Czym jest lipoproteina A?

Lipoproteina A to cząsteczka podobna do cholesterolu LDL (“złego cholesterolu”), ale z dodatkowym białkiem zwanym apolipoproteiną(a) lub apo(a), które jest połączone z apolipoproteiną B-100 za pomocą mostka disiarczkowego. Ta unikalna struktura nadaje Lp(a) specjalne właściwości, które mogą przyczyniać się do rozwoju miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych.¹

Lp(a) różni się od innych lipoprotein (takich jak LDL czy HDL) tym, że:

• ma dodatkowe białko apo(a), które wykazuje podobieństwo do plazminogenu (białka uczestniczącego w rozpuszczaniu skrzepów krwi);
• jej poziom jest w około 90% uwarunkowany genetycznie;
• nie reaguje znacząco na zmiany diety czy aktywność fizyczną;
• może zwiększać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych niezależnie od poziomu innych lipidów².

Co ważne, podwyższony poziom Lp(a) jest cechą dziedziczną, co oznacza, że jeśli u jednego członka rodziny wykryto wysokie stężenie Lp(a), warto zbadać również pozostałych członków rodziny, szczególnie dzieci. Pozwala to na wczesną identyfikację osób z podwyższonym ryzykiem i rozpoczęcie odpowiednich działań profilaktycznych.^3,4

Dlaczego lipoproteina A jest ważna dla zdrowia?

Podwyższony poziom Lp(a) we krwi jest uznawany za niezależny czynnik ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. Badania wykazały, że osoby z wysokim poziomem Lp(a) mają zwiększone ryzyko:

• choroby wieńcowej;
• zawału serca;
• udaru mózgu;
• zwężenia zastawki aortalnej;
• choroby tętnic obwodowych^2,5.

Szacuje się, że około 20% populacji światowej ma podwyższony poziom Lp(a), co czyni ją jednym z najczęstszych genetycznie uwarunkowanych czynników ryzyka chorób serca.⁵ Co istotne, wysokie poziomy Lp(a) mogą być obecne już u dzieci i przyczyniać się do wczesnego rozwoju zmian miażdżycowych. Badania autopsyjne wykazały, że zmiany miażdżycowe mogą rozpoczynać się już w dzieciństwie, a wysokie stężenie Lp(a) może ten proces przyspieszać.^3,6 Dlatego w rodzinach z historią przedwczesnych chorób sercowo-naczyniowych lub znanych wysokich poziomów Lp(a) warto rozważyć badanie również u dzieci.

Jak lipoproteina A wpływa na rozwój miażdżycy?

Lp(a) przyczynia się do rozwoju miażdżycy na kilka sposobów:

• właściwości prozapalne – zwiększa ekspresję cząsteczek adhezyjnych, które ułatwiają przyleganie monocytów do śródbłonka naczyń i inicjują tworzenie blaszki miażdżycowej;²
• zwiększona akumulacja w ścianie tętnic – Lp(a) ma większe powinowactwo do ściany naczyniowej, proteoglikanów i fibronektyny na powierzchni komórek śródbłonka w porównaniu do cholesterolu LDL, co prowadzi do gromadzenia się Lp(a) w błonie wewnętrznej tętnic;²
• tworzenie komórek piankowatych – makrofagi mogą pochłaniać Lp(a), co prowadzi do powstawania komórek piankowatych, charakterystycznych dla wczesnej miażdżycy;²
• właściwości prozakrzepowe – ze względu na podobieństwo do plazminogenu, Lp(a) może konkurować z nim o miejsca wiązania, zakłócając proces fibrynolizy (rozpuszczania skrzepów) i zwiększając ryzyko zakrzepów;^2,7
• nośnik utlenionych fosfolipidów – Lp(a) jest głównym nośnikiem utlenionych fosfolipidów, które mają silne działanie prozapalne i proaterogenne.⁷

Warto podkreślić, że Lp(a) może być szczególnie niebezpieczna, gdy współistnieje z innymi czynnikami ryzyka. Wysokie stężenie Lp(a) w połączeniu z paleniem tytoniu, nadciśnieniem tętniczym, cukrzycą czy podwyższonym poziomem LDL może wielokrotnie zwiększać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Dlatego osoby z wysokim poziomem Lp(a) powinny szczególnie dbać o kontrolę innych czynników ryzyka.^2,7

Diagnostyka lipoproteiny A

Badanie poziomu lipoproteiny(a) stanowi istotny element oceny ryzyka sercowo-naczyniowego i pozwala na wczesne wykrycie predyspozycji do rozwoju chorób układu krążenia.

Kto powinien zbadać poziom Lp(a)?

