Co zawiera mocz?

Mocz powstaje w nerkach na drodze filtracji kłębuszkowej, wchłaniania zwrotnego oraz sekrecji i zawiera wiele różnych substancji. W głównej mierze są to woda oraz elektrolity (potas, sód, magnez, wapń, fosfor), związki azotowe (kreatynina i mocznik), a także barwniki nadające charakterystyczną barwę (urobilinogen). W stanach patologicznych w moczu może znaleźć się np. glukoza (co może sugerować np. cukrzycę) lub białka (możliwe uszkodzenie nerek), jednak nie są to sytuacje zero-jedynkowe i konieczne jest wówczas poszerzenie diagnostyki.

Jako że nerki pozwalają oczyścić organizm z produktów przemiany materii, w moczu mogą znajdować się również różnego rodzaju metabolity leków, np. paracetamolu (Apap), ibuprofenu (Ibuprom, Ibum), metforminy (Glucophage, Metformax, Siofor), a także kofeiny czy morfiny (Sevredol). Mocz jest również wykorzystywany do badania na obecność narkotyków, ponieważ wiele metabolitów związków psychoaktywnych może utrzymywać się w płynie od kilku do nawet kilkunastu dni [1, 2].

Jaki jest prawidłowy odczyn moczu?

Prawidłowy odczyn (pH) moczu oscyluje w granicach 4,5-8, natomiast za normę uznaje się wynik ok. 6,5-7. Im niższe pH, tym mocz jest bardziej kwaśny i odwrotnie – im wyższe, tym jest bardziej zasadowy. 

Lekko kwasowe środowisko zapobiega m.in. namnażaniu drobnoustrojów w obrębie dróg moczowych czy rozwojowi kamicy nerkowej (tworzeniu kryształów kwasu moczowego lub soli wapnia). Zasadowy odczyn moczu może natomiast towarzyszyć infekcji bakteryjnej układu moczowego, a także być oznaką zaburzeń czynnościowych nerek [1, 2].

Czy mocz trzeba zakwaszać?

Wiele osób, chcąc zapobiec infekcjom układu moczowego, decyduje się na zakwaszanie moczu. O tym, czy jest to rzeczywiście konieczne, powinien zadecydować lekarz. W warunkach fizjologicznych mocz jest jednym z czynników, który pomaga utrzymać homeostazę organizmu, czyli równowagę wewnętrzną. Prawidłowy odczyn moczu również warunkowany jest przez procesy kompensacyjne zachodzące w organizmie. Zakwaszanie moczu, o ile jest konieczne, powinno mieć więc charakter kontrolowany [1].

Witamina C na zakwaszenie moczu – czy to rzeczywiście ma sens?

Witamina C (kwas askorbinowy) nie jest obecnie zalecana jako substancja wspomagająca zakwaszenie moczu. Wykazano, że przewlekłe stosowanie kwasu askorbinowego w dawce wynoszącej od 500 do 2000 mg na dobę zwiększa stężenie szczawianów w moczu.

Choć pojedyncze kryształy szczawianu wapnia rzeczywiście mogą znajdować się w moczu w warunkach fizjologicznych, zwiększenie ich ilości może doprowadzać do tworzenia twardego osadu, a następnie kamieni nerkowych. Mówimy wówczas o tzw. kamicy szczawianowej.

Udowodniono, że nawet wysokie dawki kwasu askorbinowego nie wpływają znacząco na odczyn moczu. Stosowanie witaminy C nie ma więc większego sensu w przypadku chęci zakwaszenia moczu, a zażywanie wysokich dawek tej substancji może okazać się szkodliwe [3, 4].

Jakie są naturalne sposoby na zakwaszenie moczu?

Skoro więc stosowanie witaminy C nie jest odpowiednim środkiem na zakwaszenie moczu, może warto sięgnąć po naturalne sposoby? Jeszcze do niedawna za skuteczny środek uznawano żurawinę amerykańską (Vaccinium macrocarpon). W 1914 roku wykryto w jej owocach kwas benzoesowy, natomiast w moczu osób, które spożywały przetwory z żurawiny oznaczono kwas hipurowy. To skłoniło badaczy do postawienia tezy, jakoby żurawina posiadała właściwości zakwaszające mocz. 

Jednak właściwości lecznicze żurawiny nie wynikają ze zdolności do zakwaszania moczu, ponieważ (podobnie jak w przypadku wit. C) odczyn płynu nie obniża się w tym przypadku istotnie. Główne znaczenie mają obecne w owocach żurawiny związki flawonoidowe, a mianowicie procyjanidy i proantocyjanidy, które ograniczają przyleganie bakterii do komórek nabłonka układu moczowego [5].

Wskaźnik PRAL a stopień zakwaszenia moczu

PRAL, czyli Potential Renal Acid Load, to wskaźnik, który pozwala określić wpływ różnych produktów żywnościowych na pH moczu. Ujemny wskaźnik PRAL wskazuje na produkty o charakterze zasadowym, zaś dodatni opisuje produkty kwasowe. Zerowy wskaźnik jest natomiast zarezerwowany dla produktów neutralnych.

I tak, za produkty o charakterze zasadowym uznaje się większość owoców, warzyw oraz soków. Z kolei wśród produktów kwasowych można wymienić mięso, ryby, owoce morza, a także produkty zbożowe i mleczne. Do produktów neutralnych zalicza się oleje roślinne.

Organizm jest skonstruowany w taki sposób, że wszelkie odchylenia od normy są stopniowo kompensowane. Jednak dieta może mieć wpływ na różnego rodzaju parametry, jak choćby odczyn moczu. W produktach żywnościowych znajduje się bowiem szereg pierwiastków o charakterze kwasowym (np. siarka, chlor, fosfor) lub zasadowym (magnez, potas, wapń), które rzeczywiście mogą wywoływać zmiany pH moczu [6].

Pamiętajmy jednak, że w tym przypadku skrajności nie są zjawiskiem pożądanym. Organizm dąży do równowagi, dlatego nie jest dla niego korzystne ani silne zakwaszenie moczu, ani jego uzasadowienie.