymi schorzeniami zwiększającymi ryzyko infekcji^4,6,12.

Dzieci urodzone w sezonie RSV powinny otrzymać ochronę jeszcze przed wypisem ze szpitala, natomiast te urodzone wcześniej – u pediatry lub lekarza rodzinnego przed rozpoczęciem sezonu. Warto podkreślić, że szczepienie matki nie wyklucza późniejszego podania dziecku przeciwciał monoklonalnych, a oba te działania wzajemnie się uzupełniają⁴.

Jakie są długoterminowe konsekwencje zakażenia RSV?

Ciężkie zakażenie RSV w niemowlęctwie może mieć długotrwałe konsekwencje. Dzieci hospitalizowane z powodu RSV mają prawie 3-krotnie wyższe ryzyko rozwoju świstów oddechowych i ponad 2,5-krotnie wyższe ryzyko nawracających świstów. Związek z astmą jest najsilniejszy u dzieci, które zachorowały między 6. a 23. miesiącem życia – ryzyko może utrzymywać się do 6 lat. Dlatego ważne jest długoterminowe monitorowanie dzieci po RSV, szczególnie hospitalizowanych⁹.

Podsumowanie

Wirus RSV stanowi poważne zagrożenie dla najmłodszych dzieci, będąc najczęstszą przyczyną hospitalizacji z powodu zakażeń dolnych dróg oddechowych u niemowląt. Choć u większości dzieci zakażenie przebiega łagodnie i ustępuje w ciągu 1-2 tygodni, u niemowląt poniżej 6. miesiąca życia, wcześniaków oraz dzieci z chorobami współistniejącymi może prowadzić do ciężkich powikłań. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie objawów alarmujących wymagających natychmiastowej pomocy medycznej. Problem RSV w Polsce jest znaczący – w 2024 roku odnotowano ponad 41 tysięcy przypadków, z czego połowa dotyczyła dzieci poniżej 2. roku życia. Ze względu na brak skutecznego i bezpiecznego leczenia przeciwwirusowego, najważniejsza jest profilaktyka. Przestrzeganie zasad higieny, szczepienia kobiet w ciąży oraz immunoprofilaktyka bierna dla dzieci wysokiego ryzyka stanowią skuteczną ochronę przed wirusem. Pamiętajmy o długoterminowych konsekwencjach – dzieci po ciężkiej infekcji RSV powinny pozostawać pod opieką pediatry ze względu na zwiększone ryzyko rozwoju astmy. Dzięki refundacji szczepionek mamy coraz lepsze możliwości ochrony najmłodszych przed tym groźnym wirusem.