Według najnowszych wytycznych, badanie poziomu Lp(a) powinno być rozważone u:

• osób z przedwczesną chorobą sercowo-naczyniową (zawał serca, udar mózgu przed 55. rokiem życia u mężczyzn i 65. rokiem życia u kobiet);
• osób z rodzinną hipercholesterolemią;
• osób z rodzinnym wywiadem przedwczesnej choroby sercowo-naczyniowej;
• osób z nawracającymi incydentami sercowo-naczyniowymi mimo optymalnego leczenia;
• osób z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym^5,8.

Coraz więcej ekspertów sugeruje, że każdy dorosły powinien mieć zmierzony poziom Lp(a) przynajmniej raz w życiu, w celu oceny ryzyka.⁸ Dodatkowo, badanie Lp(a) powinno być rozważone u członków rodzin, w których wykryto wysokie poziomy Lp(a) u jednej osoby. Jest to szczególnie ważne w przypadku dzieci, ponieważ wczesna identyfikacja podwyższonego ryzyka może prowadzić do bardziej intensywnych działań profilaktycznych.^3,4 Osoby z wysokim poziomem Lp(a) powinny być regularnie monitorowane pod kątem rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, zazwyczaj co 1-2 lata, w zależności od obecności innych czynników ryzyka.²

Jak interpretować wyniki badania Lp(a)?

Interpretacja wyników badania Lp(a) może być skomplikowana, ponieważ laboratoria stosują różne jednostki i metody pomiaru. Ogólnie przyjmuje się następujące wartości graniczne:

• poziom prawidłowy: <75 nmol/L lub <30 mg/dL;
• poziom podwyższony: ≥125 nmol/L lub ≥50 mg/dL⁸.

Warto pamiętać, że nie ma prostego przelicznika między tymi jednostkami, ponieważ wielkość cząsteczki Lp(a) różni się między osobami ze względu na zmienność genetyczną.^2,7

Ograniczenia w diagnostyce Lp(a)

Istnieją pewne wyzwania związane z badaniem poziomu Lp(a):

• brak standaryzacji metod pomiarowych między laboratoriami;
• różne jednostki raportowania wyników (mg/dL vs nmol/L);
• zmienność wielkości cząsteczki Lp(a) między osobami;
• brak powszechnej dostępności badania w rutynowej diagnostyce^2,7.

Należy również pamiętać, że poziom Lp(a) może ulegać pewnym zmianom w specyficznych sytuacjach fizjologicznych. U kobiet poziom Lp(a) może się zmieniać w czasie ciąży i po menopauzie. Badania wykazały, że hormonalna terapia zastępcza może obniżać poziom Lp(a) u kobiet po menopauzie.^2,5 Również niektóre stany zapalne, choroby nerek czy niedoczynność tarczycy mogą wpływać na poziom Lp(a).⁵

Czy lipoproteina A jest badana w ramach NFZ?

W Polsce badanie poziomu Lp(a) nie jest rutynowo wykonywane w ramach podstawowej diagnostyki lipidowej ani powszechnie refundowane jako samodzielne badanie. Jednak w ramach programu „Moje Zdrowie”, uruchomionego 5 maja 2025 r. przez Ministerstwo Zdrowia i finansowanego przez NFZ, każdy ubezpieczony dorosły może skorzystać z bezpłatnego bilansu zdrowia w przychodni POZ. W podstawowym pakiecie realizowanym raz na 5 lat (dla osób w wieku 20–49 lat) lub raz na 3 lata (powyżej 49. roku życia) znajduje się m.in. lipidogram (TC, LDL, HDL, TG), natomiast oznaczenie lipoproteiny A może być zaoferowane w ramach pakietu rozszerzonego, po spełnieniu określonych kryteriów kwestionariusza zdrowotnego i wieku (jednorazowo w życiu w wieku 20–40 lat).

Jak obniżyć poziom lipoproteiny A?

Obniżenie poziomu Lp(a) jest trudniejsze niż w przypadku innych lipidów, ponieważ:

• poziom Lp(a) jest głównie uwarunkowany genetycznie;
• dieta i ćwiczenia fizyczne mają minimalny wpływ na poziom Lp(a);
• standardowe leki obniżające lipidy mają ograniczony wpływ na Lp(a).

Wśród dostępnych metod i leków możemy wyróżnić kilka, które znajdują zastosowanie w leczeniu podwyższonego poziomu lipoproteiny A, jednakże nie zawsze ich działanie jest związane bezpośrednio z samym obniżeniem stężenia Lp(a):

