Dlaczego stosowanie leków w ciąży i podczas karmienia piersią wymaga szczególnej uwagi?
Ciąża i okres karmienia piersią to wyjątkowe momenty w życiu kobiety, podczas których należy zwracać szczególną uwagę na bezpieczeństwo stosowania leków. Substancje lecznicze mogą przenikać przez łożysko do płodu lub do mleka matki, co może mieć wpływ na rozwój dziecka12. Z tego powodu przed przyjęciem jakiegokolwiek leku, w tym metotreksatu, kobieta w ciąży lub karmiąca piersią powinna zawsze skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą34.
Stosowanie metotreksatu w okresie ciąży
Metotreksat jest lekiem o silnym działaniu, który może powodować poważne działania niepożądane u płodu. Jego stosowanie w ciąży, szczególnie w pierwszym trymestrze, wiąże się ze znacznym ryzykiem wad wrodzonych oraz poronień56. We wszystkich wskazaniach nieonkologicznych metotreksat jest przeciwwskazany w czasie ciąży, niezależnie od postaci leku czy drogi podania78. W przypadku stosowania metotreksatu w leczeniu nowotworów, decyzja o podaniu leku w ciąży podejmowana jest indywidualnie i wymaga bardzo dokładnej oceny korzyści i ryzyka dla matki i dziecka910.
- Podczas leczenia metotreksatem kobieta nie powinna zachodzić w ciążę, dlatego konieczne jest stosowanie skutecznej antykoncepcji zarówno w trakcie leczenia, jak i przez co najmniej 6 miesięcy po jego zakończeniu37.
- Przed rozpoczęciem terapii należy upewnić się, że kobieta nie jest w ciąży, np. wykonując test ciążowy11.
- Podczas leczenia oraz po jego zakończeniu mogą być zalecane powtarzane testy ciążowe, szczególnie jeśli pojawiły się przerwy w stosowaniu antykoncepcji4.
Wpływ metotreksatu na płód
Metotreksat wykazuje silne działanie teratogenne, czyli może wywoływać wady rozwojowe u dziecka. W literaturze opisano przypadki poważnych wad wrodzonych, takich jak zaburzenia rozwoju twarzoczaszki, układu krążenia, ośrodkowego układu nerwowego czy kończyn56. U kobiet, które przyjmowały małe dawki metotreksatu (poniżej 30 mg/tydzień), częstość poronień samoistnych wynosiła aż 42,5%, a poważne wady wrodzone występowały u 6,6% żywych urodzeń, co jest wyraźnie wyższe niż u kobiet przyjmujących inne leki1213. W przypadku dawek stosowanych w onkologii ryzyko to może być jeszcze większe, choć brakuje dokładnych danych14.
Niektóre źródła wskazują, że po odstawieniu metotreksatu przed zapłodnieniem mogą wystąpić prawidłowe ciąże1415.
Stosowanie metotreksatu podczas karmienia piersią
Metotreksat przenika do mleka kobiecego i może wywierać szkodliwy wpływ na karmione niemowlę1612. W związku z tym, stosowanie tej substancji podczas karmienia piersią jest przeciwwskazane, niezależnie od dawki, postaci leku czy drogi podania1718. Jeśli rozpoczęcie terapii metotreksatem jest konieczne, karmienie piersią należy zakończyć przed rozpoczęciem leczenia i nie wznawiać go przez cały okres terapii1920.
- Metotreksat może powodować poważne uszkodzenia płodu, zwłaszcza w pierwszym trymestrze ciąży56.
- Wszystkie postacie i drogi podania metotreksatu są przeciwwskazane w ciąży (poza sytuacjami onkologicznymi, gdzie decyzja zapada indywidualnie)8.
- Stosowanie metotreksatu podczas karmienia piersią jest zawsze przeciwwskazane18.
- W razie przypadkowego zajścia w ciążę podczas leczenia należy natychmiast skontaktować się z lekarzem i wykonać odpowiednie badania kontrolne5.
Wpływ metotreksatu na płodność
Metotreksat może mieć negatywny wpływ na płodność zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Może prowadzić do zaburzeń miesiączkowania, braku miesiączki, a także obniżenia liczby i jakości plemników (oligospermia)1721. Objawy te najczęściej ustępują po zakończeniu leczenia, jednak w przypadku wysokich dawek, szczególnie stosowanych w onkologii, zalecana jest konsultacja w poradni genetycznej i rozważenie zabezpieczenia płodności (np. przechowywanie nasienia)2223.
Podsumowanie: Metotreksat przeciwwskazany w ciąży i podczas karmienia piersią
Metotreksat to lek, którego stosowanie w ciąży i podczas karmienia piersią jest przeciwwskazane ze względu na wysokie ryzyko poważnych działań niepożądanych dla płodu i niemowlęcia. Wszystkie postacie i drogi podania metotreksatu wiążą się z tym zagrożeniem. Jeżeli kobieta zajdzie w ciążę w trakcie leczenia lub w ciągu kilku miesięcy po jego zakończeniu, powinna niezwłocznie skonsultować się z lekarzem. Metotreksat może także czasowo obniżać płodność, jednak najczęściej objawy te ustępują po zakończeniu leczenia.
| Okres | Możliwość stosowania | Uwagi |
|---|---|---|
| Ciąża (wskazania nieonkologiczne) | Nie | Bezwzględnie przeciwwskazany ze względu na ryzyko poważnych wad rozwojowych i poronień37 |
| Ciąża (wskazania onkologiczne) | Nie zaleca się | Może być stosowany tylko w wyjątkowych sytuacjach po indywidualnej ocenie ryzyka9 |
| Karmienie piersią | Nie | Przeciwwskazany, należy przerwać karmienie piersią przed i podczas leczenia1817 |
| Płodność | Może wpływać | Może czasowo obniżać płodność u kobiet i mężczyzn, objawy zwykle ustępują po leczeniu1721 |


