• Statyny – statyny, które są skuteczne w obniżaniu poziomu LDL, mają niewielki wpływ na poziom Lp(a). Niektóre badania sugerują nawet, że mogą nieznacznie podwyższać poziom Lp(a).⁵ Mimo to statyny są zalecane osobom z wysokim poziomem Lp(a), ponieważ zmniejszają ogólne ryzyko sercowo-naczyniowe poprzez obniżenie poziomu LDL.⁸
• Inhibitory PCSK9 – Inhibitory PCSK9 (ewolokumab, alirokumab) mogą obniżyć poziom Lp(a) o około 20-30%. Badania wykazały, że alirokumab zmniejszył poziom Lp(a) o około 23% w badaniu ODYSSEY OUTCOMES, a ewolokumab o około 27% w badaniu FOURIER.⁵
• Kwas nikotynowy (niacyna) – niacyna może obniżyć poziom Lp(a) o 20-30%, ale nie jest powszechnie zalecana ze względu na brak dowodów na zmniejszenie ryzyka sercowo-naczyniowego oraz liczne skutki uboczne.^5,7
• Afereza lipoprotein – afereza to procedura podobna do dializy, która fizycznie usuwa Lp(a) z krwi. Jest skuteczna w obniżaniu poziomu Lp(a) o 60-70%, ale efekt jest tymczasowy i wymaga regularnych zabiegów (co 1-2 tygodnie). Ze względu na inwazyjny charakter i wysokie koszty, afereza jest zazwyczaj zarezerwowana dla osób z bardzo wysokim poziomem Lp(a) i zaawansowaną chorobą sercowo-naczyniową.²
• Kwas acetylosalicylowy (aspiryna) – obecnie badane jest stosowanie małych dawek aspiryny jako potencjalnej metody zmniejszenia ryzyka sercowo-naczyniowego u osób z wysokim poziomem Lp(a). Choć aspiryna nie obniża poziomu Lp(a), może zmniejszać ryzyko zakrzepów, które są jednym z mechanizmów, przez które Lp(a) zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.⁸ Decyzja o stosowaniu aspiryny powinna być zawsze skonsultowana z lekarzem, ponieważ lek ten może zwiększać ryzyko krwawień.

Oprócz tego warto także wspomnieć o kilku nowych lekach, które obecnie są w trakcie badań klinicznych:

• Oligonukleotydy antysensowne (ASO) – leki takie jak pelakarsen, olpasiran, zerlasiran i lepodisiran mogą obniżyć poziom Lp(a) o 80-100% poprzez blokowanie produkcji apo(a) w wątrobie. Są podawane w formie zastrzyków co 1-6 miesięcy.⁸
• Małe interferujące RNA (siRNA) – podobnie jak ASO, te leki blokują produkcję apo(a) w wątrobie.

Praktyczne wskazówki dla osób z wysokim poziomem Lp(a)

Jeśli masz podwyższony poziom Lp(a), oto kilka praktycznych wskazówek, które mogą pomóc w zmniejszeniu ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego:

• skrupulatnie kontroluj inne czynniki ryzyka – utrzymuj prawidłowe ciśnienie krwi, poziom cukru i cholesterolu LDL;
• rzuć palenie – palenie w połączeniu z wysokim Lp(a) znacząco zwiększa ryzyko chorób serca;
• utrzymuj prawidłową masę ciała;
• regularnie ćwicz – co najmniej 150 minut aktywności fizycznej tygodniowo;
• stosuj dietę śródziemnomorską, bogatą w owoce, warzywa, ryby i oliwę z oliwek;
• regularnie kontroluj swoje zdrowie – wykonuj badania kontrolne zalecone przez lekarza;
• poinformuj członków rodziny o wysokim poziomie Lp(a) i zachęć ich do badań;
• rozważ konsultację z kardiologiem lub lipidologiem w celu opracowania indywidualnego planu leczenia^2,8.

Osoby z wysokim poziomem Lp(a) powinny być regularnie monitorowane. Zaleca się wykonywanie badań kontrolnych co 1-2 lata, w tym lipidogramu, badań funkcji nerek i wątroby oraz oceny ryzyka sercowo-naczyniowego. W zależności od indywidualnego ryzyka, lekarz może zalecić również badania obrazowe, takie jak echokardiografia, ultrasonografia tętnic szyjnych czy tomografia komputerowa tętnic wieńcowych.^2,9

Podsumowanie

Lipoproteina A to ważny czynnik ryzyka chorób serca, który w 90% jest uwarunkowany genetycznie. Badanie poziomu Lp(a) powinno być wykonane przynajmniej raz w życiu, szczególnie u osób z rodzinną historią przedwczesnych chorób serca. Normy dla Lp(a) to poniżej 30 mg/dL lub 75 nmol/L. Choć obecnie dostępne metody leczenia mają ograniczoną skuteczność w obniżaniu Lp(a), możesz znacząco zmniejszyć swoje ryzyko sercowo-naczyniowe poprzez kontrolę innych czynników ryzyka, takich jak LDL cholesterol, ciśnienie krwi czy palenie. Jeśli masz wysoki poziom Lp(a), regularnie wykonuj badania kontrolne i ściśle współpracuj z lekarzem, aby opracować indywidualną strategię ochrony Twojego serca.